Między posterunkiem a frontem. Harcerki i harcerze województwa krakowskiego we wrześniu 1939 roku (2) / Piotr Kotlarz

Defilada harcerzy, 1939 rok. http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/162984/

1. Przestrzeń służby i granice rekonstrukcji

Wrzesień 1939 roku postawił harcerstwo województwa krakowskiego wobec dwóch następujących po sobie zadań: udziału w obronie państwa oraz podtrzymania społecznych i organizacyjnych więzi po zajęciu jego terytorium. W ciągu kilku dni od wybuchu wojny przedwojenna sieć drużyn, hufców i komend została poddana próbie mobilizacji, nalotów, odwrotu i rozpadu zwykłego porządku administracyjnego. Harcerze obejmowali posterunki przy obiektach wojskowych, przenosili meldunki, pomagali rannym i uchodźcom. Harcerki organizowały służbę sanitarną, żywienie, opiekę nad dziećmi i łączność. Instruktorzy oraz starsi wychowankowie organizacji walczyli w regularnych jednostkach Wojska Polskiego. Nie były to odrębne, szczelnie rozdzielone rodzaje aktywności: goniec stawał się ochotnikiem oddziału wojskowego, sanitariuszka towarzyszyła ewakuowanemu szpitalowi, a uczestnik odwrotu po powrocie do domu podejmował pracę konspiracyjną.¹

Punktem odniesienia pozostaje województwo krakowskie w granicach z 1939 roku. Do jego harcerskich środowisk należały zarówno Kraków, Tarnów, Nowy Sącz i Zakopane, jak i Biała Krakowska, Oświęcim, Żywiec, Wadowice, Andrychów, Bochnia, Dębica, Mielec, Gorlice i Jasło. Miechów i Olkusz znajdowały się wówczas w województwie kieleckim; Bielsko należało do województwa śląskiego. Granice administracyjne nie pokrywały się jednak dokładnie z zasięgiem współpracy harcerskiej. Szczególnie wyraźnie ujawniło się to w Bielsku i Białej Krakowskiej, objętych wspólnym Pogotowiem Harcerzy, oraz podczas przemarszów grup uchodźczych i ochotniczych. Dlatego działalność wspólnej struktury obu miast wymaga łącznego przedstawienia, bez zaliczania całej jej obsady do województwa krakowskiego.²

Drugie rozróżnienie dotyczy związku biograficznego i organizacyjnego. Służba zmobilizowanego instruktora w pułku piechoty stanowi część wojennego doświadczenia środowiska harcerskiego, lecz nie jest działaniem oddziału ZHP. Podobnie samo późniejsze członkostwo w Szarych Szeregach nie dowodzi przynależności do harcerstwa przed wojną. W relacjach o krakowskim przysposobieniu wojskowym występują również przyszli konspiratorzy, którzy we wrześniu 1939 roku do ZHP jeszcze nie należeli. Przykładami są Józef Muller i Zygmunt Pogan. Ich obecność w tych samych zespołach wartowniczych objaśnia współdziałanie młodzieży, ale nie powiększa imiennego wykazu ówczesnych harcerzy.³

Podstawę opisu tworzą opracowania historii regionalnej, publikowane relacje uczestników, tradycje drużyn i hufców oraz biogramy instruktorskie. Materiał ten jest najpełniejszy dla Krakowa, Podbeskidzia i Zakopanego. Dla części pozostałych powiatów zachowały się przede wszystkim wiadomości o pojedynczych osobach lub o działalności okupacyjnej. Nierównomierność dokumentacji nie stanowi miary intensywności służby. Wyznacza natomiast granice ustaleń: brak imiennego wykazu nie uprawnia ani do pominięcia danego środowiska, ani do przypisania mu wszystkich form aktywności znanych z lepiej opisanych miejscowości.

2. Przygotowania: od wychowania harcerskiego do pogotowia wojennego

Przygotowanie do wojny wyrastało z wcześniejszego programu wychowawczego. Terenoznawstwo, sygnalizacja, obozownictwo, pierwsza pomoc i samodzielne gospodarowanie podczas obozów dostarczały umiejętności przydatnych w sytuacji kryzysu. W latach 1938–1939 nadano im wyraźniejszy kierunek obronny. Szkolenie obejmowało ochronę przeciwlotniczą i przeciwgazową, łączność, ratownictwo oraz wykonywanie prac pomocniczych dla wojska. Pogotowie Harcerek rozwijało się od 1938 roku pod kierownictwem Józefiny Łapińskiej; przygotowania Organizacji Harcerzy przybrały wiosną i latem 1939 roku postać pogotowia współpracującego z administracją, wojskiem, PCK i Ligą Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej.⁴

W Krakowie odpowiedzialność rozkładała się między kierownictwo chorągwi a komendę miejscowego pogotowia. Chorągwią Harcerzy kierował Jan Bugajski, a z organizacją jej pogotowia związany był Władysław Szczygieł. Komendantem Pogotowia Hufców Harcerzy w Krakowie został Jan Ryblewski. Jego biogram podaje nominację z 6 sierpnia oraz rozkaz alarmowy z 28 sierpnia 1939 roku. Rozróżnienie nominacji, organizowania obsady i ogłoszenia gotowości usuwa pozorną sprzeczność przekazów przypisujących początek tej samej funkcji różnym dniom sierpnia. Zastępcą Ryblewskiego został między innymi Edward Emilski, pełniący obowiązki hufcowego III Hufca Harcerzy.⁵

Kadry przygotowywano jeszcze podczas ostatnich wakacji. Ryblewski prowadził w Sidzinie kurs drużynowych liczący około 120 uczestników; zakończono go 26 sierpnia, wcześniej niż przewidywał program. Stanisław Porębski, drużynowy IX Krakowskiej Drużyny Harcerzy im. Dionizego Czachowskiego, poprowadził obóz stały w Miedzianym Potoku koło Raby Niżnej, a następnie obóz wędrowny przez Beskid Wyspowy, Gorce, Orawę, Podhale i Pieniny. W XV KDH Władysław Mitkowski organizował obóz w Młynnem koło Limanowej i ukończył kurs podharcmistrzowski w Sidzinie. V KDH przebywała pod komendą Jerzego Bobera w Augustowie nad jeziorem Necko. Ostatnie obozy łączyły zwykłą pracę wychowawczą z przygotowaniem do szybkiego przejścia do służby.⁶

W przysposobieniu wojskowym uczestniczyli między innymi Zbigniew Patoczka z VII KDH, Stanisław Porębski z IX KDH oraz Czesław Mańczak i Wiesław Zapałowicz z VI KDH. W kręgu V KDH przeszkolenie obejmowało Andrzeja Müllera, Stanisława Mazura, Eugeniusza Pyzika, Zdzisława Tarkowskiego, Andrzeja Wadowskiego, Wiesława Nalepę, Franciszka Baraniuka, Władysława Budweila, Antoniego Gryglowskiego, Leszka Ormickiego, Zbigniewa Potempę, Zbigniewa Wilgana i Leszka Ratajskiego. Szkolenia w Starym Sączu przygotowywały młodzież do marszów, orientacji, posługiwania się bronią i działania w zespole. Baraniuk, Budweil, Andrzej Müller, Ratajski i Wadowski uczestniczyli ponadto w budowie umocnień w rejonie Mikołowa; Zapałowicz pracował przy fortyfikacjach w Wyrach.⁷

Przygotowania żeńskie nie ograniczały się do nauki opatrywania ran. Obejmowały łączność, zbiorowe żywienie, ochronę przeciwgazową oraz opiekę nad dziećmi i osobami niesamodzielnymi. Krakowską Chorągwią Harcerek kierowała Zofia Kottik, a komendantką Pogotowia Harcerek była Alina Kotówna. W Krakowie instruktorką i członkinią komendy Pogotowia była Maria Szymańska ze Stępniewskich, hufcowa III Hufca Harcerek. Izabella Nikiel, związana wcześniej z kierownictwem krakowskich hufców żeńskich, ukończyła kurs instruktorek służby sanitarnej na Buczu i wiosną 1939 roku prowadziła kursy samarytańskie w Gdyni i Wejherowie. Jej droga pokazuje, że przygotowanie instruktorki chorągwi krakowskiej służyło również szkoleniu innych regionów.⁸

Na Sądecczyźnie Bronisława Szczepańcówna uczestniczyła w lipcu 1939 roku w kształceniu drużynowych w Gaboniu. Zofia Janczy, od jesieni 1938 roku drużynowa miejscowej drużyny Pogotowia Harcerek, przygotowywała dziewczęta do służby sanitarnej, łącznościowej, przeciwlotniczej i opiekuńczej. Teresa Harsdorf-Bromowiczowa prowadziła w lipcu obóz drużyny Pogotowia w Głodówce koło Suchej Hory. W Żywcu Zofia Ozaist, po przekazaniu w październiku 1938 roku hufca Kazimierze Szczerbińskiej, pozostała w miejscowej komendzie Pogotowia Harcerek. Była to praca rozłożona na miesiące, oparta na istniejących więziach drużynowych i instruktorskich.⁹

3. Kraków: mobilizacja i służba na posterunkach

W drugiej połowie sierpnia przygotowania przekształcały się w dyżury. Aleksander Świątek z IX KDH rozpoczął służbę wartowniczą 15 sierpnia; pilnował Dworca Głównego i mostu kolejowego. Zbigniew Patoczka i Stanisław Porębski strzegli instalacji wojskowych, Władysław Frankowski z IX KDH zbrojowni przy ulicy Rakowickiej, a Tadeusz Górski mostu kolejowego w Bieżanowie. Marian Pirowski z II Drużyny Harcerzy w Wieliczce pełnił służbę wartowniczą w swoim mieście już przed wybuchem wojny. Zdzisław Tarkowski rozwoził rowerem karty mobilizacyjne i pocztę. W działaniach tych harcerskie przygotowanie łączyło się z obowiązkami wynikającymi z przysposobienia wojskowego.¹⁰

Pogotowie dysponowało siecią gońców pieszych i rowerowych. Marian Pomorski z IX KDH i Andrzej Ślęzak utrzymywali łączność między Komendą Garnizonu przy placu św. Magdaleny a Komendą Chorągwi przy ulicy Lubelskiej. Mieczysław Pucek z X KDH obsługiwał połączenie z Powiatową Komendą Uzupełnień w pałacu Larischa. Edward Więcek kontaktował się z wojskowym komendantem Dworca Głównego i pełnił dzienne oraz nocne dyżury telefoniczne. Z III Podgórskiej Drużyny Harcerzy wyznaczono dziewięciu gońców w wieku od dwunastu do czternastu lat. Czternastoosobowy zespół V KDH pod kierownictwem Antoniego Gryglowskiego dyżurował w komendzie chorągwi i na dworcu.¹¹

Obsługa telefonów, meldunków i ostrzeżeń przeciwlotniczych wymagała ciągłości działania, której nie zapewniał sam podział na drużyny. W magistracie podgórskim Bolesław Wójcik, Zdzisław Morejko i Stanisław Jania podtrzymywali łączność ze śródmieściem po ewakuacji urzędów. Czesław Dobosz i Leopold Marchaj z XV KDH pełnili służbę przy komendzie chorągwi, sprawdzali zaciemnienie i kierowali ludność do schronów. Zastęp Witolda Wróblewskiego z IV KDH obsługiwał punkt przy ulicy Fałata. Harcerze tej drużyny uczestniczyli także w kopaniu rowów przeciwlotniczych przy placu Kossaka. Własna znajomość ulic, domów i mieszkańców ułatwiała wykonywanie tych obowiązków.¹²

Patrole oraz zespoły wartownicze i obserwacyjne tworzyli między innymi Zbigniew Sanakiewicz, Jerzy Pieracki, Maciej Popek, Edward Więcek, Juliusz Jasieński, Stanisław Wójcicki, Roman Kozłowski i Ryszard Włosiński. Zbigniew Dobija łączył obserwację z dachów ze służbą gońca Dowództwa Okręgu Korpusu nr V i pracą przy punkcie sanitarnym na Montelupich. W działalności Pogotowia uczestniczyli również Zbigniew Dziedzic z VIII Podgórskiej Drużyny Harcerzy, Józef Sajboth z XXIV KDH, Marian Hampel z II PDH, Adam Kania z III KDH, Andrzej Meissner, Stefan Sykutowski i Adam Synowiec. Tadeusz Twardosz z VII KDH pełnił służbę łącznikową.¹³

Tadeusz Grzesło, łącznik Ryblewskiego, organizował grupę blokową LOPP i żeńską sekcję sanitarną. Harcerze XI KDH współpracowali z obsługą stanowiska przeciwlotniczego na budynku szkoły św. Mikołaja przy ulicy Lubomirskiego: donosili posiłki, przekazywali informacje i prowadzili obserwację nieba z sąsiednich dachów. Zespół pozostawał przy posterunku do rana 6 września. Pomoc wojsku trwała zatem również wtedy, gdy znaczna część innych służb i mieszkańców opuszczała już miasto.¹⁴

Nie cała aktywność miała charakter wojskowy lub sanitarny. Leszek Ormicki, Wieńczysław Kogut oraz Henryk Lancmański ze współpracownikami uczestniczyli w zabezpieczaniu Wawelu i przenoszeniu skrzyń ze zbiorami na wiślane galary. Pucek pomagał niszczyć dokumentację Powiatowej Komendy Uzupełnień. Ryblewski i Olgierd Głębowicz ukryli dokumenty oraz wyposażenie komendy chorągwi. Ochrona dóbr kultury i zabezpieczanie danych osobowych należały do tej samej logiki służby: ratowano zarówno przedmioty o znaczeniu publicznym, jak i informacje zagrażające ludziom w razie przejęcia przez okupanta.¹⁵

4. Pod bombami: ratownictwo i służba harcerek

Naloty od pierwszego dnia wojny zmieniły warunki pracy. Gońcy, wartownicy i obserwatorzy stawali się ratownikami. Po bombardowaniach okolic Dworca Głównego Stefan Dzik, Feliks Florek i Leszek Guzy wraz ze swoimi zespołami pomagali rannym i ratowali mienie. Guzy, harcerz X KDH im. Andrzeja Małkowskiego, działał pod kierownictwem Kazimierza Wajdzińskiego. Po nalocie 3 września Grzesło, Bronisław i Władysław Waszkowie oraz Ferdynand i Zbigniew Kijakowie z XI KDH uczestniczyli w przewożeniu rannych do szpitali przy ulicy Kopernika. Pierwszej pomocy udzielał również Jerzy Pieracki, a Zbigniew Nalepa prowadził punkt sanitarny we własnym mieszkaniu przy ulicy Szymanowskiego. III PDH wystawiła sześcioosobowy zastęp samarytański złożony ze starszej młodzieży.¹⁶

W ratownictwie i opiece szczególną rolę odegrały harcerki. Jadwiga Orłowiczówna objęła posterunek sanitarny na krakowskim dworcu. Organizowała także schronienie, kuchnię i opiekę nad dziećmi; placówki te rozwijały następnie działalność w pierwszych miesiącach okupacji. Nie wszystkie znane z jej biografii przedsięwzięcia powstały w dniach walk o Kraków. Ciągłość zaangażowania była jednak wyraźna: personel i umiejętności Pogotowia umożliwiały przejęcie pracy opiekuńczej po przerwaniu jawnej działalności harcerskiej.¹⁷

Izabella Nikiel w chwili wybuchu wojny pracowała w prewentorium w Rabsztynie koło Olkusza. Placówka przyjmowała rannych z bombardowanych pociągów, a instruktorka pełniła obowiązki pielęgniarki. Po ewakuacji rannych do Kielc, na polecenie Anny Piotrowskiej, poprowadziła pieszo do Krakowa około dwudziestu pięciu dzieci, których nie odebrali opiekunowie. Umieszczono je w domu przy ulicy Żuławskiego. Następnie Nikiel pracowała w domu noclegowym i kuchni przy ulicy Śląskiej oraz współorganizowała z Kazimierą Sobieską placówkę dla matek i dzieci przy ulicy Krupniczej 38. Jej działalność łączyła zatem wrześniowe doświadczenie spoza województwa krakowskiego z pomocą rozwijaną w jego stolicy.¹⁸

Sobieska, przedwojenna hufcowa I Hufca Harcerek w Krakowie, kierowała domem przy Krupniczej w latach 1939–1941. Podopiecznymi były między innymi dzieci poszkodowane podczas bombardowań. Tego rodzaju służba wymagała organizowania żywności, odzieży, noclegów i stałego nadzoru. Jej znaczenie polegało na odtworzeniu elementarnego bezpieczeństwa osób, które wojna pozbawiła zwykłego oparcia rodzinnego. Nie uzasadnia to przenoszenia na wrzesień późniejszych nazw instytucjonalnych: wojenne działania Rady Głównej Opiekuńczej należą do następnej fazy organizowania pomocy.¹⁹

We wrześniowej służbie uczestniczyły również dawne instruktorki pozostające już poza czynną organizacją. Jadwiga Ackermann, była komendantka Krakowskiej Chorągwi Żeńskiej, po odejściu z ZHP w 1929 roku poświęciła się pracy naukowej. Na początku września 1939 roku zabezpieczała mienie, bibliotekę i aparaturę Zakładu Histologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, a do końca miesiąca pracowała w szpitalu PCK przy ulicy Skarbowej. Jej przypadek poszerza obraz środowiska o osoby, których związki z ruchem miały charakter wcześniejszej formacji i trwałych kontaktów, nie aktualnej funkcji w Pogotowiu.²⁰

5. Ewakuacja, ochotnicy i droga na wschód

Odwrót wojsk i ewakuacja Krakowa rozdzielały zespoły, lecz zarazem otwierały kolejne drogi służby. Zdzisław Tarkowski i Andrzej Müller, zmobilizowani w ramach przysposobienia wojskowego, zostali skierowani do koszar 20. Pułku Piechoty w Łobzowie. Otrzymali umundurowanie, wyposażenie i broń, pełnili warty przy magazynach i hangarach, po czym 3 września wyruszyli ku Niepołomicom. Do jednostek i ośrodków zapasowych zgłaszali się również Jacek Albrecht, Igor Pankow z III KDH oraz Antoni Kwarciak z XIX KDH. Przekazy o ochotnikach opisują różne zespoły i chwile wcielenia; nie składają się na historię jednej zwartej kompanii harcerskiej.²¹

Komenda Pogotowia zorganizowała 3 września około stuosobowy Harcerski Korpus Ochotniczy. Po częściowym uzbrojeniu jego uczestnicy ruszyli przez Koszyce i Szczucin ku Sandomierzowi, a następnie Chełmowi. Strzegli mostów i transportów, wykonywali umocnienia, kopali rowy oraz przygotowywali zapory drogowe. Część uczestniczyła w działaniach obronnych pod Chełmem; tam do niewoli dostał się Marian Hampel. Wśród uczestników znajdował się Andrzej Ślęzak. Nazwa korpusu określała ochotnicze zgrupowanie młodzieży, nie związek operacyjny odpowiadający wojskowemu znaczeniu tego terminu.²²

Poszczególne biografie ujawniają różny przebieg odwrotu. Tarkowski dotarł do Lwowa i od 15 do 19 września pełnił wartę przy wodociągach miejskich. Pankow doszedł do Kowla, skąd po rozwiązaniu oddziału powrócił do Krakowa. Zbigniew Nalepa dotarł do Jarosławia, został włączony do wycofującego się batalionu i w okolicach Włodzimierza Wołyńskiego dostał się do niewoli sowieckiej. Pomorski, przydzielony do 23. Pułku Artylerii Lekkiej, walczył w rejonie Pacanowa, a następnie na szlaku przez Janów i Biłgoraj do Tomaszowa Lubelskiego, gdzie trafił do niewoli. Zbigniew Patoczka uczestniczył w potyczce przed Rzeszowem.²³

Z Pogotowiem związana była także droga Tadeusza Mitery, organizatora pomocniczej służby wojskowej i ochrony ludności w Podgórzu. Wraz z harcerzami krakowskiego pogotowia ratunkowego dotarł do Gródka Jagiellońskiego i Równego; do Krakowa wrócił pod koniec października. Ewa Harsdorf, obsługująca wcześniej telefon i pomoc uchodźcom, opuściła miasto z grupą harcerek i harcerzy. Część trasy w kierunku Tarnowa przebyli Wisłą na galarze, następnie przez Biłgoraj i Zwierzyniec dotarli do Chełma. Włączyli się tam do przygotowań obronnych, a później wracali przez zajęte przez Niemców miejscowości. Ludwik Duda, po zabezpieczeniu dokumentacji szkolnej, udał się z instruktorami i starszymi harcerzami ku planowanej koncentracji w Sandomierzu, której nie udało się przeprowadzić.²⁴

Nie każdy wyjazd oznaczał podjęcie służby wojskowej. Andrzej Majewski towarzyszył ojcu odpowiedzialnemu za ewakuację dokumentów Izby Skarbowej; przez Jarosław i Lwów dotarli do Brodów, a powrót do Krakowa zakończyli dopiero w listopadzie. Z rodzinami i znajomymi opuszczali miasto między innymi Aleksander Erndt, Kazimierz Gołdas, Bogdan Kosiarski, Adam Jaglarz, Stanisław i Zygmunt Kłakowie, Leszek Ormicki, Wieńczysław Kogut i Marian Pirowski. Uchodźstwo stanowiło część wrześniowego doświadczenia harcerskiego, ale samo w sobie nie poświadcza udziału w walce.²⁵

6. Instruktorzy i wychowankowie ZHP w Wojsku Polskim

Najstarsi członkowie organizacji znaleźli się na froncie wskutek mobilizacji. Jan Bugajski dowodził plutonem moździerzy w 3. kompanii karabinów maszynowych III batalionu 20. Pułku Piechoty 6. Dywizji Piechoty. Przeszedł kampanię w składzie Armii „Kraków”, a 20 września pod Cieszanowem dostał się do niewoli niemieckiej. Eugeniusz Fik, dawny komendant II Hufca Harcerzy „Wawel”, również służył w 20. pp. Po rozbiciu oddziałów w rejonie Zamościa trafił do niewoli, a następnie uciekł z transportu i wrócił do Krakowa. W tym samym pułku walczył kapral Władysław Mitkowski z XV KDH, który także wydostał się z transportu jenieckiego. Władysław Muż, były komendant chorągwi, dowodził plutonem w 204. Pułku Piechoty.²⁶

Seweryn Udziela służył jako podporucznik w 3. Pułku Strzelców Podhalańskich, dowodząc kompanią ciężkich karabinów maszynowych III batalionu. Po dostaniu się do niewoli niemieckiej i pobycie w Pińczowie odzyskał wolność i wrócił do Krakowa. Kazimierz Cyrus-Sobolewski uczestniczył w kampanii jako telegrafista i oficer rezerwy. Jego biogram datuje wzięcie do niewoli sowieckiej na 3 października, a zatem już poza wrześniowym przedziałem strat. Po ucieczce został zatrzymany przez Niemców i osadzony w Zamościu; ponownie zbiegł i wrócił do Myślenic. Tadeusz Wąsowicz odbył kampanię jako podporucznik rezerwy i został trzykrotnie ranny.²⁷

Z V KDH wywodzili się żołnierze walczący na różnych odcinkach frontu: lotnik Antoni Danek, Jan Danek, Mieczysław Filek, Julian Mark, Paweł Kott, Wojciech Wasiak, Władysław Czarnuchowski, Janusz Pauli, Leszek Ratajski, Antoni Karnasiewicz, Adam Müller i Władysław Smolarski. Tradycja drużyny wiąże Filka i Marka z Armią „Kraków”, Kotta i Wasiaka z obroną Modlina i Warszawy, a Smolarskiego z bitwą nad Bzurą. Ratajski został ranny na Śląsku. Wykaz ten świadczy o rozproszeniu wychowanków jednej drużyny w siłach zbrojnych; nie jest wykazem jednego oddziału ani wspólnego szlaku bojowego.²⁸

Związany z IV KDH Zbigniew Śniegowski wyruszył 4 września jako dowódca drużyny i zastępca dowódcy plutonu w 4. kompanii II batalionu marszowego 40. Pułku Piechoty „Dzieci Lwowa”. Od 8 września walczył pod Warszawą, a od 12 września w jej obronie. Kilka lekkich ran nie przerwało jego udziału w walkach. Po kapitulacji trafił do niewoli niemieckiej. Wacław Wierzewski, mieszkający od 1938 roku w Krakowie, został powołany do 34. pp w Białej Podlaskiej, a po kampanii i pobycie we Lwowie powrócił do Krakowa w listopadzie. Tadeusz Boy, dawny drużynowy VII KDH, uczestniczył w wojnie w szeregach 50. pp i 24 września dostał się do niewoli sowieckiej.²⁹

W wojsku znaleźli się także instruktorzy innych hufców województwa. Stanisław Baczyński, hufcowy w Limanowej, jako podporucznik rezerwy służył w batalionie Obrony Narodowej do 23 września. Zenon Remi z Nowego Sącza, zmobilizowany 27 sierpnia, walczył w sądeckim batalionie ON; 7 września został ciężko ranny pod Wawrzką. Władysław Śmiałek, instruktor sądecki, dowodził plutonem i kompanią 1. Pułku Strzelców Podhalańskich, a za dowodzenie szturmem pod Birczą otrzymał Virtuti Militari. Józef Garbacik, związany pracą i działalnością harcerską z kilkoma ośrodkami, walczył jako podporucznik w 12. pp i odniósł rany.³⁰

Witold Fusek z Biecza został przydzielony do kadry zapasowej 10. Szpitala Okręgowego w Przemyślu. Dotarł z nią do Brzeżan, a po klęsce wrócił pieszo do Biecza, po drodze wydostając się z zatrzymania w Lisku. Władysław Włoch wstąpił 2 września ochotniczo do oddziałów kawalerii związanych z ośrodkiem w Kraśniku; uczestniczył w walkach w rejonie Biłgoraja, Józefowa i Janowa Lubelskiego. Jego dalsza droga przez niewolę, Słowację i Węgry prowadziła do Francji. Podawana w biogramie data wzięcia do niewoli — 10 października — nie jest datą straty wrześniowej. Dla opisu kampanii zasadnicze znaczenie ma potwierdzony udział, bez przenoszenia całej późniejszej tułaczki do jednego miesiąca.³¹

7. Biała Krakowska i Bielsko: wspólne Pogotowie

Na zachodniej granicy województwa współdziałanie obu sąsiednich miast było organizacyjną koniecznością. Józef Drożdż został 24 sierpnia komendantem wojennego Pogotowia Harcerzy dla Bielska i Białej Krakowskiej. Od 31 sierpnia działał około stupięćdziesięcioosobowy zespół, którego siedziba mieściła się w Bielskiej Szkole Przemysłowej. Harcerze współpracowali z batalionem Obrony Narodowej majora Józefa Płonki: obsługiwali zgłaszających się rezerwistów i ochotników, pilnowali obiektów, prowadzili obserwację, nasłuch oraz służbę informacyjną i uczestniczyli w kopaniu okopów. Określenie „batalion”, występujące w tradycji harcerskiej, nie nadaje tej grupie statusu etatowego batalionu WP.³²

Po wybuchu wojny harcerze pełnili uzbrojone patrole na dworcu i ulicach. Posterunki obserwacyjne obejmowały między innymi pocztę, szkołę przemysłową, szpital i lotnisko w Aleksandrowicach. Wspierali ewakuację ludności, wskazywali punkty mobilizacyjne i przeciwdziałali dezorganizacji ruchu. Relacja hufcowa przypisuje im również wykrywanie dywersji. Jej najpewniejszy rdzeń stanowi opis zadań i miejsc służby; liczby zatrzymanych dywersantów i szczegóły przypisywanych im działań należą do przekazu wspomnieniowego i nie tworzą samodzielnej podstawy szacowania wyników bojowych.

3 września zespół Drożdża wycofał się wraz z wojskiem ku Wadowicom i Krakowowi. Po drodze dołączali harcerze ze Śląska i innych środowisk. W Krakowie pracowali przy dworcu, udzielając pomocy rannym, kobietom i dzieciom oraz rozdzielając żywność. Dalsza droga prowadziła ku Sandomierzowi i Tarnobrzegowi; następnie oddział rozdzielono. Jedna grupa skierowała się ku Chełmowi, druga z Drożdżem ku Zamościowi, dalej Włodzimierzowi Wołyńskiemu i Lwowowi. 25 września komendant rozwiązał zgrupowanie, polecając powrót w małych zespołach. Broń i sztandary ukryto. Rozwiązanie oddziału zamykało etap zbiorowej służby, ale powroty trwały jeszcze w październiku.³³

Równolegle pracowało Pogotowie Harcerek. Joanna Ziaja, późniejsza Bukowska, pełniąca obowiązki hufcowej w Białej Krakowskiej, organizowała w sierpniu punkty dożywiania i sanitariaty dla przejeżdżających żołnierzy, a także dyżury szpitalne i dworcowe. Maria Dziamianka, występująca również pod nazwiskiem Dziama, z harcerkami obu miast prowadziła dożywianie na dworcu w Bielsku. Po wstrzymaniu transportu kolejowego 2 września pomagały ewakuować szpital powiatowy w Białej. W nocy z 2 na 3 września ruszyły przez Kęty i Andrychów. Dziamianka zorganizowała w Andrychowie punkt z ciepłą wodą i mlekiem dla niemowląt; następnie harcerki kierowały uchodźców ku Brzeźnicy i Czernichowowi, odsuwając ich od rejonu walk. 4 września Dziamianka dotarła do Krakowa.³⁴

W miejscowym Pogotowiu uczestniczył również Leon Łaciak, dawny hufcowy Bielska i pracownik fabryki „Unia”, gdzie pełnił funkcję komendanta wojennego. Po ewakuacji dotarł do Kamieńca Podolskiego, a wrócił w maju 1940 roku. Jego działalność należy do historii wspólnego zaplecza Bielska i Białej, z zachowaniem śląskiej przynależności administracyjnej macierzystego miasta. Współpraca przez granicę województw nie usuwała tej granicy z późniejszego bilansu regionalnego.³⁵

8. Wadowice, Andrychów, Żywiec i Oświęcim

W Wadowicach męskim hufcem kierował Roman Dąbrowski, żeńskim Kazimiera Medwecka. Przedwojenne szkolenie samarytańskie odbywało się w miejscowym szpitalu pod kierunkiem doktora Józefa Sołtysika. Po wybuchu wojny harcerki dyżurowały całodobowo i prowadziły punkt żywienia na dworcu, przez który przemieszczali się uchodźcy ze Śląska. Medwecka udała się następnie do służby sanitarnej w Krakowie razem z Aurelią Mikołajko z Andrychowa. Monografia regionalna odnotowuje także dalszą drogę Mikołajko z wojskiem do Lwowa i na wschód. Imienne wskazanie tej harcerki, przybocznej żeńskiej drużyny szkolnej, pozwala uchwycić udział młodej kadry, pozostający często w cieniu biografii komendantek.³⁶

Andrychowskie przygotowania opierały się na pracy drużyn i ich opiekunek. W przedwojennym środowisku działały Maria Kosińska, Maria Kuzyk, Janina Koźbiał, Jadwiga Lichoniewicz, Władysława Łodzińska, Rozalia Strzałkowska, Helena Zdaniewska, Janina Zielińska i Maria Żukowska. Latem 1939 roku harcerki andrychowskie i wadowickie uczestniczyły w obozie w Dębowcu koło Jasła pod kierunkiem Lichoniewicz. Wymienienie tego zaplecza nie oznacza przypisania każdej instruktorce indywidualnie określonego posterunku wrześniowego. Pokazuje natomiast środowisko, które przygotowało dziewczęta do służby, oraz więzi umożliwiające przejmowanie opieki nad uchodźcami podczas odwrotu.³⁷

W Żywcu praca Pogotowia Harcerek wyrastała z działalności hufca prowadzonego do 1938 roku przez Zofię Ozaist, a następnie przez Kazimierę Szczerbińską. Ozaist miała doświadczenie w przysposobieniu wojskowym i pracy wychowania fizycznego; po przekazaniu hufca pozostała w komendzie Pogotowia. Szybkie przesunięcie frontu przerwało możliwość dalszego jawnego działania. Zachowane wiadomości dokumentują przygotowania i obsadę kierowniczą, bez pełnego imiennego rejestru służb z pierwszych dni wojny.³⁸

Los Andrzeja Edmunda Wilkosza ukazuje inną sytuację. Były hufcowy Oświęcimia, po rezygnacji z funkcji w 1938 roku i przeszkoleniu wojskowym pracował w starostwie w Stryju. Stamtąd po 18 września ewakuował się do Rumunii, a następnie na Węgry. Jego udział w wojennych dziejach kadry oświęcimskiej jest bezsporny, lecz nie obejmuje kierowania miejscowym Pogotowiem we wrześniu 1939 roku. Późniejsza służba w Brygadzie Karpackiej i walki pod Monte Cassino należą do następnego etapu biografii.³⁹

9. Zakopane i Podhale: najkrótszy czas na rozwinięcie służby

Położenie przy granicy przesądziło o szczególnej sytuacji Zakopanego. Zajęcie miasta już 1 września pozostawiło bardzo mało czasu na rozwinięcie jawnych służb. Hufcem Harcerzy kierował Karol Cebula. Tatrzański Hufiec Harcerek, utworzony jesienią 1938 roku, prowadziła Alina Kleczewska, kierowniczka „Gniazda Tatrzańskiego” w Kościelisku. I Drużyną Harcerek im. Zofii Krókowskiej w Zakopanem kierowała Helena Stopka, II Drużyną im. Emilii Plater Janina Bratkowska; z pracą zuchową w Kościelisku związana była Emilia Mamcarz. Wiosną 1939 roku dziewczęta objęto szkoleniem Przysposobienia Wojskowego Kobiet i praktykami sanitarnymi w miejscowym szpitalu oraz sanatoriach.⁴⁰

Rano 1 września profesor Józef Oczko sformował gimnazjalny oddział przysposobienia wojskowego ze starszych uczniów. Za zgodą rodziców, zaopatrzeni w mundury, buty i żywność, wyjechali ciężarówką do Nowego Targu, gdzie otrzymali karabiny i amunicję. Następnie wycofywali się przez Nowy Sącz, Sanok i Brzeżany ku Tłumaczowi. W nocy z 18 na 19 września dostali się do niewoli sowieckiej i zostali skierowani do Wołoczysk. W grupie znajdowali się harcerze Adam Bachleda Curuś, Mieczysław Drozd, Mieczysław Gąsienica Samek, Przemysław Kotarbiński, Mieczysław Rzegociński, Franciszek Śnieżek i Jan Trybuła. Zwolnieni jako małoletni na początku listopada, w większości powrócili do Zakopanego.⁴¹

Stanisław Karol Birtus, członek I Drużyny Harcerzy im. księcia Józefa Poniatowskiego i Harcerskiego Klubu Narciarskiego, znalazł się na innej drodze. Przed wojną szkolił się w lotnictwie; 17 września opuścił Polskę samolotem, docierając do Rumunii. Ten fakt należy do dziejów ewakuacji personelu lotniczego. Nie poświadcza lotu bojowego nad Polską. Jego późniejsze walki w polskich dywizjonach myśliwskich i powojenna emigracja do Australii pokazują natomiast, jak wrześniowe rozproszenie przekształcało się w trwałe odejście od macierzystego środowiska.⁴²

Przygraniczne położenie Podhala, znajomość terenu i kontakty turystyczne szybko nabrały znaczenia konspiracyjnego. Pomoc w przekraczaniu granicy i organizowanie tras na Węgry rozwijały się po przejściu frontu. Uczestniczyli w nich również ludzie wracający z kampanii i niewoli. Nie stanowiły jednak dalszego ciągu jednej jawnej jednostki Pogotowia: rodziły się w nowych warunkach, we współpracy z formującymi się organizacjami wojskowymi.

10. Sądecczyzna i Limanowa: sanitariat, pomoc jeńcom i udział w walce

W Nowym Sączu komendantką Pogotowia Harcerek została Teresa Harsdorf-Bromowiczowa. Wraz z Zofią Janczy i Bronisławą Szczepańcówną należała do kadry przygotowującej dziewczęta do służby jeszcze przed wojną. Maria Gruber z pięcioma harcerkami uruchomiła na początku września punkt sanitarny w strażnicy przy ulicy Grybowskiej. Po zajęciu miasta współpracowały ze strażakami przy przewożeniu rannych polskich żołnierzy do szpitala. Przekaz regionalny dokumentuje więc ciągłość ratownictwa po przejściu frontu, bez utożsamiania go od razu ze zorganizowaną konspiracją wojskową.⁴³

Wkrótce pomoc objęła jeńców. Harcerki dostarczały im ubrania cywilne i ułatwiały opuszczanie miejsc odosobnienia. Po likwidacji obozu w koszarach pięcioosobowy zespół I Żeńskiej Drużyny Harcerskiej pod kierunkiem Marii Jasińskiej zabezpieczył pozostawioną amunicję i dwa karabiny. Gruber uczestniczyła także w dożywianiu dzieci w „Oazie”. Wydarzenia te należą do pierwszego okresu okupacji; brak dziennej datacji nie pozwala przesunąć wszystkich do września. Objaśniają jednak przekształcanie służby Pogotowia w pomoc społeczną, a częściowo w działania nielegalne.⁴⁴

Na Sądecczyźnie i w Limanowej obok doświadczonej kadry służyli najmłodsi. Franciszek Dębski, trzynastoletni harcerz wywodzący się z gromady „Dzielnych Słowian” przy limanowskiej III Drużynie im. Jana III Sobieskiego, przez trzy pierwsze dni wojny był gońcem komendy obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej. Hufcowy Stanisław Baczyński walczył w tym czasie jako oficer Obrony Narodowej. Te dwa losy pokazują rozpiętość wieku i obowiązków: od lokalnego przenoszenia wiadomości po dowodzenie żołnierzami w polu.⁴⁵

Ciężko ranny pod Wawrzką Zenon Remi został wyniesiony z pola walki i przewieziony przez Grybów do kolejnych szpitali. Po ewakuacji przez Jasło i Przemyśl dotarł do Lwowa, gdzie rozpoczął się jego jeniecki etap wojny. Władysław Śmiałek po kampanii również znalazł się w niewoli niemieckiej, lecz zbiegł. Zofia Janczy dotarła z matką na Węgry, uczyła w polskich placówkach i pomagała uchodźcom kierującym się do wojska we Francji; do Nowego Sącza wróciła w lipcu 1940 roku. Nie każdy wyjazd za granicę prowadził zatem do emigracji trwałej.⁴⁶

11. Tarnów i Mościce

W Tarnowie udział młodzieży w Pogotowiu i przysposobieniu wojskowym poświadcza biografia Antoniego Berowskiego, zastępowego I Tarnowskiej Drużyny Harcerzy im. Zawiszy Czarnego. Początkowo służył w kompanii wartowniczej przysposobienia wojskowego przy 16. pp, a od 2 września jako kierowca sztabu 155. pp. Udział w kampanii zakończył 17 września. Przykład ten ukazuje przejście od miejscowego dyżuru do konkretnego zadania w regularnej jednostce, bez tworzenia odrębnej formacji harcerskiej.⁴⁷

W Mościcach komisarzem wojennego Pogotowia Harcerzy był Wincenty Mucha, komendant samodzielnego hufca i pracownik Państwowej Fabryki Związków Azotowych. W kampanii uczestniczył w ewakuacji fabryki oraz pomocy uchodźcom. Charakter zakładu i powiązanie harcerstwa z jego personelem sprawiały, że służba obejmowała również ochronę ciągłości organizacyjnej ważnego ośrodka przemysłowego. Po przejściu frontu Mucha pomagał wysiedlonym i jeńcom; te działania stanowiły już odpowiedź na warunki okupacji.⁴⁸

W Tarnowie znalazła się Józefa Kantor, instruktorka Chorągwi Śląskiej, która przyjechała po zakończeniu sierpniowego kursu w Nisku. Wraz z nauczycielkami organizowała pomoc dla 126 nauczycieli uchodźców i przesiedleńców. Zespół współpracujący z Caritasem prowadził kuchnie, zajmował się praniem odzieży, zbierał pieniądze i pozyskiwał żywność. Biogram Kantor ujmuje tę pracę jako działalność rozwijaną po wybuchu wojny; nie datuje każdego przedsięwzięcia na dni kampanii. Jej obecność wskazuje zarazem, że województwo stało się miejscem służby instruktorek napływających z terenów zajętych wcześniej.⁴⁹

12. Gorlice, Biecz i Jasło

W Gorlicach przygotowania i służbę harcerek łączyła Maria Rydarowska, organizatorka miejscowego Pogotowia i komendantka powiatowa Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Prowadzone szkolenie obejmowało sanitariat, łączność, obronę przeciwlotniczą i opiekę nad dziećmi. Dom jej rodziny przy ulicy Polnej służył również przygotowaniom Dywersji Pozafrontowej. Zgromadzony tam sprzęt został 1 września wywieziony, ukryty, a następnie przekazany oddziałowi Wojska Polskiego w lesie Batorówka. W tym przypadku istnieje konkretny związek między przygotowaniem przedwojennym a zadaniem wykonanym już po rozpoczęciu działań.⁵⁰

Helena Kankofer, założycielka pierwszej żeńskiej drużyny skautowej w Gorlicach i działaczka PCK, prowadziła w sierpniu szkolenie przy szkole nr 2. Uczyła wykonywania bandaży, przygotowywania opatrunków i maseczek przeciwgazowych. 2 września uruchomiono kuchnię dla żołnierzy. Napływ rannych z walk granicznych wymusił zorganizowanie szpitala w bursie ruskiej oraz zaopatrzenia oddziałów pozostających w okolicznych lasach. Harcerki dostarczały żywność, leki, opatrunki, odzież i koce, a także pomagały w kontaktach z rodzinami.⁵¹

Po wejściu Niemców pomoc objęła zatrzymanych i jeńców. Rydarowska wraz z harcerkami pracowała przy żołnierzach przetrzymywanych na terenie „Sokoła”, a następnie w budynkach dawnej fabryki obuwia, zwanej „Buciarnią”. Kankofer współdziałała z lekarzami i władzami miasta przy organizowaniu stałego dożywiania i opieki. Zbierano bieliznę, mydło i ubrania cywilne, sporządzano wiadomości dla rodzin, organizowano pomoc w ucieczkach. Funkcjonowanie obozu do 24 listopada oznacza, że całości tej pracy nie można traktować jako wydarzenia wrześniowego. Był to proces zapoczątkowany bezpośrednio po walkach, rozwijany już w warunkach okupacji.⁵²

Rydarowska, Janina Marynowska i Emilia Białek uczestniczyły również w ratowaniu księgozbioru szkoły przed zniszczeniem. Następnie Rydarowska prowadziła punkt przerzutowy na Węgry, współpracując z krakowskim harcerstwem żeńskim. Nie wszystkie te inicjatywy mają w źródłach ścisłą datację. Ich znaczenie polega na ukazaniu, jak pomoc rannym i jeńcom tworzyła kontakty wykorzystywane następnie w podziemiu.⁵³

W Jaśle i okolicy konkretną placówkę Pogotowia prowadziła Zofia Pykoszowa z Kolbuszów, hufcowa harcerek do kwietnia 1939 roku. W roku wybuchu wojny kierowała punktem sanitarnym w Osobnicy Górnej, a podczas okupacji nadal udzielała mieszkańcom pomocy medycznej. Z Bieczem wiązała się wojskowa służba Witolda Fuska. Źródła pozwalają więc wskazać zarówno lokalny punkt sanitarny, jak i los instruktora zmobilizowanego do wojskowej służby zdrowia; nie dostarczają podstaw do odtworzenia jednolitej sieci posterunków dla całego wschodniego obszaru województwa.⁵⁴

13. Dębica, Mielec i obszary słabiej udokumentowane

W Dębicy ochotniczą ochronę kolei we wrześniu pełnił Andrzej Marek Sadowski. Los miejscowej organizacji poświadcza zapis drużynowego I Drużyny Harcerzy Zdzisława Kassubego: jawna praca została przerwana, sztandar spalono, a pieczęć zaginęła. Jeszcze w 1939 roku Jan Kita podjął działalność konspiracyjną. Zestawienie tych wiadomości pokazuje trzy różne skutki wojny: służbę przy infrastrukturze, utratę materialnych znaków ciągłości oraz odbudowę kontaktów w podziemiu.⁵⁵

Dla Mielca dokumentacja przywoływana w opracowaniach harcerskich dotyczy przede wszystkim konspiracji rozwijanej po kampanii. Także dla Bochni, Brzeska, Dąbrowy Tarnowskiej, Chrzanowa i części powiatów wiejskich imienna rekonstrukcja wrześniowych służb pozostaje niepełna. Nie oznacza to braku udziału w mobilizacji i pomocy społecznej. Oznacza natomiast, że opis nie osiąga tam szczegółowości dostępnej dla Krakowa, Białej czy Zakopanego. Geografii zachowanych przekazów nie należy utożsamiać z geografią całej aktywności ZHP.

Przez województwo przechodzili ponadto harcerze innych regionów. Adolf Bałon, harcerz z Zaolzia, po miejscowej służbie patrolowej dotarł z ewakuowanymi urzędnikami do Krakowa. Zgłosił się do tworzonego zespołu ochotników, a następnie ruszył na wschód i doszedł do Mielca. Jego droga jest częścią historii ruchu ludności i ochotników na tym terenie, lecz nie czyni go automatycznie członkiem przedwojennego hufca krakowskiego lub mieleckiego. Rozróżnienie to chroni bilans regionalny przed podwójnym liczeniem tych samych uczestników wojny.⁵⁶

14. Od służby jawnej do pierwszych struktur konspiracyjnych

Zajęcie Krakowa 6 września nie przerwało wszystkich czynności pomocowych. Szczególnie wyraźna ciągłość wystąpiła w szpitalu PCK przy ulicy Skarbowej 2, przygotowywanym od sierpnia w bursie księdza Mieczysława Kuznowicza przez Edwarda Poradzisza i Czesława Bednarza, przy współudziale Henryka Lancmańskiego. Po wybuchu wojny zbierali rannych i pełnili obowiązki sanitariuszy. Po wkroczeniu Niemców dostarczali żołnierzom cywilne ubrania i wyprowadzali ich ze szpitala, chroniąc przed niewolą. Biogramy oraz przekaz PCK określają liczbę uratowanych na około 120. Jest to szacunek źródłowy, nie wynik zachowanego w tym przekazie imiennego rejestru.⁵⁷

Poradzisz organizował Harcerską Pocztę PCK pod zwierzchnictwem Stanisława Plapperta. Roznoszenie wiadomości i poszukiwanie zaginionych odpowiadało sytuacji rodzin rozdzielonych przez kampanię. Placówka stała się następnie także oparciem dla nielegalnej łączności. Do jej zespołu należeli w różnych okresach Wojciech Beliczyński, Bednarz, Lancmański, Zdzisław Ćwik, Adam Dobrowolski, Zdzisław Morejko, Andrzej i Jerzy Meissnerowie, Wiesław Tomaszkiewicz oraz Bolesław Wójcik. Nie wszyscy rozpoczęli pracę jednocześnie. Relacje PCK lokują początki poczty w pierwszych dniach września, natomiast biogram Poradzisza łączy jej organizowanie z przejęciem szpitala 20 września. Te przekazy opisują rozwój inicjatywy i nie uzasadniają wyznaczenia jednego dnia powstania wszystkich jej funkcji.⁵⁸

Odtwarzanie drużyn przebiegało równolegle. Leopold Molicki zebrał we wrześniu harcerzy XV KDH w Skałkach Twardowskiego; po powrocie Mitkowskiego drużyna pracowała pod jego kierunkiem. W V KDH Franciszek Baraniuk uczestniczył w zabezpieczeniu sztandaru, archiwum i sprzętu, a Zbigniew Nalepa, Antoni Karnasiewicz, Antoni Gryglowski i Zdzisław Tarkowski znaleźli się wśród osób odbudowujących kontakty. W X KDH działalność podejmowali Kazimierz Wajdziński i Leszek Guzy. Zbieranie rozproszonej młodzieży, ratowanie wyposażenia i dokumentacji poprzedzało formalne podporządkowanie strukturze ogólnopolskiej.⁵⁹

Jesienią powstawały zespoły skupione między innymi wokół Wiesława Zapałowicza z VI KDH, Marcelego Matuszyńskiego z VIII KDH, Tadeusza Grzesły z XI KDH, Stanisława Stanka z XIII KDH, Tadeusza Żaka z XXIII KDH oraz Edwarda Więcka z XXIV KDH. Ryblewski utrzymywał kontakty z odtwarzanymi środowiskami. 15 listopada w mieszkaniu Tadeusza Wąsowicza przy ulicy Szlak 21 odbyło się zebranie organizujące tajne kierownictwo chorągwi. Z początkiem 1940 roku następowało jego zespolenie z Szarymi Szeregami. Biografia Tadeusza Boya, przebywającego od 24 września w niewoli sowieckiej, wyklucza natomiast dosłowne przypisanie mu osobistego kierowania jesienną konspiracją krakowskiej „Siódemki”, pojawiające się w skrótowych zestawieniach.⁶⁰

Również harcerstwo żeńskie zachowywało własną ciągłość organizacyjną. Maria Szymańska kierowała pracą konspiracyjną hufca, a w lutym 1940 roku komendę chorągwi objęła Kazimiera Sobieska. Na Sądecczyźnie, Podhalu i w Gorlicach rozwijały się pomoc społeczna, przerzuty i grupy związane z Organizacją Orła Białego oraz innymi nurtami podziemia. Władysław Szczygieł i Władysław Muż uczestniczyli w organizowaniu oporu po przejściu frontu. W Limanowej Baczyński, Stanisław Biedroń i Leon Weinbrenner tworzyli harcerski zespół zbierający informacje o wojsku niemieckim. Podjęcie tych zadań nie oznaczało jednoczesnego powstania jednolitej struktury w całym województwie.⁶¹

15. Straty: śmierć, rany, niewola i rozproszenie

Zgony we wrześniu 1939 roku

Bilans śmiertelny wymaga oddzielenia daty śmierci od daty zranienia, dostania się do niewoli i rozpoczęcia działalności konspiracyjnej. W rozpoznanym materiale imiennym występują co najmniej trzy osoby, których śmierć można przypisać wrześniowi 1939 roku: Marian Ryszka, Aleksandra Stokówna i Bronisław Birnbaum. Nie jest to zamknięty bilans województwa ani statystyczne zestawienie całej chorągwi. Jest to dolna granica wynikająca z przywołanych, indywidualnych poświadczeń.⁶²

Marian Ryszka, założyciel i drużynowy XIX KDH im. Żwirki i Wigury, zginął podczas nalotu na lotnisko Rakowice, pełniąc służbę wojskową. Aleksandra Stokówna, przyboczna XI Krakowskiej Drużyny Harcerek i sanitariuszka Pogotowia, zmarła 4 września wskutek obrażeń odniesionych w bombardowaniu. Jej przypadek należy jednocześnie do historii ratownictwa i śmiertelnych strat wrześniowych: zgon nastąpił w tym samym miesiącu co zranienie. Nie należy ujmować jej po raz drugi w oddzielnym, sumowanym bilansie rannych.

Bronisław Birnbaum, związany z III KDH, poległ we wrześniu. Harcerski przekaz podaje Tomaszów Lubelski, natomiast zestawienie strat żołnierzy pochodzenia żydowskiego wskazuje Tomaszów Mazowiecki. Rozbieżność miejsca wymaga zachowania w aparacie krytycznym; nie usuwa zgodności co do miesiąca śmierci. Adam Müller występuje w tradycji V KDH jako poległy w 1939 roku, ale przywołany przekaz nie ustala dnia i miejsca śmierci. Dlatego jego nazwisko należy zachować w wykazie strat wojennych, bez dodawania do liczby zgonów potwierdzonych dla samego września.⁶³

Ranni i następstwa ran

Wśród rannych znajdowali się Tadeusz Wąsowicz, Zenon Remi, Leszek Ratajski, Zbigniew Śniegowski, Józef Garbacik i Antoni Danek. Trzykrotne zranienie Wąsowicza nie oznacza trzech osób w bilansie; analogicznie kilka ran Śniegowskiego stanowi doświadczenie jednego żołnierza. Remi został ciężko ranny 7 września pod Wawrzką i przeżył wojnę. Ratajski odniósł rany na Śląsku, a Garbacik podczas kampanii w 12. pp. Niepełność dokumentacji medycznej i osobowej wyklucza obliczenie pełnej liczby rannych harcerzy województwa na podstawie tych przykładów.⁶⁴

Przypadek Antoniego Danka wymaga korekty utrwalonego skrótu. Pilot 123. Eskadry Myśliwskiej został zestrzelony 1 września w rejonie Warszawy i ciężko ranny. Przeżył skok ze spadochronem i leczenie w Warszawie, a następnie został przewieziony do Krakowa. Zmarł 18 marca 1940 roku. Jego śmierć pozostaje następstwem wrześniowego zranienia, lecz nie jest wrześniowym zgonem. W chronologicznym bilansie występuje więc najpierw jako ranny w kampanii, następnie jako zmarły w 1940 roku wskutek odniesionych obrażeń.⁶⁵

Niewola, zatrzymanie i internowanie

Niemiecka niewola objęła między innymi Jana Bugajskiego, Eugeniusza Fika, Władysława Mitkowskiego, Seweryna Udzielę, Zbigniewa Śniegowskiego, Władysława Śmiałka, Mariana Pomorskiego i Jana Ryblewskiego. Część przebywała w obozach do końca wojny, inni zbiegli z transportów lub odzyskali wolność wcześniej. Dla Bugajskiego potwierdzona jest data 20 września; biogramy Fika i Mitkowskiego pozwalają odtworzyć niewolę i ucieczkę bez jednolicie pewnej datacji wszystkich etapów. Niewola stanowiła przerwanie służby i dotkliwą stratę kadrową, ale nie oznaczała śmierci.⁶⁶

Do niewoli sowieckiej trafili Tadeusz Boy, Zbigniew Nalepa, Tadeusz Motarski i Zygmunt Mitera oraz zakopiańscy ochotnicy oddziału Oczki. Losy tych ludzi nie były jednakowe: małoletnich uczniów zwolniono, Boy po długim pobycie w ZSRS trafił do Armii Polskiej, natomiast Motarski i Mitera zostali zamordowani w 1940 roku. Niewoli Cyrusa-Sobolewskiego, datowanej na 3 października, nie należy dopisywać do wrześniowego zestawienia. Odrębną kategorię stanowiło internowanie w krajach neutralnych, między innymi na Węgrzech. Nie było ono tożsame ani z niewolą niemiecką lub sowiecką, ani z trwałą emigracją.⁶⁷

Śmierć w późniejszych latach wojny

Tadeusz Motarski, pierwotnie Moskal, dawny hufcowy Podgórza, dostał się do niewoli sowieckiej i przebywał w Kozielsku; został zamordowany w Katyniu w 1940 roku. Zygmunt Mitera, były hufcowy i geofizyk, więziony w Starobielsku, został w tym samym roku zamordowany w Charkowie. Nie są to polegli we wrześniu, choć wrześniowa niewola zapoczątkowała drogę zakończoną zbrodnią katyńską.⁶⁸

Do strat okupacyjnych należeli także Władysław Mitkowski, zabity w 1942 roku, Leszek Guzy, który zginął w 1944 roku, oraz Franciszek Śnieżek, zakopiański uczestnik kampanii, rozstrzelany 2 lipca 1940 roku w Krzesławicach. Ich biografie łączą służbę wrześniową z późniejszą konspiracją i represjami. Wadowicki wykaz zmarłych i poległych w latach 1939–1945 obejmuje między innymi Franciszka Babińskiego, Władysława Balona, Tadeusza Battka, Stanisława Cielińskiego, Bolesława Drozdowskiego, Ignacego Fika, Władysława Gołembskiego, Kazimierza Romana Górnisiewicza, Wiktora Kęska, Tadeusza Kręciocha, Franciszka Krzaka, Stanisława Maszewskiego, Józefa Noszkę, Mieczysława i Zbigniewa Nowobilskich, Józefa Pukłę, Konrada Raczyńskiego, Stefana Spytkowskiego, Floriana Styłę, Józefa Szczepana Wątróbskiego i Marię Żukowską. Wykaz upamiętnia straty całej wojny; bez dat indywidualnych nie stanowi rejestru zgonów wrześniowych. Marek Sobieski, członek III KDH, rozstrzelany w 1943 roku, należy do wojennej martyrologii środowiska, lecz wiadomość o jego śmierci sama nie dowodzi konkretnego przydziału we wrześniu 1939 roku. Podobnie liczba ośmiu zmarłych lub poległych uczestników Harcerskiej Poczty PCK, przywoływana w jej historii, dotyczy działalności wojennej placówki, nie strat jednego miesiąca.⁶⁹

Emigracja i trwałe osłabienie środowisk

Rozproszenie zagraniczne stanowiło inny rodzaj straty: macierzyste drużyny i hufce traciły wychowawców, choć ci nadal działali dla Polski i harcerstwa. Należy rozdzielić ewakuację z września 1939 roku, wojenną służbę poza krajem i decyzję o pozostaniu za granicą po wojnie. Jan Prokop, organizator XVII Kolejowej Drużyny Harcerzy w Prokocimiu, przeszedł po agresji sowieckiej na Węgry, następnie służył w polskich siłach zbrojnych i pozostał w Wielkiej Brytanii. Działał we władzach ZHP poza granicami Kraju, między innymi jako sekretarz generalny. Stanisław Mitko, przedwojenny komendant Krakowskiej Chorągwi Harcerzy, po kampanii przedostał się przez Rumunię na Zachód; również pozostał na emigracji i zmarł w Londynie w 1973 roku.⁷⁰

Tadeusz Boy po niewoli sowieckiej przeszedł szlak Armii Polskiej i pozostał w Wielkiej Brytanii, gdzie zmarł w 1958 roku. Stanisław Birtus osiadł w 1947 roku w Australii. Jego późniejszy przyjazd do Zakopanego nie oznaczał powrotu na stałe. W tych przypadkach wrześniowa mobilizacja i ewakuacja otworzyły drogę, która zakończyła się trwałym osiedleniem poza krajem.⁷¹

Inny przebieg miała emigracja Kazimiery Sobieskiej-Stachurowej i Marii Rydarowskiej-Szymerskiej. Obie pracowały podczas wojny w kraju, a opuściły go lub pozostały za granicą w następstwie późniejszych wydarzeń. Sobieska wraz z mężem dotarła ostatecznie do Francji; Rydarowska po wyzwoleniu prowadziła działalność wychowawczą w Niemczech, a następnie zamieszkała w Stanach Zjednoczonych. Ich odejście stanowiło powojenną stratę dla miejscowej kadry, nie wrześniową emigrację. Także pobyt Zofii Janczy na Węgrzech i jej powrót w 1940 roku pokazują, że sam fakt przekroczenia granicy nie wystarcza do stwierdzenia trwałego ubytku.⁷²

Wymienionych kategorii nie można sumować. Ta sama osoba występuje jako ranna, następnie jeniec, później uczestnik konspiracji albo emigrant. Zbiorcza liczba powstała przez dodanie tych wykazów wielokrotnie liczyłaby tych samych ludzi. Rzetelny bilans wymaga identyfikacji osób, dat i kolejnych zdarzeń. Dostępny materiał pozwala zbudować imienny obraz strat, lecz nie zamkniętą statystykę wojewódzką.

16. Znaczenie wrześniowej służby

Udział harcerek i harcerzy województwa krakowskiego w wojnie obronnej miał charakter wielopostaciowy. Najbardziej widoczną część stanowiły walka zmobilizowanych instruktorów i droga ochotników ku jednostkom wojskowym. O codziennym funkcjonowaniu zaplecza decydowała jednak również służba na dworcach, mostach, telefonach i punktach sanitarnych, przygotowywanie posiłków, opieka nad dziećmi oraz ratowanie dokumentacji i zbiorów. Szybki odwrót nie unieważnił tej pracy: zmieniał miejsca jej wykonywania i skład zespołów.

Harcerki uczestniczyły w wojnie jako organizatorki konkretnych przedsięwzięć, a nie anonimowe zaplecze męskich oddziałów. Drogi Orłowiczówny, Sobieskiej, Nikiel, Dziamianki, Ziai, Harsdorf-Bromowiczowej, Janczy, Szczepańcówny, Gruber, Medweckiej, Mikołajko, Kantor, Rydarowskiej, Kankofer i Pykoszowej ukazują skalę odpowiedzialności za rannych i ludność cywilną. Nierówna liczba zachowanych nazwisk nie jest podstawą do uznania ich udziału za mniej istotny.

Wrzesień przyniósł zarazem śmierć, rany, niewolę i rozproszenie. W kolejnych latach dołączyły do nich represje okupacyjne i trwała emigracja części kadry. Organizacyjna ciągłość nie oznaczała więc prostego przejścia całych przedwojennych hufców do Szarych Szeregów. Tworzyli ją ocaleni ludzie, odnawiane kontakty i doświadczenie działania w małych zespołach. Między posterunkiem a frontem ujawniła się praktyczna wartość harcerskiego wychowania: zdolność podjęcia odpowiedzialności za zadanie, także wtedy, gdy instytucje państwa wycofywały się lub przestawały działać.

1 M. Konieczna, Formy zaangażowania harcerstwa krakowskiego w momencie wybuchu II wojny światowej, „Krakowski Rocznik Historii Harcerstwa” 2017, t. XIII, s. 5–19. Wersja cyfrowa: https://archiwumharcerskie.pl/images/b/b4/2017_Krak%C3%B3w_Rocznik_Historii_Harcerstwa.pdf (dostęp do materiałów internetowych w niniejszym rozdziale: 5 XI 2026). Przywoływane niżej ankiety Stowarzyszenia Szarych Szeregów cytowane są za tym opracowaniem, nie jako dokumenty przebadane bezpośrednio.

2 Por. M. Rokosz, L. Dall, Harcerstwo zakopiańskie w latach 1913–1945, Zakopane 2013; Hufiec Beskidzki ZHP, Bohater [biografia Józefa Drożdża], https://beskidzki.zhp.pl/bohater. Związek biograficzny z chorągwią nie jest równoznaczny z przebywaniem na terenie województwa podczas kampanii.

3 M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 8–10, szczególnie przyp. 16, 21–22. Autorka wskazuje późniejsze przyjęcie Józefa Mullera i Zygmunta Pogana do konspiracyjnego harcerstwa; nazwisk tych nie włączono tu do bilansu członków ZHP z września 1939 r.

4 Z. Zürn, Pogotowie Harcerek i Pogotowie Harcerzy we wrześniu 1939 r., Kraków 1999, przywołane za M. Konieczną, Formy zaangażowania…, s. 11–12; Harcerski słownik biograficzny, red. J. Wojtycza, t. I, Warszawa 2006 [dalej: HSB I], hasła „Łapińska Józefina”, „Ratajczak Józef”. Tomy słownika udostępnia Muzeum Harcerstwa: https://muzeumharcerstwa.pl/harcerski-slownik-biograficzny/.

5 Harcerski słownik biograficzny, red. J. Wojtycza, t. III, Warszawa 2012 [dalej: HSB III], hasło „Ryblewski Jan”, s. 183–186; t. VIII, Warszawa–Kraków 2026 [dalej: HSB VIII], hasło „Emilski Edward”, s. 68–69; HSB I, hasło „Szczygieł Władysław”, s. 207–211; t. IV, Warszawa 2016 [dalej: HSB IV], hasło „Bugajski Jan”, s. 44–48.

6 HSB III, hasło „Ryblewski Jan”; Harcerski słownik biograficzny, red. J. Wojtycza, t. V, Warszawa–Łódź 2019 [dalej: HSB V], hasło „Porębski Stanisław”; HSB IV, hasło „Mitkowski Władysław”, s. 134–136; A. Gaczorek, W. Hausner, Dzieje 5 Krakowskiej Drużyny Harcerzy 1911–1986, Kraków 1989, s. 59–60 (udostępniony fragment). Przekazy podają rozbieżne daty objęcia IX KDH przez Porębskiego.

7 M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 8–9, za ankietą Z. Nalepy i monografią V KDH; A. Gaczorek, W. Hausner, Dzieje 5 Krakowskiej Drużyny Harcerzy…, s. 59–60 (udostępniony fragment). Andrzej Müller i Adam Müller występują w przekazie jako odrębne osoby; nie połączono ich biografii.

8 Harcerski słownik biograficzny, red. J. Wojtycza, t. II, Warszawa 2008 [dalej: HSB II], hasło „Szymańska Maria”, s. 218–219; t. VII, Warszawa–Kraków 2024 [dalej: HSB VII], hasło „Nikiel Izabella”. Dla obsady kierownictwa: zestawienie „Komendantki Krakowskiej Chorągwi Harcerek” i „Komendantki Pogotowia Harcerek”, w: Chorągiew Krakowska ZHP, https://pl.wikipedia.org/wiki/Chor%C4%85giew_Krakowska_ZHP. Informacja o Kottik także: „Skaut” 2020, nr 4 (62), przyp. 17, https://dlibra.biblioteka.tarnow.pl/Content/1459/IW_Skaut_2020_nr4.pdf.

9 HSB II, hasła „Szczepańcówna Bronisława”, s. 210–212, „Harsdorf-Bromowiczowa Teresa”, s. 103–105; HSB III, hasło „Janczy Zofia”, s. 86–88; Harcerski słownik biograficzny, red. J. Wojtycza, t. VI, Warszawa–Łódź 2023 [dalej: HSB VI], hasło „Ozaist Zofia”, s. 143–146.

10 M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 9–10, na podstawie ankiet A. Świątka, M. Pirowskiego, Z. Tarkowskiego i T. Górskiego; HSB V, hasło „Porębski Stanisław”.

11 M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 12–15; HSB IV, hasło „Gryglowski Antoni”, s. 82–84. Zastosowano pisownię nazwiska „Gryglowski” przyjętą w biogramie, zamiast wariantu „Grygolowski” w przepisanym fragmencie dziejów V KDH.

12 HSB III, hasło „Wróblewski Witold”, s. 231–233; M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 10–13; B. Leonhard, Z dziejów „Czwórki” krakowskiej im. Jerzego Grodyńskiego (w stulecie założenia krakowskiego hufca skautów), „Krakowski Rocznik Historii Harcerstwa” 2012, t. VIII, s. 139, https://archiwumharcerskie.pl/images/2/28/2012_Krak%C3%B3w_Rocznik_Historii_Harcerstwa.pdf; tenże, Krakowska „Piętnastka” w latach 1931–1961, tamże, 2013, t. IX, s. 60, https://archiwumharcerskie.pl/images/8/86/2013_Krak%C3%B3w_Rocznik_Historii_Harcerstwa.pdf. Udział w dyżurach telefonicznych potwierdza też relacja B. Wójcika publikowana przez PCK.

13 M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 12–16. Nazwiska i przydziały pochodzą z przytoczonych przez autorkę ankiet uczestników; nie jest to pełny rozkaz obsady Pogotowia.

14 Tamże, s. 12–16, na podstawie ankiety T. Grzesły.

15 Tamże, s. 10 i 16–17; HSB III, hasło „Ryblewski Jan”; PCK, Harcerska Poczta PCK w Krakowie, https://pck.malopolska.pl/harcerska-poczta-pck-krakowie/. Wątek wawelski potwierdza przekaz o H. Lancmańskim, L. Ormickim i W. Kogucie.

16 M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 13–16; HSB V, hasło „Guzy Leszek”, s. 81–83.

17 HSB I, hasło „Orłowiczówna Jadwiga”, s. 160–162. Wiadomości o późniejszych transportach wysiedleńców i rozwiniętej sieci placówek opiekuńczych nie zostały potraktowane jako wykaz działań z pierwszego tygodnia września.

18 HSB VII, hasło „Nikiel Izabella”; biogram potwierdza Rabsztyn, opiekę nad około 25 dziećmi, marsz do Krakowa oraz współpracę z K. Sobieską. Rabsztyn leżał poza HSB III, hasło „Sobieska Kazimiera”, s. 195–197. Biogram datuje kierowanie domem na lata 1939–1941, nie wskazuje dnia jego otwarcia. Nazw RGO i późniejszych komitetów nie użyto jako nazw wrześniowych struktur Pogotowia. województwem krakowskim.

19 HSB III, hasło „Sobieska Kazimiera”, s. 195–197. Biogram datuje kierowanie domem na lata 1939–1941, nie wskazuje dnia jego otwarcia. Nazw RGO i późniejszych komitetów nie użyto jako nazw wrześniowych struktur Pogotowia.

20 HSB II, hasło „Ackermann Jadwiga”, s. 13–15.

21 M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 14–15; por. IPN, Jacek Albrecht, https://1wrzesnia39.pl/39p/biogramy/53281,Jacek-Albrecht.html. Relacje o wcieleniach 1–3 IX dotyczą różnych grup; nie uzgodniono ich przez arbitralne nadanie jednej numeracji batalionu wszystkim ochotnikom.

22 M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 16–17. Podawana liczebność około 100 osób ma charakter szacunkowy.

23 Tamże, s. 17–18, na podstawie ankiet Z. Tarkowskiego, Z. Nalepy, M. Pomorskiego i innych uczestników.

24 HSB II, hasła „Mitera Tadeusz”, s. 142–145, „Harsdorf Ewa”, s. 100–103; HSB III, hasło „Duda Ludwik”, s. 49–51.

25 HSB IV, hasło „Majewski Andrzej”, s. 125–128; M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 18.

26 HSB IV, hasła „Bugajski Jan”, s. 44–48, „Mitkowski Władysław”, s. 134–136; HSB I, hasła „Fik Eugeniusz”, s. 41–43, „Muż Władysław”, s. 151–152. Przekazy nie pozwalają uzgodnić dokładnej daty niewoli Mitkowskiego.

27 HSB I, hasła „Udziela Seweryn”, s. 221–223, „Cyrus-Sobolewski Kazimierz”, s. 30–31, „Wąsowicz Tadeusz”, s. 223–226. W przypadku Udzieli przekazy różnią się co do sposobu wydostania z Pińczowa; w tekście zachowano wspólny rdzeń informacji.

28 A. Gaczorek, W. Hausner, Dzieje 5 Krakowskiej Drużyny Harcerzy…, s. 60 (udostępniony fragment); M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 6–7. Szczegółowe przydziały Czarnuchowskiego i Paulego wymagają odrębnego potwierdzenia w dokumentacji wojskowej.

29 HSB VII, hasła „Śniegowski Zbigniew”, „Wierzewski Wacław”; HSB VI, hasło „Boy Tadeusz”, s. 32–34.

30 HSB II, hasła „Baczyński Stanisław”, s. 17–18, „Remi Zenon”, s. 177–179, „Garbacik Józef”, s. 80–82; HSB V, hasło „Śmiałek Władysław”, s. 207–210. Połączenie informacji o przydziale Garbacika do 12. pp z podawanym w przekazach udziałem pod Pszczyną wymaga osobnej weryfikacji.

31 HSB II, hasło „Fusek Witold”, s. 77–80; HSB VIII, hasło „Włoch Władysław”, s. 270–272. Zapis o 17. pułku ułanów i Kresowej Brygadzie Kawalerii w biogramie Włocha wymaga odrębnego uzgodnienia organizacyjnego; nie posłużył tu do rekonstrukcji pełnego podporządkowania oddziału.

32 Hufiec Beskidzki ZHP, Bohater, https://beskidzki.zhp.pl/bohater, partie dotyczące 24–31 VIII 1939 r. i współpracy z ON. Por. tenże, Historia Hufca Beskidzkiego – kalendarium, https://beskidzki.zhp.pl/historia-hufca. Data 10 VI odnosi się w kalendarium do powołania Pogotowia, a nie do rozpoczęcia wszystkich miejscowych dyżurów.

33 Hufiec Beskidzki ZHP, Bohater, dz. cyt. Relację o potyczkach i likwidowaniu dywersji traktowano jako tradycję uczestników, bez utożsamienia z zachowaną dokumentacją operacyjną WP.

34 HSB V, hasła „Ziaja Joanna”, s. 246–248, „Dziamianka Maria”, s. 62–65. Biogram przyjmuje formę nazwiska „Dziamianka (Dziama)”.

35HSB III, hasło „Łaciak Leon”, s. 127–129; por. Hufiec Beskidzki ZHP, Komendanci hufców w historii Hufca Beskidzkiego, https://beskidzki.zhp.pl/o-nas/nasza-historia/komendanci-hufcow-w-historii-hufca-beskidzkiego-zhp-w-bielsku-bialej.

36 Hufiec ZHP Ziemi Wadowickiej, Historia hufca, https://wadowice.zhp.pl/historia-hufca/; Hufiec ZHP Andrychów wczoraj i dziś, oprac. E. Prus-Bizoń, M. Pawińska, Andrychów 2021, s. 12, 14–15, https://www.aga.edu.pl/%21data/dokumenty/HUFIEC%20ZHP%20ANDRYCH%C3%93W%20WCZORAJ%20I%20DZI%C5%9A.pdf; Z. Koczur, Pamiętnik andrychowski, wydanie internetowe, https://ridero.eu/pl/books/pamietnik_andrychowski/freeText, objaśnienie dotyczące Aurelii Mikołajko.

37 Hufiec ZHP Andrychów wczoraj i dziś, dz. cyt., s. 12–14. Przynależność do kadry nie stanowi tu poświadczenia konkretnego dyżuru we wrześniu.

38 HSB VI, hasło „Ozaist Zofia”, s. 143–146.

39 HSB V, hasło „Wilkosz Andrzej Edmund”, s. 233–235.

40 M. Rokosz, L. Dall, Harcerstwo zakopiańskie…, s. 224–226, 255–256; HSB I, hasło „Kleczewska Alina”, s. 91–93. Daty organizowania środowiska Zakopane–Kościelisko i formalnego hufca nie są tożsame.

41 M. Rokosz, L. Dall, Harcerstwo zakopiańskie…, s. 255–256. Monografia powołuje się na dokumentację i wspomnienia uczestników; określenia „oddział PW” nie zastąpiono nazwą odrębnego batalionu harcerskiego.

42 Tamże, s. 273–275, biogram Stanisława Birtusa. Nie przeniesiono późniejszej liczby lotów bojowych na kampanię polską. Pełny tekst: https://muzeumharcerskie.pl/wp-content/uploads/2024/09/Harcerstwo_zakopianskie_A.pdf.

43 HSB II, hasło „Harsdorf-Bromowiczowa Teresa”, s. 103–105; Fundacja Nomina Rosae, Sądeccy harcerze, https://www.wojennysacz.pl/sadeccy-harcerze/, części „Strażnica Straży Pożarnej” i „Koszary wojskowe”. Pełne imiona instruktorki: Teresa Janina Maria; siostra Maria była odrębną osobą.

44 Fundacja Nomina Rosae, Sądeccy harcerze, dz. cyt. Daty likwidacji miejscowego obozu i pozyskania broni nie zostały na tej stronie sprecyzowane; nie zaliczono ich automatycznie do września.

45 HSB V, hasło „Dębski Franciszek”, s. 57–60; HSB II, hasło „Baczyński Stanisław”, s. 17–18.

46 HSB II, hasło „Remi Zenon”, s. 177–179; HSB V, hasło „Śmiałek Władysław”; HSB III, hasło „Janczy Zofia”, s. 86–88. Oznaczenia i kolejność obozów jenieckich Remiego wymagają porównania z jego dokumentacją jeniecką.

47 HSB VIII, hasło „Berowski Antoni”, s. 38–40.

48 HSB I, hasło „Mucha Wincenty”, s. 148–150.

49 HSB I, hasło „Kantor Józefa”, s. 87–88. Liczba 126 dotyczy nauczycieli objętych opieką, nie liczby harcerek ani ofiar wojny.

50 HSB II, hasło „Rydarowska Maria”, s. 184–186.

51 HSB VIII, hasło „Kankofer Helena”, s. 113–115.

52 Tamże; HSB II, hasło „Rydarowska Maria”. Różne liczby jeńców w obu biogramach odnoszą się do grup przyprowadzanych i do okresu działania obozu; nie zostały zsumowane jako liczba harcerzy ani jednorazowy stan obozu.

53 HSB II, hasło „Rydarowska Maria”, s. 184–186. Brak ścisłej daty akcji ratowania biblioteki uniemożliwia traktowanie jej jako osobno potwierdzonego wydarzenia wrześniowego.

54 HSB IV, hasło „Pykoszowa Zofia”, s. 174–176; HSB II, hasło „Fusek Witold”, s. 77–80.

55 HSB II, hasło „Sadowski Andrzej”, s. 186–188; Hufiec ZHP Dębica, Historia Hufca, https://www.debica.zhp.pl/index.php/historia-hufca. Zapis Kassubego przywołany za historią hufca, bez deklaracji bezpośredniego zbadania kroniki.

56 HSB VIII, hasło „Bałon Adolf”, s. 23–26. Późniejsza działalność partyzancka na Podhalu nie stanowi dowodu przedwojennej przynależności Bałona do chorągwi krakowskiej.

57 HSB III, hasło „Poradzisz Edward”, s. 167–168; HSB VIII, hasło „Bednarz Czesław”, s. 26–28; PCK, Harcerska Poczta PCK w Krakowie, dz. cyt.

58 PCK, Harcerska Poczta PCK w Krakowie, dz. cyt.; tenże, Czuliśmy się powołani do bezinteresownej służby dla Ojczyzny – rozmowa z druhem Bolesławem Wójcikiem, https://pck.malopolska.pl/czulismy-sie-powolani-do-bezinteresownej-sluzby-dla-ojczyzny/; HSB III, hasło „Poradzisz Edward”; HSB VIII, hasła „Bednarz Czesław”, „Beliczyński Wojciech”. Listy 413 więźniów obozów sowieckich i działalności akcji „N” nie datowano na wrzesień 1939 r.

59 B. Leonhard, Krakowska „Piętnastka”…, s. 60–61; HSB IV, hasła „Mitkowski Władysław”, „Gryglowski Antoni”; HSB V, hasło „Guzy Leszek”; A. Gaczorek, W. Hausner, Dzieje 5 Krakowskiej Drużyny Harcerzy…, s. 60 (udostępniony fragment).

60 HSB III, hasło „Ryblewski Jan”; HSB I, hasła „Wąsowicz Tadeusz”, „Udziela Seweryn”; HSB VI, hasło „Boy Tadeusz”, s. 32–34. W przekazach występuje styczeń lub luty 1940 r. jako moment integracji z Szarymi Szeregami; opisano proces bez arbitralnego sprowadzenia go do jednej daty dziennej.

61 HSB II, hasła „Szymańska Maria”, „Baczyński Stanisław”; HSB III, hasło „Sobieska Kazimiera”; HSB I, hasła „Szczygieł Władysław”, „Muż Władysław”. Sformułowanie o poleceniu E. Fika w 1939 r. nie oznacza sprawowania przezeń już wówczas funkcji późniejszego komendanta konspiracyjnej chorągwi.

62 M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 6, 13–14. Liczba trzech osób jest wynikiem niniejszego zestawienia imiennego, nie liczbą podaną przez autorkę i nie kompletnym bilansem województwa.

63 Tamże, s. 6–7; A. Gaczorek, W. Hausner, Dzieje 5 Krakowskiej Drużyny Harcerzy…, s. 60; B. Meirtchak, Jewish Military Casualties in the Polish Armies in World War II, internetowy wykaz strat, pozycja „Birnbaum Bronisław”, https://www.zchor.org/meirtchak/volume5.htm. Tożsamość i miejsce śmierci Birnbauma wymagają dalszego sprawdzenia w dokumentacji wojskowej; wspólnym ustaleniem przywołanych przekazów jest śmierć we wrześniu 1939 r.

64 HSB I, hasło „Wąsowicz Tadeusz”; HSB II, hasła „Remi Zenon”, „Garbacik Józef”; HSB VII, hasło „Śniegowski Zbigniew”; A. Gaczorek, W. Hausner, Dzieje 5 Krakowskiej Drużyny Harcerzy…, s. 60.

65 W. Zmyślony, Cmentarz Rakowicki w Krakowie (małopolskie), https://www.polishairforce.pl/_cmrakowicki2.html; tenże, IV/1 Dywizjon Myśliwski – straty, https://www.polishairforce.pl/dywiv1straty.html. Autor przywołuje dokumenty Zarządu Cmentarzy Komunalnych, fotografie ze zbiorów Muzeum Lotnictwa Polskiego oraz literaturę lotniczą; podaje datę śmierci 18 III 1940 r. Jest to podstawa korekty wiadomości o wrześniowej śmierci Danka w tradycji V KDH i u M. Koniecznej.

66 HSB IV, hasła „Bugajski Jan”, „Mitkowski Władysław”; HSB I, hasła „Fik Eugeniusz”, „Udziela Seweryn”; HSB III, hasło „Ryblewski Jan”; HSB V, hasło „Śmiałek Władysław”; HSB VII, hasło „Śniegowski Zbigniew”; M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 17–18.

67 HSB VI, hasło „Boy Tadeusz”; HSB I, hasło „Cyrus-Sobolewski Kazimierz”; M. Konieczna, Formy zaangażowania…, s. 17–18; M. Rokosz, L. Dall, Harcerstwo zakopiańskie…, s. 255–256.

68 HSB VI, hasła „Motarski Tadeusz”, s. 130–132, „Mitera Zygmunt”; IPN, Zygmunt Mitera (1903–1940). „Gondolier” ze Starobielska, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/103554,Zygmunt-Mitera-1903-1940-Gondolier-ze-Starobielska.html. Motarski, Moskal i Moskal-Motarski w przekazach oznaczają tę samą osobę i nie są osobnymi pozycjami bilansu.

69 HSB IV, hasło „Mitkowski Władysław”; HSB V, hasło „Guzy Leszek”; HSB III, hasło „Sobieska Kazimiera”; M. Rokosz, L. Dall, Harcerstwo zakopiańskie…, s. 293–295, biogram F. Śnieżka; Hufiec ZHP Andrychów wczoraj i dziś, s. 15, za historią Hufca Ziemi Wadowickiej; PCK, Harcerska Poczta PCK w Krakowie, dz. cyt.

70 HSB IV, hasło „Prokop Jan”, s. 166–169; HSB VIII, hasło „Mitko Stanisław”, s. 162–164. Emigrację traktuje się tu jako ubytek dla krajowego środowiska, a nie zaniechanie służby harcerskiej.

71 HSB VI, hasło „Boy Tadeusz”, s. 32–34; M. Rokosz, L. Dall, Harcerstwo zakopiańskie…, s. 273–275. Monografia odnotowuje osiedlenie Birtusa w Australii oraz odwiedziny Zakopanego w 1983 r.; przyjazdu tego nie utożsamiono z repatriacją.