Tukidydes. Autorstwa user:shakko – Praca własna, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=5573948
Jak donoszą źródła, podczas ważnego spotkania w Pekinie w tym tygodniu prezydent Chin Xi Jinping zapytał prezydenta USA Donalda Trumpa, czy oba kraje mogłyby pokonać „pułapkę Tukidydesa”.
To określenie, spopularyzowane przez współczesnego amerykańskiego politologa Grahama Allisona na początku lat 2010., opisuje, jak dwa kraje mogą zmierzać ku wojnie, gdy istniejące supermocarstwo odczuwa niepokój w związku z nowo powstającym. Allison miał na myśli konkretnie Chiny i Stany Zjednoczone.
Nazwa pochodzi od imienia ateńskiego historyka i generała Tukidydesa, autora Historii wojny peloponeskiej, opisującej 27-letnią wojnę między Atenami i Spartą, która wybuchła w 431 r. p.n.e.
Ale co tak naprawdę powiedział Tukidydes na ten temat? I co Ateny i Sparta mają wspólnego z obecnym stanem relacji USA–Chiny?
Domniemane potknięcie
Określenie „pułapka Tukidydesa” sugeruje, że ugruntowane supermocarstwo źle zarządza rosnącym mocarstwem i czuje się zmuszone do wypowiedzenie wojny, choć niekoniecznie jest to jedyne wyjście.
Opiera się na cytacie z „Wojny peloponeskiej” Tukidydesa (księga pierwsza, rozdział 23). Powiedział on :
Wzrost potęgi Aten i niepokój, jaki to wywołało w Lacedemonie [Sparcie], sprawiły, że wojna stała się nieunikniona.
Innymi słowy, Tukidydes twierdzi, że przyczyną nieuniknionej wojny peloponeskiej był wzrost potęgi Aten.
W tamtym czasie wielu Greków twierdziło, że Ateny i Sparta znów toczą wojnę z powodu mniejszych sporów.
Jednak Tukidydes twierdzi, że nie, prawdziwą przyczyną był powszechny strach Sparty (tradycyjnego supermocarstwa) przed nowym, potężnym państwem: demokratycznymi Atenami.
Ogólna koncepcja jest taka, że Stany Zjednoczone, zaniepokojone wzrostem potęgi Chin, mogą skłonić się ku wojnie, gdy tylko pojawią się inne opcje.
Wielu badaczy starożytnej Grecji ma jednak zastrzeżenia co do sposobu, w jaki termin ten jest używany współcześnie.
Termin sporny
Słowo „pułapka” sugeruje, że Sparta popełniła błąd w 431 roku p.n.e. i mogła lepiej rozwiązać sytuację. Ale nie o tym tak naprawdę opowiada Tukidydes w pierwszej księdze swojej „Wojny peloponeskiej”.
Pokazuje, że Sparta rzeczywiście miała powody, by obawiać się Ateńczyków, którzy się buntowali. Ateny były wówczas dominującą potęgą morską na Bałkanach i Morzu Egejskim. Odzierały Spartę z sojuszników na lewo i prawo, a tych, którzy odmawiali zdrady, miażdżyły.
Sojusznicy ci w 432 r. p.n.e. powiedzieli Sparcie: słuchajcie, musicie coś zrobić z Atenami, a jeśli nic nie zrobicie, przyłączymy się do nich.
To właśnie naciski ze strony sojuszników skłoniły Spartan do wystąpienia przeciwko Atenom.
Zatem w pewnym sensie obawy Sparty przed rosnącą potęgą Aten doprowadziły do wojny. Sparta poczuła się zmuszona do wypowiedzenia Atenom wojny totalnej, aby utrzymać swój system sojuszy, i w 431 r. p.n.e. zerwała traktat pokojowy zawarty z Atenami.
Długoterminowa perspektywa
Bardziej ogólnie rzecz biorąc, określenie „pułapka Tukidydesa” odnosi się do sytuacji, w której na dłuższą metę sprawy nie układały się pomyślnie dla Sparty. Choć wygrała wojnę peloponeską, zajęło jej to 27 lat.
Po zwycięstwie Sparta rozpoczęła ogromną ekspansję, stając się jeszcze większym supermocarstwem. To sprawiło, że wszyscy pozostali Grecy zaczęli obawiać się o swoje bezpieczeństwo. Wzrost potęgi Sparty po 404 roku p.n.e. sprawił, że wielu jej sojuszników stało się wrogami. Wszystkie te greckie państwa zjednoczyły się, by stawić czoła Sparcie, która została całkowicie zniszczona w 371 roku p.n.e. w bitwie pod Leuktrami.
Cała architektura bezpieczeństwa Sparty legła w gruzach. Kraj stracił wszystkich sojuszników, wszyscy niewolnicy zostali wyzwoleni, a Sparta została zredukowana do niewielkiego państwa.
Zatem lekcja, jaką Stany Zjednoczone mogą wyciągnąć ze stwierdzenia „pułapka Tukidydesa”, jest taka, że strach przed supermocarstwami jest silnym czynnikiem kształtującym sprawy międzynarodowe.
Jednak wiele osób, które używają określenia „pułapka Tukidydesa”, zapomina wspomnieć o tym, co stało się z Atenami w dłuższej perspektywie.
Ateny przetrwały wojnę peloponeską, przywróciły demokrację i wojsko, stając się regionalną potęgą. Fascynujące jest jednak to, że na początku IV wieku p.n.e. Ateny znajdowały się pod ogromną presją ze strony imperium perskiego, które było wielokrotnie potężniejsze niż jakiekolwiek państwo greckie.
Ateny podcięły więc skrzydła i zrezygnowały z roli potężnego śródziemnomorskiego supermocarstwa; postanowiły zaniechać wszelkich prób ponownego ustanowienia imperialnej kontroli nad wieloma państwami greckimi w Anatolii, pozwalając im ponownie stać się poddanymi imperium perskiego.
Ateny postanowiły skupić się bardziej na Morzu Egejskim i zrezygnować z walki z Persami, uznając, że ich potęga jest ograniczona.
Nie jest więc tak, że decyzja Sparty o przystąpieniu do wojny z Atenami w 431 r. p.n.e. doprowadziła w dłuższej perspektywie do całkowitej dominacji Aten nad światem.
Lekcja na dziś
Historia wojny peloponeskiej dostarcza ważnych lekcji dla dzisiejszych stosunków chińsko-amerykańskich.
Po pierwsze, dla ugruntowanego supermocarstwa hamowanie rozwoju wschodzącego mocarstwa może być nierozsądne. Sparta przekonała się, że próba takiego działania może wiązać się z ogromnymi kosztami.
Przyjęcie Aten umożliwiłoby Sparcie utrzymanie pozycji supermocarstwa aż do IV wieku.
Kolejną lekcją jest to, że ugruntowane supermocarstwo, takie jak Stany Zjednoczone, może ograniczyć swoje ambicje i skoncentrować się na regionach bliższych.
Dokładnie to samo uczyniły demokratyczne Ateny po wojnie peloponeskiej. Pozwoliło im to na rozkwit kulturalny i polityczny oraz utrzymywanie wrogów na dystans aż do III wieku p.n.e.
Oświadczenie informacyjne
David M. Pritchard otrzymuje dofinansowanie od ARC.
Wzmacniacz
Uniwersytet Queensland zapewnia finansowanie jako członek The Conversation AU.
DOI
We believe in the free flow of information
Republish our articles for free, online or in print, under Creative Commons licence.
Powyższy artykuł był pierwotnie publikowany na stronie:
