Kaukaski Wałęsa — tyle że bez teczki. Dżochar Dudajew, 21 kwietnia 1996 / Kamil Komala

Dwadzieścia trzy metry pola pszenicznego pod Gechi-Czu i rozłożona antena telefonu satelitarnego. Tyle wystarczyło rosyjskiemu imperium, żeby pozbyć się człowieka, którego nie umiało pokonać na froncie.

21 kwietnia 1996 roku, kiedy Dżochar Dudajew rozmawiał przez Inmarsat z rosyjskim deputowanym Konstantinem Borowojem, samolot wczesnego ostrzegania A-50 krążący na dwunastu kilometrach wysokości przechwycił sygnał jego telefonu. Para Su-25 dostała współrzędne. Drugi pocisk trafił w maskę Łady Niwy, na której leżała antena. Tak zginął pierwszy i jedyny czeczeński generał lotnictwa strategicznego ZSRR oraz pierwszy prezydent Czeczeńskiej Republiki Iczkerii — zabity we wczesnej epoce telefonii satelitarnej na dwie dekady przed tym, zanim amerykańska doktryna wojenna nazwała tę technikę signature strike.¹

Trzydzieści lat później jego grób pozostaje nieujawniony, jego imię wciąż widnieje na ulicach Warszawy, Wilna, Rygi, Lwowa i Kijowa, a sformułowane przezeń w 1995 roku pojęcie „raszyzmu” stało się w 2022 roku kluczem interpretacyjnym dla całej Europy Wschodniej. Ten tekst jest próbą przypomnienia, kim naprawdę był Dudajew — i dlaczego jego biografia, w przeciwieństwie do biografii niejednego symbolu wolności, nie ma drugiego dna.

Urodzony w bydlęcym wagonie

Dżochar Musajewicz Dudajew przyszedł na świat 15 lutego 1944 roku we wsi Jałchoroj, w Czeczeńsko-Inguskiej ASRR — jako trzynaste i ostatnie dziecko weterynarza Musy. Osiem dni później Ławrientij Beria uruchomił operację „Czeczewica”: w ciągu dwudziestu czterech godzin NKWD załadowało do bydlęcych wagonów niemal pół miliona Czeczenów i Inguszów. Co najmniej jedna czwarta zginęła w drodze lub w pierwszą kazachstańską zimę; Parlament Europejski uznał tę operację za ludobójstwo w 2004 roku.² Rodzina Dudajewów przetrwała pod Czymkentem. Dżochar wrócił do Groznego dopiero w 1957 roku, trzynastolatkiem — a jak pisze Anatol Lieven w klasycznej już monografii Chechnya: Tombstone of Russian Power, było to pokolenie, dla którego widok władzy radzieckiej miał się kojarzyć wyłącznie z przemocą.³

Dudajew wybrał karierę, która była wtedy dla Czeczena niemal zamknięta: lotnictwo strategiczne. Ukończył Tambowską Wyższą Szkołę Lotniczą (1966) oraz Wojskową Akademię Sił Powietrznych im. J. Gagarina (1971–1974), latał na Tu-16 i Tu-22 nad Syberią, Ukrainą i w Afganistanie. W 1987 roku — w randze generała majora, jako jedyny Czeczen, który osiągnął stopień generalski w Siłach Zbrojnych ZSRR — objął dowództwo 326. Dywizji Ciężkich Bombowców w Tartu, w Estońskiej SRR. Miał pod sobą bombowce zdolne przenosić broń jądrową i około czterech tysięcy żołnierzy.

Generał, który odmówił

W Tartu wydarzyło się coś, co przekreśla dzisiejsze tanie analogie do „zwykłego karierowicza z Armii Czerwonej”. Gdy „Śpiewająca Rewolucja” estońska wchodziła w kulminacyjną fazę, Dudajew — dowódca rosyjskiego garnizonu w obcym mieście, trzymający w rękach arsenał strategiczny — odmówił wykonania rozkazów Moskwy nakazujących zamknięcie estońskiej telewizji i parlamentu. Pozwolił wywieszać estońską flagę na bazie. Nauczył się estońskiego. Po deklaracji niepodległości Estonii z sierpnia 1991 roku zdjął mundur i wyjechał do Groznego.⁴

Ten epizod — słabo znany w Polsce — jest kluczem do moralnego profilu Dudajewa. Nie miał teczki. Nie miał sumienia obciążonego udziałem w tłumieniu sąsiadów. Jego „drugim życiem” w archiwach radzieckich był plik osobowy oficera, który odmówił strzelania.

Iczkeria, czyli marzenie państwa

Gdy w sierpniu 1991 roku Doku Zawgajew, szef Czeczeńsko-Inguskiej ASRR, nie potępił puczu Janajewa, Dudajew wraz z Ogólnonarodowym Kongresem Narodu Czeczeńskiego pchnął rewolucję. 27 października 1991 roku Dudajew wygrał wybory prezydenckie (według oficjalnych wyników 85% głosów — frekwencja i prawidłowość przeprowadzenia tych wyborów pozostają sporne w literaturze przedmiotu). 1 listopada 1991 roku podpisał dekret o niepodległości Czeczeńskiej Republiki Iczkerii. Pierwsza jelcynowska próba wysłania wojsk zakończyła się upokorzeniem: rosyjscy spadochroniarze zostali okrążeni w bazie Chankała i odesłani bez broni.

Lata 1991–1994 nie były idyllą. Blokada ekonomiczna, rozwiązanie parlamentu w 1993 roku, afery związane z moskiewsko-grozneńską symbiozą przestępczą wokół ropy i fałszywych awizów, migracja ludności rosyjskojęzycznej — Lieven nazywa ten okres postsowiecką anarchią, a Wojciech Jagielski w Dobrym miejscu do umierania portretuje Dudajewa jako generała w mundurze bez armii, prezydenta państwa, którego nikt nie uznaje.⁵ Moskwa skwapliwie korzystała z tych słabości: wspierała opozycję Umara Awturchanowa i Bisłana Gantamirowa, a 26 listopada 1994 roku rzuciła na Grozny kolumnę czterdziestu czołgów T-72 obsadzonych potajemnie przez rosyjskie załogi. Poniosła tak dotkliwą klęskę, że Paweł Graczow musiał publicznie przyznać się do udziału.⁶ Wojnę — tym razem uznaną za formalną — ogłoszono dwa tygodnie później.

Grozny, Nowy Rok 1994/1995

11 grudnia 1994 roku wojska federalne wkroczyły do Czeczenii. Minister obrony Graczow zapewniał kamery, że „jeden pułk powietrznodesantowy załatwi sprawę w dwie godziny”. W południe 31 grudnia 1994 roku cztery grupy uderzeniowe weszły do Groznego. 131. Samodzielna Brygada Zmotoryzowana „Majkopska” płk. Iwana Sawina dotarła pod dworzec kolejowy bez oporu. Potem z piwnic i okien rozpoczął się ogień z granatników RPG-7. Brygada — blisko półtora tysiąca ludzi, 42 bojowe wozy piechoty, 20 czołgów T-72 — została rozbita w ciągu sześćdziesięciu godzin. Zachodnia literatura mówi o około 789 poległych i wziętych do niewoli; rosyjskie źródła oficjalne podają liczbę 157. Tak czy inaczej — była to jedna z najszybszych klęsk rosyjskiej armii w XX wieku.⁷

Odpowiedzią była zemsta: do czterech tysięcy pocisków artyleryjskich na godzinę, dywanowe bombardowanie centrum Groznego — raport Komisji Praw Człowieka ONZ mówił o najcięższych bombardowaniach w Europie od 1945 roku — a wreszcie masakra w Samaszkach 7–8 kwietnia 1995 roku: 103 ofiary udokumentowane imiennie przez rosyjskie stowarzyszenie Memoriał, do 300 według Human Rights Watch i Amnesty International. HRW określiła Samaszki jako najgłośniejszy pojedynczy akt zbrodniczy I wojny czeczeńskiej.⁸

Budionnowsk — co Dudajewowi można i czego nie można przypisać

Uczciwa biografia Dudajewa musi zmierzyć się z rajdem Szamila Basajewa na Budionnowsk (14–19 czerwca 1995). Basajew wziął półtora tysiąca zakładników w szpitalu miejskim; w szturmie i negocjacjach zginęło około 130 cywilów. Sam Basajew w wywiadzie dla Baltimore Sun z 16 lipca 1995 roku kategorycznie oświadczył, że nawet prezydent Iczkerii Dżochar Dudajew nie wiedział o operacji zawczasu.⁹ Dudajew wykorzystał polityczny efekt rajdu — zawieszenie broni, rozmowy — ale w odróżnieniu od swoich następców nie był dżihadystą i daleko mu było do tej radykalizacji, która nadeszła po jego śmierci. Różnica między Dudajewem a Basajewem (nie mówiąc już o Chattabie) to różnica między czeczeńskim państwem narodowym a wojną, którą Moskwa zręcznie wepchnęła w koleiny międzynarodowego terroryzmu.

Gechi-Czu i zdanie, które miało stać się prorocze

Po utracie Groznego Dudajew przemieszczał się z małą eskortą i regularnie dzwonił przez Inmarsat. 21 kwietnia 1996 roku pod wsią Gechi-Czu — rozmawiając najprawdopodobniej z Borowojem o warunkach rozejmu — został namierzony i zabity pociskiem naprowadzanym na sygnał telefonu. Jego żona Alla Dudajewa — Rosjanka, malarka, autorka wspomnień Milion Pierwyj — siedziała kilka metrów dalej i przeżyła. Rok wcześniej, w wywiadzie dla estońskich dokumentalistów, Dudajew sformułował definicję, która w Polsce i Ukrainie od 2022 roku pełni funkcję wyjaśniającą:

„Raszyzm jest szczególną formą mizantropijnej ideologii opartej na wielkomocarstwowym szowinizmie, bezduchowości i niemoralności. Opiera się na zniszczeniu wszystkiego i wszystkich, na taktyce spalonej ziemi. Jest schizofreniczną odmianą kompleksu dominacji światowej”.¹⁰

W innym miejscu tego samego roku, pytany o przyszłość, Dudajew przewidywał rzeź na Krymie oraz konflikt rosyjsko-ukraiński bez możliwości pojednania. Zmarł, nim Władimir Putin wszedł na scenę polityczną — rozpowszechniane w internecie „cytaty Dudajewa o Putinie” są apokryfami. Autentyczne wypowiedzi o rosyjskim imperializmie są jednak dla dzisiejszego czytelnika wystarczająco niepokojące.

Kaukaz i Polska: długa linia

Linia polsko-kaukaskiej solidarności jest starsza od Iczkerii o półtora wieku. Polscy zesłańcy wcieleni do armii carskiej po powstaniach 1831 i 1863 roku dezerterowali do oddziałów imama Szamila. Michał Czajkowski — Sadyk Pasza — agent Hotelu Lambert w Stambule, założył w 1842 roku pod Konstantynopolem polską kolonię Adampol i utrzymywał kontakty z czeczeńsko-dagestańskim ruchem oporu; w wojnie krymskiej dowodził przeciw Rosji Dywizją Kozaków Sułtańskich. Mateusz Gralewski wydał w 1877 roku pierwszą polską monografię poświęconą Kaukazowi.¹¹

W II Rzeczypospolitej doktryna prometeizmu — rozwijana przez Józefa Piłsudskiego, Tadeusza Hołówkę, Włodzimierza Bączkowskiego i Edmunda Charaszkiewicza, realizowana przez Instytut Wschodni (od 1926), Klub „Prometeusz” i miesięcznik Le Prométhée — uczyniła wsparcie ruchów niepodległościowych narodów Związku Sowieckiego częścią polskiej racji stanu. Said Szamil, wnuk imama, bywał w Warszawie. Hasło „Za wolność naszą i waszą”, wywieszone niegdyś na sztandarach powstania listopadowego, zyskało wówczas kaukaski adres.¹²

I wojna czeczeńska wróciła tę tradycję do życia. 14 lutego 1995 roku Polska Akcja Humanitarna Janiny Ochojskiej wysłała pierwszy konwój — trzydzieści pięć ton pomocy — do szpitala w Szali. Wojciech Jagielski i Krystyna Kurczab-Redlich, nazywana „polską Politkowską”, stworzyli szkołę polskiego reportażu kaukaskiego.¹³ Komitet Polska–Czeczenia (Adam Borowski, Wojciech Ziembiński, Zofia Romaszewska) otworzył w grudniu 2005 roku w Warszawie Przedstawicielstwo Iczkerii — z udziałem Alli Dudajewej. Kilka miesięcy wcześniej, 17 marca 2005 roku, Rada m.st. Warszawy — przy silnym wsparciu prezydenta miasta Lecha Kaczyńskiego — nadała imię Dżochara Dudajewa rondu w dzielnicy Włochy. Moskwa protestowała; groziła nazwaniem ulicy polskiej ambasady imieniem gen. Murawjowa-Wieszatiela, krwawego tłumiciela powstania styczniowego. Kaczyński miał odpowiedzieć, że w takim razie ulica Belwederska zostanie przemianowana na Maschadowa. Wojna nazw zakończyła się rosyjskim odwrotem.¹⁴

Kontrapunkt. Biografia bez drugiego dna

Są bohaterowie wolności, którym — gdy historia otwiera archiwa — dopisują się nagle niechciane rozdziały. W lutym 2016 roku IPN zabezpieczył w domu wdowy po gen. Czesławie Kiszczaku teczki tajnego współpracownika SB o pseudonimie „Bolek” — w tym odręczne zobowiązanie do współpracy z 21 grudnia 1970 roku, siedemnaście odręcznych pokwitowań odbioru pieniędzy z lat 1970–1976 (na łączną kwotę ponad 11 700 zł) oraz dziesiątki odręcznych doniesień. 31 stycznia 2017 roku Instytut Ekspertyz Sądowych im. prof. Jana Sehna w Krakowie w 235-stronicowej opinii stwierdził, że wszystkie te dokumenty zostały w całości nakreślone przez Lecha Wałęsę. Wyrok lustracyjny z 11 sierpnia 2000 roku pozostaje formalnie w mocy, choć zapadł bez dostępu do oryginałów znalezionych szesnaście lat później.¹⁵

To nie jest tekst o Wałęsie i nie jest pamfletem. To punkt odniesienia. Dżochar Dudajew nie ma takiego rozdziału. W archiwach radzieckiego wywiadu nie figuruje jako informator — figuruje jako generał, który odmówił wykonania rozkazu. Nie wziął pieniędzy. Nie podpisał zobowiązania. Kiedy stanął przeciw imperium, stanął czysty. A gdy imperium go dopadło, zrobiło to pociskiem naprowadzanym na sygnał telefonu — bo innych środków nie miało.

Milion pierwszy

Pewnego razu zapytano go, ilu generałów mają Czeczeni. Odpowiedział: „Każdy Czeczen jest generałem. Ja jestem tylko milionem pierwszym”.¹⁶ W tych słowach zawiera się cała skromność i cała duma małego narodu, który trzydzieści lat temu powiedział imperium: nie. Dziś, gdy w Polsce wracają pytania o to, kogo pamiętamy i w jaki sposób, warto pamiętać również o tym, że nie każdy bohater wolności musi być lustrowany. Niektórzy przynieśli na stół tylko jeden dokument: własne życie.

* * *

Pierwszy artykuł cyklu „Za wolność naszą i waszą — po czeczeńsku”. Kolejny odcinek: Alla Dudajewa — milion pierwszy, wdowa, malarka, świadek.