Jan Cossiers: Eleganckie towarzystwo siedzące przy stole (Alegoria pięciu zmysłów). Domena publiczna.
Czym jest zapach i jak wpływa na pamięć i psychikę? Czym jest fenomen Prousta i czy dotyczy tylko przyjemnych wspomnień? Jak zapachy mogą pomóc nam nawiązać bliższą relację z przeszłością?
Zapach i związki lotne – czym są
Zapach to wrażenia, które odbieramy za pomocą zmysłu węchu. Zapach to też właściwość niektórych substancji, która sprawia, że możemy odbierać je za pomocą węchu.
Abyśmy mogli poczuć zapach, małe, lekkie molekuły zapachowe muszą trafić do nosa na nabłonek węchowy, gdzie sygnał chemiczny zmieniany jest w elektryczny. Impulsy nerwowe trafiają przez kość sitową do mózgu – do opuszki węchowej i dalej węchomózgowia, które wchodzi w skład układu limbicznego. Struktury te odpowiadają m.in. za emocje jak strach, odczuwanie przyjemności, motywację i pamięć, a więc mają fundamentalne znaczenie.
Wpływ zapachu na psychikę i pamięć
Pachnące związki lotne mają wyjątkowy wpływ na psychikę. Mogą wywoływać przyjemność lub dyskomfort, wspomnienia, skojarzenia. Ponadto zapachy potrafią funkcjonować na zasadzie placebo/nocebo – jeśli oczekujemy, że coś nam pomoże lub zaszkodzi, to może tak się stać.
Szczególnie ciekawy jest wpływ na pamięć i działanie zapachu jak wehikułu czasu. Przedstawił to Marcel Proust w powieści „W poszukiwaniu straconego czasu” w słynnej scenie, w której zanurzenie ciasteczka w lipowej herbacie przenosi bohatera do czasów dzieciństwa.
Zjawisko, w którym pod wpływem zapachu (aromatu) pojawia się fala wspomnień, określane jest stąd jako fenomen Prousta. Ta fala może być gwałtowna i często przenosi wiele lat wstecz – do dzieciństwa, młodości. Same wspomnienia nie muszą być przyjemne jak np. zapach paliwa przypominający traumatyczne przeżycia żołnierzom. Odbiór zapachu jest kwestią mocno indywidualną i wynika z osobistej historii – ten sam zapach może działać w skrajnie różny sposób na inne osoby.
Zapach w nauce i sztuce jako portal do przeszłości
Ze względu na ich szczególny związek z pamięcią, zapach i węch mogą być portalami do przeszłości. I faktycznie, coraz częściej pojawiają się w tej roli.
W domenie nauki będą to rekonstrukcje dawnych receptur np. perfum czy w ogóle próby odtworzenia zapachowego krajobrazu (ang. smellscape). Tutaj może pojawić się pytanie, czy za pomocą zapachu rzeczywiście odtwarzamy przeszłość, czy raczej tworzymy jej współczesne wyobrażenie?
Archeologia eksperymentalna dąży do uzyskania jak najwierniejszych rezultatów, ale odwzorowanie rzeczywistości historycznej przeważnie nie jest możliwe w 100%. Często nie da się nawet precyzyjnie określić gatunków roślin, z których dawniej korzystano, źródła nie podają dokładnej ilości składników albo po prostu receptury nie zachowały się w całości.
Inną kwestią jest inspiracja – przeszłość może inspirować do tworzenia nowych zapachów, w tym ze składników niedostępnych w danej epoce np. syntetycznych. Bardziej niż same środki liczy się tutaj cel – wykreowanie wrażenia.
Ważne z historycznego punktu widzenia oczywiście jest, aby panowała jasność co do tego, czy dany zapach jest próbą rekonstrukcji czy jest inspirowany historią, aby tej historii nie przekłamywać.
W formie rekonstrukcji i interpretacji zapachy na dobre wkraczają do instytucji kultury. Coraz więcej wystaw uwzględnia nie tylko elementy interaktywne, właściwe oświetlenie czy dźwięk, ale także zapach jako element oprawy. Zapachy mają przybliżyć dane miejsce, czas czy osoby, których już z nami nie ma. Działając na emocje i pamięć, budują skojarzenia i wspomnienia, do których możemy wrócić przy ponownej ekspozycji na zapach.
Jednym z przykładów z zaledwie ostatnich kilku miesięcy jest zapach Michaliny Samborskiej stworzony na wystawę “Łazienki w zachwycie”(14.11.2025-15.03.2026) w Łazienkach Królewskich, zaprojektowany jako esencja tego miejsca – interakcje pracowników i gości z obiektem historycznym.
Z kolei praca olfaktoryczna „Chaja. Początek piękna” Agnieszki Saks na wystawie „Helena Rubinstein. Piękno jest twoim przeznaczeniem” (17.06.2026-07.09.2026) w Polin inspirowana jest skromnymi początkami przyszłej twórczyni kosmetycznego imperium i pozwala przybliżyć młodość bohaterki wystawy.
Z pachnących rekonstrukcji warto natomiast wymienić pracę farmaceuty Aleksandra Smakosza dla gdańskiego Muzeum Bursztynu – bursztynowy lek na dżumę wg receptury Mikołaja Kopernika. Rekonstrukcji towarzyszy prezentacja składników zapachowych otrzymywanych z bursztynu oraz zawierających je perfum Alana Balewskiego. Celem wystawy “Bursztynowa apteka” (27.06.2026-27.09.2026) było zwrócenie uwagi na nieoczywisty w naszej wizualnej kulturze wątek zapachu bursztynu.
Zapach przeważnie pozostaje jedynie elementem wystawy, ale zdarza się, że urasta do rangi głównego tematu, a historia pojawia się jako tło. Tak było w przypadku wystawy “Perfumeryzm” (27.11.2025-15.02.2026), która miała za zadanie przedstawienie zapachu jako głównego medium artystycznego. Rolę tła pełniło intrygująco zaaranżowane wnętrze kamienicy Hilarego Majewskiego, który pod koniec XIX w. pełnił funkcję miejskiego architekta w Łodzi i był przedstawicielem historyzmu.
Poza eksponatami wystawowymi, często w formie perfum, ważną rolę odgrywają eventy towarzyszące jak wykłady czy warsztaty zapachowe. Cieszą się one dużym zainteresowaniem i są ważnym elementem edukacji zapachowej, która do tej pory często była zupełnie pomijana i mamy na tym polu nadal dużo do nadrobienia. Udając się w takie miejsca praktykujemy z kolei aromaturystykę czy nawet perfumoturystykę.
Podsumowując, warto eksplorować przeszłość przy pomocy zapachu. Czy to w roli elementu czy głównego motywu, rekonstrukcji czy interpretacji – zapach wzbogaca nasze doświadczenie, tworzy i wywołuje wspomnienia, skojarzenia, budzi emocje. To wszystko sprawia, że historia staje się ciekawsza, bliższa i bardziej namacalna.
Wybrane źródła
Bursztyn, który nie tylko zobaczysz, ale i poczujesz – Muzeum Bursztynu—Muzeum Gdańska | Facebook. (b.d.). Pobrano 8 września 2026, z https://www.facebook.com/muzeumbursztynu/posts/bursztyn-kt%C3%B3ry-nie-tylko-zobaczysz-ale-i-poczujesz-czy-bursztyn-ma-zapach-a-mo%C5%BCe/1871694754111206/
Grochowalska, Marta K. (2025). Aromaturystyka – co to jest i jakie daje korzyści? https://aromarta.pl/aromaturystyka-co-to-jest-i-jakie-daje-korzysci/
Grochowalska, M. K. (2026). Perfumeryzm i perfumoturystyka – relacja z łódzkiej wystawy zapachu—Aromarta. https://aromarta.pl/perfumeryzm-i-perfumoturystyka-relacja-z-lodzkiej-wystawy-zapachu/
Herz, R. S. (2016). The Role of Odor-Evoked Memory in Psychological and Physiological Health. Brain Sciences, 6(3). https://doi.org/10.3390/brainsci6030022
Proust, M. (n.d.). W poszukiwaniu straconego czasu (T. Boy-Żeleński & M. Tulli, tłum.). Fundacja Wolne Lektury. https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/w-poszukiwaniu-straconego-czasu.pdf
Wojaczek, K. (b.d.). Łazienki w zachwycie. https://www.lazienki-krolewskie.pl/public/upload/download/ETR_%C5%81azienki%20w%20zachwycie.pdf
Wystawa „Helena Rubinstein. Piękno jest twoim przeznaczeniem”. (b.d.). Pobrano 7 września 2026, z https://polin.pl
