Duchy w dziełach Szekspira / John Mullan

0
908

Brutus i duch Cezara. Juliusz Cezar, akt 4, scena 3, Richard Westall. 

Abstrakt

John Mullan wyjaśnia pozycję duchów w kulturze elżbietańskiej i jakobijskiej oraz pokazuje, w jaki sposób duchy w sztukach Szekspira odnoszą się do przedstawień duchów w innych dramatach tego okresu i odważnie od nich odchodzą.

 

Szekspir nie był jedynym dramaturgiem swoich czasów, który umieszczał duchy na scenie, jednak zjawy w jego sztukach mają wpływ na żyjących, który nie ma sobie równych w innych dramatach elżbietańskich i jakobskich. Aby zrozumieć, w jaki sposób wykorzystuje duchy w niektórych swoich sztukach, warto porównać go z innymi dramatopisarzami jego czasów i przyjrzeć się współczesnym dyskusjom na temat objawień. Kiedy to zrobimy, zobaczymy, jak dramatycznie śmiały był Szekspir, zwłaszcza w Hamleta.

Kolekcja rycin Boydella ilustrujących dzieła Szekspira

Kolekcja rycin Boydella ilustrujących dzieła Szekspira

Hamlet, Horatio, Marcellus i duch. Hamlet, akt 1, scena 4, Henry Fuseli.                   Warunki użytkowania Domena publiczna

Parada umarłych powraca do życia

Najwcześniejszą sztuką Szekspira, w której pojawiają się duchy, jest Ryszard III. Śpiącego w swoim namiocie przed bitwą pod Bosworth, Richarda odwiedzają duchy swoich ofiar, jedna po drugiej. Każdy z kolei wspomina swój los z ręki Richarda, przepowiada klęskę zabójcy w nadchodzącej bitwie, a na koniec mówi mu „Rozpacz i śmierć” (5.3.126). Każdy z nich rozmawia także ze śpiącym hrabią Richmond, przywódcą armii przeciwnej Ryszardowi, i mówi mu: „Żyj i rozkwitaj” (5.3.131). Richard przesypia to wszystko, a każdy widz teatralny może przyjąć, że duchy są w jego niespokojnych snach. Budzi się i mówi: „Ja tylko śniłem”. / O tchórzliwe sumienie, jak mnie dotykasz! (5.3.178–79)

Pierwsze ilustrowane dzieła Szekspira pod redakcją Nicholasa Rowe’a, 1709

Pierwsze ilustrowane dzieła Szekspira pod redakcją Nicholasa Rowe'a, 1709

Richard w przededniu bitwy, nawiedzany przez duchy swoich ofiar.                           Warunki użytkowania Domena publiczna

Jednak nie możemy po prostu zamienić tych duchów w wytwory udręczonej psychiki tyrana. W obozie Richmonda znajdujemy przywódcę przeciwnego, który mówi, że miał „najpiękniejsze sny / jakie kiedykolwiek pojawiły się w sennej głowie” (5.3.227–28). Mówi swoim towarzyszącym panom, że „dusze, których ciała Richard zamordował / Przyszły do ​​mojego namiotu i płakały z radości ze zwycięstwa” (5.3.230–31), pozornie potwierdzając wydarzenia nocy. A duchy z pewnością pojawiły się na scenie i przemówiły. Aktorom prawdopodobnie – na oświetlonej światłem dziennym scenie Globe – pobielano skórę mąką. W historii źródłowej Szekspira w Kronikach Holinsheda, mówi się, że Richard miał straszny sen o „obrazach przypominających straszne diabły” w noc poprzedzającą bitwę, ale nie ma wzmianki o duchach. Ta parada zmarłych powracających do życia jest w całości dziełem Szekspira.

Duchy na scenie elżbietańskiej

Pojawianie się duchów tylko mężczyznom, którzy spali, być może usunęło ich z religijnej niepewności każdego widza co do tego, czy duchy istnieją, czy nie. Publiczność Szekspira była już przyzwyczajona do oglądania duchów w teatrze. Anonimowa tragedia domowa Ostrzeżenie dla pięknych kobiet , wystawiona po raz pierwszy pod koniec lat 90. XVI wieku, zaczyna się od debaty między uosobioną komedią a tragedią, w której pierwsza kpi z drugiej za to, że często przedstawia „brudnego jęczącego ducha”, który „przychodzi z wrzaskiem jak świnia na wpół -stickt / I woła Vindicta , zemsta, zemsta”. Najwyraźniej duch, który powraca, by żądać zemsty za jakieś morderstwo, był znaną postacią sceniczną. W 1596 r., w Nędzy Wita i szaleństwie świata, Thomas Lodge odniósł się do wcześniejszej (obecnie zaginionej) wersji historii Hamleta (być może napisanej przez Thomasa Kyda), która zawierała „ducha, który tak żałośnie płakał w Teatrze Ö Hamlet, zemsta .

Odniesienie do wczesnej sztuki Hamleta w Lodge’s Wit’s Misery , 1596

Odniesienie do wczesnej sztuki Hamleta w Lodge's Wit's Misery , 1596

Thomas Lodge opisuje ducha wzywającego do zemsty w produkcji Ur-Hamleta .             Warunki użytkowania Domena publiczna

Dramatopisarze elżbietańscy wzorowali się na rzymskim tragediopisarzu Senece, którego sztuki były tłumaczone na język angielski i szeroko czytane. Na przykład jego tragedia Agamemnon zaczyna się od tego, że Duch Tyestesa podżega jego syna, Ajgistosa, do zemsty za krzywdy wyrządzone mu przez jego brata Atreusa. Wpływ Seneki jest bardzo wyraźny w Tragedii hiszpańskiej Thomasa Kyda, wystawiony po raz pierwszy około 1590 roku. Przedstawia Ducha Andrei, hiszpańskiego szlachcica, który otwiera sztukę długim monologiem, na koniec którego uosobiony duch Zemsty obiecuje mu, że będzie świadkiem zabójstwa Dona Baltazara, „autor twojej śmierci”. Następnie duch Andrei i postać Zemsty służą jako komentatorzy rozwijającej się akcji, duch szukający mściwej satysfakcji za zakończenie swojego życia i nadziei. Żaden z pozostałych bohaterów tej sztuki nigdy nie widział ducha, który pomimo hiszpańskiej scenerii sztuki powrócił z szczegółowo opisanego przez niego pogańskiego półświatka.

Seneka, jego dziesięć tragedii , 1581

Seneka, jego dziesięć tragedii, 1581

Duchy i zemsta były charakterystycznymi cechami krwiożerczych tragedii Seneki.      Warunki użytkowania Domena publiczna

Hiszpańska tragedia Kyda , 1615

Hiszpańska tragedia Kyda, 1615

Hiszpańska tragedia rozpoczyna się długim monologiem Ducha zamordowanej Andrei.  Warunki użytkowania Domena publiczna

Juliusz Cezar

Elżbietanie wiedzieli, że w świecie klasycznym martwe dusze wracały z Hadesu (klasycznej krainy zmarłych duchów). W Hamlecie Horatio zaczyna wątpić w istnienie ducha, którego Barnardo i Marcellus widzieli podczas dwóch poprzednich nocy. Gdy widzi też ducha, sięga po nadprzyrodzone precedensy z literatury klasycznej. Horatio zauważa, że ​​​​przed zabójstwem Juliusza Cezara „umarli w prześcieradłach / piszczali i bełkotali na rzymskich ulicach” (1.1.115–16). Odniesienie jest charakterystyczne dla tego książkowego młodzieńca, który znajduje lepszy przewodnik w źródłach klasycznych niż w wierze chrześcijańskiej.

U SzekspiraJuliusz Cezar , napisany prawdopodobnie zaledwie rok lub dwa przed Hamletem , duch pojawia się również w przededniu bitwy głównemu bohaterowi. W noc poprzedzającą bitwę pod Filippi Brutus nie śpi, podczas gdy wszyscy wokół drzemią. Gdy świeca migocze, pojawia się przed nim „potworna zjawa” (4.3.278): duch zamordowanego Juliusza Cezara. Brutus przesłuchuje ducha, pytając, czy to „jakiś bóg, jakiś anioł, czy jakiś diabeł” (4.3.279). Jego terminologia jest zarówno pogańska („jakiś bóg”), jak i chrześcijańska („jakiś anioł”). Duch odpowiada, że ​​to jego „zły duch” i że Brutus zobaczy go ponownie „w Filippi” (4.3.282-83). Sformułowanie jest zbliżone do źródła podanego przez Szekspira w wersji Northa „Życia Brutusa” Plutarcha, ale w sztuce Szekspira reżyseria sceniczna „ Wejście ducha Cezara”wskazuje, że nieokreślony „duch” Plutarcha stał się duchem człowieka, którego Brutus pomógł zabić. Z psychologicznego punktu widzenia jest to właściwe, ponieważ Brutus czuje się prześladowany przez Cezara. Gdy bitwa obraca się przeciwko niemu, płacze:

O Juliuszu Cezarze, jesteś jeszcze potężny!
Twój duch wędruje na zewnątrz i obraca nasze miecze
W naszych własnych wnętrznościach. (5.3.94–96)

Wskazuje to również na pewien rzymski fatalizm: w sztuce Szekspira, podobnie jak w oryginalnym Plutarchu, Brutus reaguje spokojem na objawienie.

Kolekcja rycin Boydella ilustrujących dzieła Szekspira

Kolekcja rycin Boydella ilustrujących dzieła Szekspira

Brutus i duch Cezara. Juliusz Cezar, akt 4, scena 3, Richard Westall.                        Warunki użytkowania Domena publiczna

Duchy widoczne tylko dla jednej osoby

Duch ma szczególny status, jeśli pojawia się tylko jednej osobie. Szekspir wykorzystuje to w niezwykły sposób w Makbecie, gdzie duch Banka (który ze wskazówek scenicznych niewątpliwie był obecny na scenie) jest widoczny dla Makbeta, ale dla żadnego z pozostałych gości jego uczty. Sam Makbet jest tym faktem zdumiony. — Proszę, spójrz tam! / Oto! Patrzeć!’ (3.4.67–68) woła do swojej niewidzącej żony. Ale jest skazany na bycie jedynym, który widzi. Banko, jego dawny przyjaciel, którego śmierć zaaranżował, powrócił z martwych, by sam go przerazić. Wcześniej powiedział Lady Makbet w makabrycznie czuły sposób, aby nie martwiła się mrocznymi szczegółami swoich planów wobec Banka. „Bądź niewinny wiedzy, najdroższy chuju” (3.2.45). Nie potrzebuje już jej zaangażowania. Jego żona musiała przezwyciężyć jego niechęć do zamordowania Duncana, ale on nie waha się zlecić kolejnych morderstw.

Edmund Kean jako Hamlet z duchem

Edmund Kean jako Hamlet z duchem

Duchy jako ofiary morderstwa

Duchy w tragediach elżbietańskich i jakobskich niezmiennie są ofiarami morderstw, choć przybywają w różnych celach. Tragedia ateisty Cyrila Tourneura, wystawiona po raz pierwszy w pierwszej dekadzie XVII wieku, przedstawia ducha zamordowanego człowieka – barona Montferrersa – który powraca, by odradzić synowi zemstę. W The White Devil (1612) Johna Webstera duch zamordowanej Izabeli ukazuje się jej bratu Francisco, gdy rozważa swoją reakcję na jej otrucie. Publiczność widzi ducha, ale Francisco uznaje, że to tylko projekcja jego melancholii:

Myśl, jako subtelny żongler, każe nam uważać
rzeczy nadprzyrodzone, które mają przyczynę
wspólną jak choroba.

Duch innej ofiary morderstwa, Brachiano, pojawia się później Flamineo, enigmatycznie pokazując mu czaszkę i rzucając na niego ziemię, jakby chciał mu przypomnieć o własnej śmiertelności.

Debata o duchach

Nigdy nie dowiemy się, czy Szekspir wierzył w duchy, ale wiemy, że natura objawień była tematem poważnych debat wśród jemu współczesnych. Ta debata jest udramatyzowana w Hamlecie , gdzie bohater głośno zastanawia się, czy to, co wydaje się być duchem jego ojca, może nie być demoniczną sztuczką:

Duch, którego widziałem,
Może być diabłem, a diabeł ma moc
Przybrać przyjemny kształt. (2.3.598–600)

Nie wierzy po prostu Duchowi na słowo, ale inscenizuje „Pułapkę na myszy”, sztukę w sztuce, aby potwierdzić to, testując reakcję Klaudiusza. Oficjalnie pobożni protestanci nie wierzyli w duchy, a teologowie protestanccy często argumentowali, że objawienia mogą być zatem jedynie narzędziami Diabła mającymi przeszkadzać i wprowadzać w błąd chrześcijan. (Zobacz na przykład Ludwiga Lavatera O duchach i duchach chodzących nocą (1572).) „Aniołowie i słudzy łaski bronią nas!” (1.4.39) wykrzykuje Hamlet, kiedy po raz pierwszy widzi Ducha, jakby odpędzał możliwe zło. Czy ta zjawa przynosi „powietrze z nieba lub podmuchy z piekła” (1.4.41)?

O duchach i duchach spacerujących nocą, Ludwig Lavater, 1572

O duchach i duchach spacerujących nocą, Ludwig Lavater, 1572

W swoim popularnym traktacie Lavater analizuje możliwe pochodzenie duchów.        Warunki użytkowania Domena publiczna

Dla katolików istniała inna możliwość, ponieważ wierzyli w czyściec, stan umiarkowanej udręki, w którym dusza przechodzi oczyszczenie przed wejściem do Nieba i może korzystać z modlitw żyjących. Był powszechnie przedstawiany w ikonografii religijnej (patrz np. The Coronation of the Virgin (1454), ołtarz autorstwa Enguerranda Quartona (ok. 1410–1466)). Duch mówi Hamletowi, że jest:

… ograniczony do postu w ogniu,
Aż ohydne zbrodnie popełnione w moich dniach natury
nie zostaną spalone i usunięte. (1.5.11–13)

Brzmi to bardzo, jakby mówił o byciu w czyśćcu. Z czyśćca dusza może powrócić na ziemię w upiornej postaci. Istnieje wiele dowodów na to, że wielu indywidualnych protestantów, choć rzekomo gardziło ideą czyśćca, wierzyło w duchy, a popularne przesądy nie zgadzały się z doktryną Kościoła.

Obraz czyśćca, 1454

Obraz czyśćca, 1454

Dusze ludzkie dręczone przez ogień czyśćcowy. Koronacja Dziewicy , Enguerrand Quarton.Warunki użytkowania © DEA / G. DAGLI ORTI/ Getty Images

Horatio nazywa ducha „tym czymś” i „rzeczą winną” (1.1.148), jakby nie był w stanie powiedzieć, co to jest. On i Hamlet zmagają się ze znaczeniem objawienia. Co niezwykłe w dramacie tamtego okresu, duch ukazuje się czterem różnym świadkom: nikt nie może myśleć, że jest to projekcja psychologiczna. Szekspir wykorzystuje ustaloną tradycję zemsty – duch ojca księcia każe mu „zemścić się na swoim obrzydliwym i najbardziej nienaturalnym morderstwie” (1.5.25) – ale całkowicie ją przekształca. Hamlet jest posłusznym synem, lojalnym wobec zmarłego ojca, ale jest także sceptycznym współczesnym człowiekiem, który musi sprawdzić i zakwestionować pozornie nadprzyrodzony rozkaz. A polecenie jest skomplikowane, ponieważ duch zabezpiecza swoje żądanie zastrzeżeniami: „Nie zanieczyszczaj swojego umysłu ani nie pozwól swojej duszy wymyślać / Przeciwko swojej matce” (1.5.85–86).

Kiedy Hamlet w końcu konfrontuje się z matką w tak zwanej scenie z szafy, duch powraca, ale tylko książę może go zobaczyć lub usłyszeć. „Zwracasz uwagę na wakat” (3.4.117), mówi Gertrude. Jednak duch nie tylko się pojawia, ale mówi. Lavater’s Of Ghosts and Spirites stwierdza, że ​​zjawa czasami pojawia się jednej osobie, podczas gdy nie jest widoczna dla innej, „która stoi obok niego lub idzie z nim”. Inni współcześni komentatorzy argumentowali, że duchy stają się widoczne tylko dla tych, dla których chcą być widoczne. Charakterystyczne dla Szekspira jest dramatyczne wykorzystanie tego, co było abstrakcyjnym punktem teologii. W Hamlecie, jak w żadnej innej sztuce z tego okresu, znajdujemy bardzo niepewność współczesnych Szekspirowi co do natury duchów zamienionych w dramat.

Napisane przez Johna Mullana

John Mullan jest Lordem Northcliffe profesorem współczesnej literatury angielskiej na University College London. John jest specjalistą w dziedzinie literatury XVIII wieku i obecnie pisze tom Oxford English Literary History , który obejmie okres od 1709 do 1784 roku. Jego zainteresowania badawcze dotyczą również XIX wieku, aw 2012 roku opublikował swoją książkę What Matters w Jane Austen?

Duchy w dziełach Szekspira

Artykuł napisany przez:
Temat: Magia, iluzja i zjawiska nadprzyrodzone
Opublikowany:
15 marca 2016 r

 

Tekst w tym artykule jest dostępny na licencji Creative Commons.

Link do artykułu: https://www.bl.uk/shakespeare/articles/ghosts-in-shakespeare