Więcej niż jeden przypis: Powiązania między Alexisem de Tocqueville i Norbertem Eliasem / Wiebren J. Boonstra

0
392

Abstrakt

Teza, mówiąca o tym, że Norbert Elias był niezależnym socjologiem, który rozwijał swoje idee w oderwaniu od innych myślicieli akademickich i szkół, została obalona już w latach 70. XX wieku. Szereg badań powiązało prace Eliasa z takimi uczonymi, jak między innymi Marks, Weber, Freud, Huizinga i Mannheim. W tym artykule przyłączam się do tych analiz, badając podobieństwa między Eliasem a Alexisem de Tocqueville. Elias tylko przelotnie odniósł się do Tocqueville’a w swojej opublikowanej pracy, a Tocqueville’a do tej pory nie umieszczano również w rosnącej literaturze, która sytuuje Eliasa w kanonie socjologicznym. Jest to zaskakujące, biorąc pod uwagę, że podobieństwa między pracami tych dwóch socjologów można dostrzec poza pojedynczym przypisem, który Elias zarezerwował dla Tocqueville’a. Aby odkryć i omówić te podobieństwa, Porównuję obserwacje Tocqueville’a na temat tego, jak „obyczaje stają się łagodniejsze, gdy warunki stają się równe” i argument Eliasa na temat „funkcjonalnej demokratyzacji”, a także ich wyjaśnienie i interpretację rewolucji francuskiej. Porównanie ujawnia, że ​​oprócz pokrewieństwa tematycznego, Tocqueville i Elias mają również wspólny styl teoretyzowania i metodologii, których żaden z nich nie ujawnia zbyt wyraźnie, ale który różni się od bardziej znanych tradycji badań socjologicznych.

Słowa kluczowe

Norbert Elias; Tocqueville’a; Rewolucja Francuska; Towarzystwo Sądowe; teoretyzowanie; metodologia.

Wstęp

Nauka akademicka jest często opisywana jako „ciągła rozmowa” (Thomson i Kamler 2013: 56-59). Naukowców wyobraża się jako rozmawiających w „salach konferencyjnych” (Gaipa 2004: 422), „salonach” (Rorty 1979: 317) lub „zatłoczonych kawiarniach” (Graff i Birkenstein 2010: 147-148). W tych metaforycznych miejscach uczeni spotykają się z poprzednikami, krytykami, rówieśnikami i studentami, aby spierać się i słuchać, aby tworzyć i wyostrzać jakość i autorytet swoich badań.

Norbert Elias mógł poprzeć analogię między postępem akademickim a rozmowami w pubach i kawiarniach, biorąc pod uwagę jego zaangażowanie w latach dwudziestych XX wieku w cotygodniowy salon organizowany przez Marianne Weber, który stał się „jednym z centralnych punktów życia uniwersyteckiego w Heidelbergu” (Korte 2017: 107). W niepublikowanym wcześniej rozdziale poświęconym Karolowi Marksowi, który miał zostać włączony do jego książki What is Sociology? (Elias 2006 [1970]: 270-309; Elias 2012 [1970]: 177-178), Elias rzeczywiście wzywa socjologów do nawiązania kontaktu ze swoimi poprzednikami w celu zapewnienia postępu w ich dyscyplinie i skierowania uwagi z tu i teraz na procesy zmian i rozwoju.

Pomimo tej propozycji, trudno jest umiejscowić pracę Eliasa w kanonie znanym współczesnym socjologom (Goudsblom 1977: 78; Górnicka, Ó Ríagáin i Powell 2019). Jednym z powodów, dla których trudno jest zinterpretować Eliasa w odniesieniu do innych paradygmatów i szkół socjologicznych, jest to, że jego praca pozbawiona jest naukowej otoczki i teoretycznej egzegezy, której oczekują obecni socjologowie (Kilminster w Elias 1991: viii). Rzeczywiście, Elias stał się znany z tego, że nie był szczególnie otwarty i skrupulatny w przekazywaniu dziedzictwa akademickiego, na którym polegał (Wallace 1979: 768; van Krieken 1998: 29; Quilley 2010: 404). W wywiadzie na temat redagowania anglojęzycznego wydania Dzieł zebranych Eliasa, Stephen Mennell opowiedział o frustracji związanej z uporządkowaniem „często niejasnych odniesień Eliasa” (Flores 2014: 3).

Zaproponowano różne wyjaśnienia stylu odniesień Eliasa. Niektórzy twierdzą, że obecne procedury bibliometryczne są zupełnie inne niż w czasach, gdy Elias zdobywał wykształcenie, dlatego według obecnych standardów jego odniesienia wydają się niewystarczające (Quilley 2010: 404; Flores 2014: 16). Jednak, choć prawdą jest, że standardy odniesień akademickich znacznie się zmieniły od lat sześćdziesiątych XX wieku (Wouters 1999), wielu socjologów pracujących w okresie Interbellum, których prace Elias dobrze znał, takich jak Max Weber i Karl Mannheim, zawsze skrupulatnie organizowało swoje odniesienia, nawet w porównaniu ze współczesnymi standardami. Lepszym wytłumaczeniem wydaje się zatem to, że Elias nie odwoływał się zbytnio do innych prac socjologicznych ani nie pisał systematycznych, nowoczesnych rozdziałów, ponieważ był głęboko przekonany o własnej oryginalności (Featherstone 1987: 200; Mennell 1998 [1989]: 285).

Według wielu badaczy, oryginalność ta polega na syntetycznej jakości jego pracy, która jest niezwykła na tle podziału, specjalizacji i mnożenia się subdyscyplin i szkół, które charakteryzowały rozwój socjologii od lat pięćdziesiątych XX wieku (Goudsblom 1987: 331; Featherstone 1987: 202; Kilminster 2011: 92; 2014: 98-99; Linklater i Mennell 2010: 385; Quilley i Loyal 2004: 2; Gabriel i Kaspersen 2014: 4-5). W przeciwieństwie do innych głównych syntez w socjologii (np. Parsons 1951; Giddens 1984), Elias nigdy nie wykorzystywał teorii socjologicznej jako punktu wyjścia dla swoich analiz i unikał analitycznego podziału życia społecznego, na przykład na wartości, normy czy władzę (Goudsblom 1987a: 331). Dzięki zainteresowaniu „istotami ludzkimi w rzeczywistości” (Elias 2008: 109) i „rzeczywistymi typami” (Elias 2012 [1939]: 577-578), teoretyzacja Eliasa zawsze pozostawała ściśle zintegrowana z empirycznymi badaniami nad życiem społecznym.

W swojej syntezie Elias widział siebie budującego i rozszerzającego pracę „wielkich pionierów socjologii w XIX wieku”, ponieważ, podobnie jak on sam, pionierzy ci byli zaabsorbowani „problemem rozwoju społeczeństw” (Elias 2012 [1970]: 177). Kiedy Elias pisał te słowa, wyraźnie miał na myśli Auguste’a Comte’a (Elias 2012 [1970]: 28-45), który zajmuje ważne miejsce w What is Sociology, ale czy mógł również myśleć o jednym ze współczesnych Comte’owi: Alexisa de Tocqueville’a?

Zwłaszcza w ostatnich latach prace Eliasa były łączone i porównywane z coraz większą liczbą badaczy i dyscyplin (zob. między innymi Loyal i Quilley 2004; Dépelteau i Landini 2013; Quilley 2010; Paulle, van Heerikhuizen i Emirbayer 2012; Wickham i Evers 2012; Flores 2014), ale Tocqueville do tej pory pozostawał nieobecny w tej literaturze. Jest to niezwykłe, ponieważ można oczekiwać bliskich podobieństw między Tocqueville’em i Eliasem, biorąc pod uwagę przedmiot i metodę ich pracy (Stone i Mennell 1980: 40).

W tym artykule określę, jak dobrze Elias znał Tocqueville’a, ale przede wszystkim zbadam teoretyczne i metodologiczne podobieństwa między tymi dwoma socjologami[1] i do jakiego stopnia wyznaczają one odrębny styl socjologii.

Zanim jednak zaczniemy, słowo przestrogi. Jak to często bywa w przypadku mediacji między odważnymi myślicielami, może ona łatwo narzucić sztuczną tożsamość, do której obaj należą, a która pomija istotne różnice (Nietzsche 1974 [1884]: 212). To rzeczywiście nieuniknione, że gdy Elias i Tocqueville zostaną połączeni w jednej perspektywie, oryginalność i szczegółowość ich pracy znikną z pola widzenia. Ale zdystansowanie się od szczegółów i oryginalności pozwala mi podążać za konturami ich pracy tam, gdzie się pokrywają (parafrazując Tocqueville’a 2012 [1835]: 649; por. Elias 2011: 5). Rozważenie podobieństw może pomóc zidentyfikować styl socjologii, jaki reprezentują ich prace.

Jeden przypis

Jedyna wzmianka o Tocqueville’u w pracy Eliasa znajduje się w The Court Society (dalej CS), w przypisie do jego dyskusji na temat tego, jak francuska szlachta stała się zależna od finansistów, starając się utrzymać styl życia na dworze królewskim, który mógłby zapewnić im prestiż. W przypisie Elias zwraca uwagę czytelnika na miejsce, w którym Tocqueville w L’Ancien régime et la Révolution [dalej AR] cytuje skargę szlachcica z 1755 r. na zubożenie szlachty w porównaniu z bogaceniem się zwykłych ludzi:
Depuis plusieurs siècles, les nobles français n’avaient cessé de s’appauvrir. „Malgré ses priviléges, la noblesse se ruine et s’anéantit tous les jours, et le tiers-état s’empare des fortunes,” écrit tristement un gentilhomme en 1755 (Tocqueville 1856: 121).

W CS, Elias odnosi się do powyższego fragmentu w następujący sposób:

Über die steigende Verarmung des Adels s.a. Tocqueville, l’ancien régime Kap. 8. Dort wird auch die Klage eines Edelmanns aus dem Jahre 1755 zitiert, der sagt: „Trotz seiner Privilegien ruiniert sich der Adel und verliert täglich an Bedeutung, während der dritte Stand sich des Reichtums bemächtigt.” (Elias 1969: 101 fn. 52).[2]

Kiedy CS zostało ponownie opublikowane jako tom II Dzieł zebranych Norberta Eliasa, redaktor – Stephen Mennell – uzupełnił cytat o odniesienie do wydania AR z 1866 roku i angielskiego tłumaczenia Stuarta Gilberta z 1955 roku:

Na temat rosnącego zubożenia szlachty zob. Alexis de Tocqueville, L’Ancien Régime et la Révolution (w Œuvres complètes, par Mme de Tocqueville, t. IV, Paris: Michel Lévy Frères, 1866), rozdz. 8. Cytuje on skargę szlachcica z 1755 r.: „Pomimo swoich przywilejów szlachta jest głodzona, a całe jej bogactwo przechodzi w ręce trzeciego stanu”. [The Old Régime and the French Revolution, przeł. Stuart Gilbert (Nowy Jork: Doubleday, 1955), s. 78]. (Elias 2005 [1969]: 72 przypis 48).

Istnieją trzy aspekty tego przypisu, które pomagają zakwalifikować wiedzę Eliasa o Tocqueville’u. Po pierwsze, Elias podaje niekompletny tytuł AR: odnosi się tylko do rozdziału (rozdział 8 księgi 2), w którym można znaleźć cytat z Tocqueville’a, i pomija rok publikacji oraz paginację. Ponieważ w publikacji CS z 1969 r., a także w jej pierwszym angielskim tłumaczeniu (Elias 1983 [1969]: 65) brakuje pełnego odniesienia, nie wiadomo, z którego wydania AR korzystał Elias. Niestety, nie jest możliwe odzyskanie oryginalnych maszynopisów CS w celu znalezienia dalszych wskazówek, ponieważ one, w tym Habilitationschrift Eliasa (praca habilitacyjna) z 1933 r., na której opierał się CS, zaginęły (Mennell w Elias 2005 [1969]: xii).

Po drugie, z powodu niekompletnego odniesienia nie jest jasne, czy Elias tłumaczył z francuskiego na niemiecki, czy też korzystał z niemieckiego tłumaczenia AR. Inne odniesienia w CS wskazują, że Elias miał tendencję do cytowania po francusku za każdym razem, gdy korzystał z oryginalnych publikacji, na przykład Ludwika XIV Lavisse’a (1905) (Elias 1969: 193), i cytował po niemiecku tylko wtedy, gdy opierał się na niemieckim tłumaczeniu, na przykład Memoires Saint-Simona (trans. Lotheisen 1884-5; patrz Elias 1969: 182). Niemiecki cytat z Tocqueville’a, który Elias podaje w przypisie, pochodzi zatem prawdopodobnie z Der alte Staat und die Revolution (Tocqueville 1867 [1856]), przetłumaczonego przez Theodora Oelckersa, który był najpopularniejszym z dwóch niemieckich tłumaczeń AR dostępnych w latach trzydziestych XX wieku[3] i który zawiera dokładnie ten sam fragment (Tocqueville 1867 [1856]: 85), który cytuje Elias.

Po trzecie, przypis z cytatem z Tocqueville’a pojawia się na końcu rozdziału 3, „Struktura mieszkań jako wskaźnik struktury społecznej”. Według Mennella rozdział ten został prawdopodobnie włączony do Habilitationschrift (Mennell w Elias 2005 [1969]: xiii), co pozwala przypuszczać, że Elias czytał Tocqueville’a przed 1933 rokiem.

Poza tym jednym przypisem Elias nie pozostawił żadnych innych dowodów na swoje zaangażowanie w Tocqueville’a. Osobiste książki Eliasa, które są przechowywane w Deutsches Literaturarchiv, zawierają tylko jedną książkę napisaną o Tocqueville’u. Ta pojedyncza książka – Alexis de Tocqueville on Democracy, Revolution, and Society. Selected Writings (Stone and Mennell 1980) – jest edycją rozdziałów z angielskich tłumaczeń prac Tocqueville’a. Jeden z jej autorów, Stephen Mennell, wspomina rozmowę o swojej książce z Eliasem:

Pamiętam, że kiedy John Stone i ja redagowaliśmy książkę Chicago [Stone i Mennell 1980], wspomniałem o niej Norbertowi. O ile pamiętam, był zainteresowany podobieństwami, które wskazałem, ale nie wydawał się mieć żadnej szczegółowej wiedzy na temat Tocqueville’a. Z pewnością nie wspomina o Democracy in America (Stephen Mennell pers. comm. 3 kwietnia 2014).

W tej książce Stone i Mennell po raz pierwszy zauważają podobieństwa między Tocqueville’em i Eliasem. Nie tylko używają terminologii wyjaśniającej myślenie Tocqueville’a, która jest ściśle związana z Eliasem, takich jak „równowaga sił”, „współzależność”, „niezamierzone konsekwencje”, „zaangażowanie i dystans” (Stone i Mennell 1980: 32), ale posuwają się nawet do sugerowania, że Elias był prawdziwym spadkobiercą Tocqueville’a (1980: 40). Mennell stwierdził później, że choć Elias został wspomniany w całej książce bardzo oszczędnie, „porównanie było w moim umyśle przez cały czas” (Stephen Mennell, pers. comm., 9 maja 2011). Mennell zwracał uwagę na podobieństwa między tymi dwoma myślicielami w wielu innych swoich publikacjach (1980; 1994; 1998 [1989]; 2007), jak wkrótce zobaczymy bardziej szczegółowo. Co więcej, jako redaktor angielskiego wydania Dzieł zebranych Eliasa, Mennell zawarł odniesienia do Tocqueville’a w przypisach, które dodał do dwóch publikacji Eliasa: artykułu „Technisation and civilisation” (Elias 2008: 88) oraz książki Studies on the Germans: Power Struggles and the Development of Habitus in the Nineteenth and Twentieth Centuries (Elias 2013 [1989]: 337)[4].

Podobnie jak Mennell, nieżyjący już holenderski socjolog Johan Goudsblom również podejrzewał podobieństwa. Kiedy zapytałem go podczas rozmowy, czy wie o jakichkolwiek powiązaniach między Eliasem a Tocqueville’em, odpowiedział:

Nigdy żadnych nie zauważyłem, co jest zaskakujące, ponieważ są oni pokrewni w całym swoim sposobie myślenia. Co więcej, często omawiają dokładnie ten sam temat, a mianowicie społeczeństwo dworskie we Francji (Johan Goudsblom pers. comm., 4 maja 2011).

Moje dochodzenie w sprawie pokrewieństwa podejrzewanego przez Goudsbloma rozpocznie się od tropu, który przerwał Mennell. Mennell sugeruje powiązania między Tocqueville’em i Eliasem w dwóch głównych obszarach. Po pierwsze, argument Tocqueville’a w Democracy in America (dalej DA), że obyczaje stają się łagodniejsze w miarę wyrównywania się warunków (Tocqueville 2012 [1840]: 987-994) i argument Eliasa w On the Process of Civilisation (dalej CP) w odniesieniu do „funkcjonalnej demokratyzacji” (Elias 2012 [1939]: 464-478) (Mennell 1980: 89; 1994: 185; 2007: 17-22). Po drugie, wyjaśnienie wystąpienia rewolucji francuskiej, które Tocqueville proponuje w AR, a Elias w CS (Mennell 1998 [1989]: 293 przypis 27). Śledzenie tych sugestii w sposób bardziej szczegółowy ujawnia, że oprócz pokrewieństwa tematycznego, Tocqueville i Elias dzielą również styl teoretyzowania i metodologię, których żaden z nich nie przedstawił w sposób bardzo wyraźny, ale które mają wyraźną jakość w porównaniu z bardziej konwencjonalnymi tradycjami badań socjologicznych.

Jak obyczaje stają się łagodniejsze

W pracy Eliasa termin „funkcjonalna demokratyzacja” (Elias 2012 [1939]: 464-478) oznacza, w jaki sposób rosnąca złożoność i rozbudowa sieci społecznych, na przykład w podziale pracy, wymaga większej i bardziej równomiernej samokontroli, ponieważ coraz więcej ludzi staje się zależnych od siebie nawzajem w zakresie bezpieczeństwa i dobrobytu (Elias 2012 [1939]: 471-472). Dokładne rozważenie tego argumentu wraz z twierdzeniem Tocqueville’a, że obyczaje stają się łagodniejsze, gdy warunki stają się równe (Mennell 1980: 89; 1994: 185; 2007: 17-22), nie tylko podkreśla pokrewieństwo, ale także pokazuje głębszy i szerszy związek z teorią procesów cywilizacyjnych Eliasa.

Aby docenić głębię tego związku, ważne jest, aby wiedzieć, że kiedy Tocqueville mówi o równości społecznej w Ameryce (której używa w odniesieniu do Stanów Zjednoczonych Ameryki w całej swojej pracy), odnosi się do amerykańskiego sentymentu, aby nie czuć się gorszym od innych. Ze wstępu do DA jasno wynika, że Tocqueville dostrzegł nierówności w amerykańskim społeczeństwie, w którym ludzie są uszeregowani według praw lub bogactwa ekonomicznego. Tocqueville wyjaśnia, że różnice te zależą od dostępu i kontroli grup społecznych nad zasobami (np. ziemią) i technologią (np. bronią palną, prasą drukarską), ale także od kontroli nad umysłami i myśleniem (Tocqueville 2012 [1835]: 9). Według Tocqueville’a to, co czyni Amerykę wyjątkową w porównaniu z Europą, to nietrwały charakter tych różnic i nierówności (Tocqueville 2012 [1835]: cxxxii fn. 273).

Dla Tocqueville’a przenikanie się rang i różnic społecznych sprawia, że ​​obyczaje są łagodniejsze na dwa sposoby. Pierwszym z nich jest pośredni związek przyczynowy, w którym równość społeczna prowadzi ludzi do większej pracowitości i troski o poprawę ich dobrobytu materialnego i ekonomicznego (Tocqueville 2012 [1840]: 930–938). Kiedy ludzie czują się równi pod względem statusu społecznego lub wartości, postrzegają granice klasowe jako mniej sztywne i głębokie, aw konsekwencji wyobrażają sobie możliwości mobilności społecznej. Perspektywa wspinania się po drabinie społecznej zaszczepia w nich „pasję do dobrobytu materialnego” (Tocqueville 2012 [1840]: 931). Kiedy warunki społeczne się wyrównują, dobrobyt ekonomiczny lub materialny stanie się jeszcze ważniejszym źródłem wyróżnienia społecznego, ponieważ stopnie i tytuły, które kiedyś w arystokracji były używane do tego celu, stały się przestarzałe (Tocqueville 2012 [1840]: 934). Według Tocqueville’a zainteresowanie działalnością handlową sprawia, że ​​ludzie w wyrównujących się warunkach społecznych – demokracji – są mniej skłonni do stosowania przemocy, ponieważ wojna i inne gwałtowne konflikty mogłyby zniszczyć warunki sprzyjające generowaniu bogactwa ekonomicznego (Tocqueville 2012 [1840]: 988 –989; por. Hirschman 1997 [1977]: 56–63).

Tocqueville argumentuje również, że obyczaje stają się łagodniejsze bezpośrednio dlatego, że zrównanie społeczne poszerza ludzkie „kręgi identyfikacji” (de Swaan 1995: 25). Aby wesprzeć ten punkt, opisuje jakościową różnicę w odczuwaniu sympatii przez ludzi w społeczeństwie arystokratycznym i w społeczeństwie demokratycznym. W pierwszym współczucie zarezerwowane jest dla członków własnej klasy, czyli „ludzi podobnych do ciebie i równych sobie” (Tocqueville 2012 [1840]: 989). Oznacza to, że więź między klasami jest przede wszystkim instrumentalną, „więzią polityczną” (Tocqueville 2012 [1840]: 990) potrzebną do utrzymania funkcjonowania społeczeństwa i utrzymania status quo. Kiedy jednak warunki społeczne się wyrównują, zasięg „kręgów sympatii” (Forman 2010: 9–11) zaczyna się poszerzać.

Kiedy stopnie są prawie równe wśród ludzi, ponieważ wszyscy ludzie mają mniej więcej ten sam sposób myślenia i odczuwania, każdy z nich może w jednej chwili osądzić odczucia wszystkich innych; szybko spogląda na siebie; to wystarczy. Nie ma więc takiej nędzy, której nie mógłby sobie łatwo wyobrazić i której rozmiarów nie ujawnia mu tajemny instynkt. Czy to dotyczy obcych, czy wrogów, wyobraźnia od razu stawia go na ich miejscu. Łączy coś osobistego z jego współczuciem i sprawia, że ​​cierpi, gdy ciało jego bliźniego jest rozdzierane (Tocqueville 2012 [1840]: 993).

Odwrotna sytuacja, argumentuje Tocqueville, jest również prawdziwa: obyczaje i przemoc stają się ostrzejsze, gdy warunki społeczne stają się bardziej nierówne. Społeczne różnice w opiniach, przekonaniach lub obyczajach między społeczeństwami mogą wywoływać poczucie wyższości, w wyniku którego członkowie innych społeczeństw mogą być postrzegani jako osoby z zewnątrz, a nawet nie-ludzie. Jeśli w tych warunkach wybuchnie wojna, „nie może jej zabraknąć w sposób barbarzyński” (Tocqueville 2012 [1840]: 994; zob. także de Swaan 1997; Smith 2011).

Tocqueville opisuje zachowanie społeczne w społeczeństwach demokratycznych jako złagodzone i moralnie łagodne ze względu na „powściągliwość, którą [ludzie naszych czasów] prawie wszyscy zachowują w występkach i cnotach” (Tocqueville 2012 [1840]: 1249). W tym społeczeństwie „przyjemności będą mniej ekstremalne, a dobrobyt bardziej ogólny; wiedza nie tak wielka, a ignorancja rzadsza; uczucia mniej energiczne, a nawyki łagodniejsze; tam zauważysz więcej występków i mniej przestępstw” (Tocqueville 2012 [1835]: 21; por. Elias 2012 [1939]: 413).

Rozważenie pełnego argumentu Tocqueville’a pokazuje, jak rezonuje on z wieloma aspektami argumentów Eliasa w odniesieniu do procesów cywilizacyjnych. Oprócz funkcjonalnej demokratyzacji, innym wyraźnym oddźwiękiem jest poszerzenie sympatii poza granice klasowe w wyniku zrównania społecznego. Elias odnosi się do tego najbardziej wyraźnie, posługując się koncepcją „równowagi my–ja” (Elias 1991 [1987]: 196) i swoim studium przypadku wykluczenia i stygmatyzacji w społeczności niedaleko Leicester (Elias i Scotson 2008 [1965]), ale także bardziej implicite z terminem „malejące kontrasty, zwiększające się odmiany” (Elias 2012 [1939]: 422–427).

U podstaw tych i innych powiązań między Tocqueville’em a Eliasem leży pokrewne podejście, w którym obaj myśliciele łączą zmiany w równości i władzy ze zmianami tego, co Tocqueville nazywa obyczajami ( mœurs ) i dla którego Elias używa między innymi „habitus” (Elias 2012 [2012, s. 1939]: 405; Elias 2011: 20) oraz „struktura osobowości” (Elias 2012 [1939]: 415). Omówię to podejście bardziej szczegółowo w następnej sekcji.

Poznawanie obyczajów przez badanie manier

Chociaż ani Elias, ani Tocqueville nie piszą wprost o teorii czy metodologii (zob. odpowiednio Baur i Ernst 2011: 118; Fogelman 1960: 275), możliwe jest zrekonstruowanie ich podejścia poprzez analizę sposobu, w jaki zastanawiają się i organizują swoją pracę. Elias opisuje swoją metodologię w notatce do siebie jako próbę „ujawnienia makrostruktur poprzez badanie mikrostruktur” (Moelker 2003: 378). Ta metodologia znajduje odzwierciedlenie w organizacji i publikacji (we wczesnych wydaniach) CP w dwóch tomach. Tom I ( Zmiany w zachowaniu świeckich klas wyższych na Zachodzie ) opisuje zmianę psychogenetyczną – zmianę obyczajów – natomiast tom II ( Formowanie państwa i cywilizacja)) wiąże tę zmianę ze zmianą socjogenetyczną – tworzeniem się państwa (Linklater i Mennell 2010: 385–386).

Organizacja i struktura DA również odzwierciedla teorię i metodę zmiany społecznej Tocqueville’a. Aby to wykazać, muszę najpierw opisać, w jaki sposób on teoretyzuje zmianę społeczną. Tocqueville identyfikuje trzy idealne społeczeństwa lub „stany społeczne” (Tocqueville 2012 [1835]: 74). Po pierwsze, demokracja, w której różnice władzy między grupami społecznymi są bardziej wyrównane, a różnice społeczne mniej wyraźne. Po drugie, arystokracja, w której różnice władzy między grupami społecznymi są bardziej nierówne, a różnice społeczne zaznaczone. Po trzecie, przejściowe społeczeństwo charakteryzujące się rewolucjami, w którym różnice władzy między większością grup społecznych są bardziej wyrównane, ale nadal istnieją wyraźne różnice społeczne, a zatem wyraźnie rozpoznawalna elita (Tocqueville 2012 [1835]: 32; Tocqueville 2012 [1835]: cxlvi; Kinneging w Tocqueville 2011 [1835/1840]: 1093–1097; Hochberg 2007: 27–37). Przejścia między tymi trzema typami zachodzą według Tocqueville’a poprzez powiązane ze sobą zmiany „okoliczności, praw i obyczajów” (Tocqueville 2012 [1835]: 495; Schleiffer 2018: 24–27). Tocqueville uważał obyczaje za najważniejszą z tych trzech przyczyn zmian społecznych (Tocqueville 2012 [1835]: 499).

Jak zauważył sam Tocqueville (Tocqueville 2012 [1835]: 691–692) i inni (Dreschner 1964: 201–216; Schleifer 2000 [1980]: 354–368; Schleifer 2012: 38–46), pierwszy i drugi tom DA mają swój własny specyficzny zakres i cel odzwierciedlający powyższą typologię. W pierwszym tomie Tocqueville opisuje, w jaki sposób równość przejawia się w prawach, instytucjach i stowarzyszeniach demokracji typu rzeczywistego – Ameryki (rozdziały 3–10) – oraz jak amerykańskie warunki naturalne sprzyjały ustanowieniu i utrzymaniu demokracji (rozdziały 1–10). 2). Cały drugi tom, dla którego Tocqueville rozważał tytuł „Wpływ równości na idee i uczucia ludzi” (Tocqueville 2012 [1840]: ciii), analizuje wpływ równości na obyczaje, skupiając się na szeregu wspólnych społecznych działalność Amerykanów. Należą do nich wpływ równości na np. granie w gry, taniec, zarabianie pieniędzy, ale także na relacje społeczne (między panami a sługami, członkami rodziny, mężczyznami i kobietami), emocje i przekonania. Tocqueville zdał sobie sprawę, że prawa i obyczaje „oddziałują na siebie wzajemnie”, ale ze względów pragmatycznych w DA przeanalizował tylko jeden kierunek – od praw do obyczajów – przyczynowej złożoności, która powoduje zmianę społeczną (Tocqueville 2012 [1840]: 986 przyp. a).

Tom II DA opiera się na założeniu, że obserwacja codziennych manières (przetłumaczonych jako „maniery” w Tocqueville 2012 [1840]: 1071–1079) może ujawnić mœurs (przetłumaczone jako „mores” w Tocqueville 2012 [1835]: 466–467; Tocqueville 2012 [1840]: 1072–1073; zob. także Weintraub 1996; Maletz 2005: 4; Schleifer 2012: 38–39). Rozróżnienie na obyczaje ( mœurs ) i maniery ( manières ) sięga klasycznego rozróżnienia Montesquieu – inspiracji dla Tocqueville’a (Tocqueville 2012 [1835]: cii fn. 170; zob. także Richter 1970; Witteveen 2013) – przy czym ten pierwszy jest „zajmujący się postępowaniem wewnętrznym i tym ostatnim zewnętrznym” (Montesquieu 2001 [1748]: 329).

Konwencjonalnie mœurs jest tłumaczone w języku angielskim jako „mores”, ale wielu autorów twierdzi, że termin ten nie oddaje tego, co Tocqueville miał na myśli mówiąc o mœurs (Berlin 1965: 202; Marshall i Drescher 1968: 524, przyp. 3). Stone i Mennell (1980: 39) sugerują, że Tocqueville używał mœurs w dwóch znaczeniach: wąskim i szerokim. W przypadku tego pierwszego odwoływał się do codziennego postępowania i praktyki; przy tym ostatnim odwoływał się do habitusu, charakteru społecznego czy kultury (zob. też Mennell 2007: 51; Tocqueville 2012 [1835]: cviii fn. 189; Swedberg 2009: 104 przypis 18). Goldhammer (2002) porównuje rozumienie mœurs przez Tocqueville’ado koncepcji „tradycji ludowych” Williama Grahama Sumnera (Sumner 1940 [1906]), ponieważ obaj myśliciele używali tych słów, aby podkreślić uczucia i działania ponad przekonaniami jako kluczem do zrozumienia ludzkich zachowań. Termin „folkways” odnosi się do nawykowych sposobów myślenia, odczuwania i działania, które ludzie dzielą z członkami swojej grupy (Sumner 1940 [1906]: 1–15). Co ciekawe, van Krieken porównał z kolei Eliasową interpretację habitusu do ludowych obyczajów Sumnera (van Krieken 1998: 22).

Dzieło Eliasa również opiera się na rozróżnieniu między manierami ( manières ) a obyczajami ( mœurs ) oraz na założeniu, że badanie tych pierwszych może ujawnić drugie. Ale zamiast używać słowa mores ( mœurs ), Elias odnosi się do „habitusu społecznego” lub „drugiej natury”, aby określić zakorzenione nawyki, uczucia i cechy osobowości, które są wspólne dla członków grupy (Elias 2011: 20, przyp. 22).

Założenie, że można odkryć obyczaje ( mœurs ) poprzez badanie manier ( manières ), oznaczało dla Tocqueville’a zwracanie uwagi na najdrobniejsze szczegóły życia społecznego, ponieważ wierzył, że poznanie całości pochodzi z intymnej znajomości jego części ( Boesche 1983: 81; Schleifer 2006: 124). Obrazowo ilustruje to następujący cytat, w którym Tocqueville komentuje hinduskie praktyki kulturowe:

Sposób witania się; że ubieranie się; forma odzieży, klejnotów i innych ozdób; ich dopasowanie i różnorodne szczegóły stroju; sposób budowania domów, kąt, w którym należy umieścić palenisko, ten, w którym należy umieścić naczynia domowe; sposób chodzenia do łóżka i spania; zasady uprzejmości i uprzejmości, które muszą wśród nich panować, wszystkim […] rządzi przesąd, a tematem przewodnim jest religia (Tocqueville cytowany w Boesche 1983: 83).

W innym miejscu zauważa, że ​​„architektura maluje potrzeby i obyczaje” (Tocqueville cytowany w Boesche 1983: 82), przywodząc od razu na myśl słynny rozdział CS: „Struktura mieszkań jako wskaźnik struktury społecznej”. W rozdziale tym Elias opisuje racjonalność i postawę francuskiej arystokracji, podkreślając takie szczegóły, jak „wielkość dziedzińca czy ornamentyka domu szlacheckiego” (Elias 2005 [1969]: 93) oraz „meble, obrazy czy ubrania, formy powitanie lub etykieta towarzyska, teatr, poezja czy domy” (Elias 2005 [1969]: 124). Według Eliasa obserwacja takich empirycznych szczegółów może dać ogólną, „paradygmatyczną” wiedzę socjologiczną:

Zrozumienie, w jaki sposób nawet rutynowe wstawanie rano i kładzenie się wieczorem do łóżka może służyć królowi jako instrument władzy, jest nie mniej ważne dla socjologicznego zrozumienia tego typu „zrutynizowanych” rządów monopolistycznych niż dla bardziej ogólny wgląd w strukturę „królewskiego mechanizmu”. Tylko dzięki takim paradygmatycznym szczegółom możemy uzyskać konkretny obraz tego, co zostało wcześniej sformułowane teoretycznie. Teorie socjologiczne, które nie wywodzą się z prac empirycznych, są bezużyteczne. Raczej nie zasługują na miano teorii (Elias 2005 [1969]: 25–26).

Elias podsumowuje to podejście w pierwszym zdaniu tomu II CP:

Im głębiej wnikamy w bogactwo poszczególnych faktów, aby odkryć strukturę i prawidłowości przeszłości, tym wyraźniej wyłaniają się trwałe ramy procesów, w które można wpasować rozproszone fakty (Elias 2012 [1939]: 479).

Ten cytat pokazuje, jak asertywny jest Elias, podobnie jak Tocqueville, w skupieniu się na szczegółach, aby ujawnić wzorce rozwoju społeczeństw.

Logiczną konsekwencją ich wspólnego podejścia do teorii i metody jest to, że obu myślicieli łączy niechęć do teoretyzowania w oderwaniu od dbałości o szczegóły empiryczne i dynamikę społeczną. krytykę filozofii Eliasa (2011: 12–19, także Kilminster 2011: 92–93), Webera typy idealne (Elias 2012 [1939]: 577–578, także Mennell 1998 [1989]: 256–257), a także ilustracją są tutaj egzegezy teoretyczne propagowane na przykład przez Talcotta Parsonsa (Elias 2012 [1939]: 497–500). Odrzucenie przez Tocqueville’a „systemów absolutnych, które przedstawiają wszystkie wydarzenia historii jako zależne od wielkich pierwszych przyczyn połączonych łańcuchem fatalizmu” (Tocqueville 1896 [1893]: 80–81; zob. także jego krytykę materializmu historycznego w Tocqueville 2012 [1840] ]: 957) jest dobrze znany,

Ogólne idee nie świadczą o sile ludzkiej inteligencji, ale raczej o jej niewystarczalności, ponieważ nie ma istot dokładnie takich samych w naturze: nie ma identycznych faktów; żadnych zasad mających zastosowanie bezkrytycznie i w ten sam sposób do kilku spraw jednocześnie (Tocqueville 2012 [1840]: 728; zob. także Tocqueville 2012 [1835]: cxxii fn. 242).

Aby szczegółowo zaobserwować maniery (aby ujawnić mœurs lub habitus), Tocqueville i Elias polegali na źródłach pierwotnych. Metoda Tocqueville’a polegała na czytaniu:

nie to, co się o nich mówi ani to, co powiedzieli o sobie później, ale to, co sami wtedy powiedzieli i, o ile to możliwe, co naprawdę myśleli (Tocqueville 1858, w ​​liście do Louisa de Kergolay, w: Palmer 2014: 241 –242).

W AR tak mówi o swojej metodzie:

Przeczytałem więcej niż tylko słynne dzieła z XVIII wieku. Starałem się również przestudiować wiele dzieł, które, choć zasłużenie mniej znane, być może bardziej ujawniają prawdziwe instynkty epoki właśnie z tego powodu, że zostały skomponowane raczej bez artyzmu. Zanurzyłem się w publicznych rejestrach, które ujawniają opinie i gusta Francuzów w miarę zbliżania się rewolucji. Wiele światła na te sprawy rzucały protokoły zebrań stanów, a później sejmików prowincjonalnych. Co więcej, szeroko korzystałem z cahiers, czyli ksiąg zażaleń, sporządzonych przez trzy zakony w 1789 r. Te księgi zażaleń, których oryginalne rękopisy zebrano w serii wielu tomów, przetrwają jako testament starego Społeczeństwo francuskie, najwyższy wyraz jego pragnień,

Można rozwinąć analogię z Eliaszem. Argument w CS, na przykład, jest w dużej mierze zbudowany na badaniu wybranych pamiętników i pamiętników francuskich mężów stanu i szlachciców, które często wykorzystywali jako ujście dla żalu i frustracji. Argumentacja w CP opiera się również na analizie nie tego, co inni mówili o zmianie zachowań w średniowieczu i po nim w Europie Zachodniej, ale na tym, co autorzy tamtych czasów, tacy jak Desiderius Erasmus, pisali o tym, jak należy (nie ) zachowywać się.

Elias wyjaśnia, w jaki sposób korzystanie z takich pierwotnych źródeł pozwala wejść w sytuację ludzi odległych w czasie i miejscu – identyfikować się z nimi. Twierdzi, że możemy przyzwyczaić się do ich zachowań, myśli i społeczeństw (Elias 2005 [1969]: 226), a czyniąc to, możemy rozpoznać i docenić to, jak nasze społeczeństwa różnią się, ale mimo to są z nimi połączone:

Kiedy widzimy, że niektóre z „podstawowych cech osobowości” lub, jak się czasem wyraża, „ducha” dworzan, wyłaniające się z figury społecznej, którą razem tworzą; kiedy zrozumiemy, jak one i ich sposoby wyrażania się rozwijały się najintensywniej i najsubtelniej w zupełnie innej sferze i w zupełnie innym kierunku niż nasz, bo ta sfera miała dla nich żywotne znaczenie, coś z krzywej rozwojowej prowadzącej od tego typu ludzkiego do uwidacznia się to, co nasze, i to, co w tej przemianie zyskaliśmy, a co straciliśmy (Elias 2005 [1969]: 123).

Jak widzieliśmy, transformacja, która zaprzątała umysł Tocqueville’a, polegała na tym, jak zmiany , a następnie prawa (zakładał, że okoliczności są stałe), zmieniają się, gdy społeczeństwo arystokratyczne przekształca się w społeczeństwo demokratyczne. Tocqueville nieugięcie podkreśla rolę przypadku w zmianie mœurs (Mennell 2007: 238):

ludzie wzajemnie odpychają się od swoich planów i jak losy tego świata toczą się jako wynik, ale często jako przeciwny skutek intencji, które je wytwarzają, podobnie jak latawiec, który leci dzięki antagonistycznemu działaniu wiatru i sznur (Tocqueville 1896 [1893]: 32; zob. także Tocqueville 1896 [1893]: 80–81; Tocqueville 2012 [1840]: 1284–1285); i Tocqueville 2011 [1856]: 60, 140 za podkreślenie wyłaniającego się charakteru rewolucji francuskiej).

Pokrewieństwo z naciskiem Eliasa na ślepy i nieplanowy charakter rozwoju społecznego jest tu oczywiście widoczne (por. Elias 2012 [1939]: 404). W następnej części porównuję, jak Elias i Tocqueville pracowali na podstawie tych teoretycznych i metodologicznych dyspozycji, aby wyjaśnić rewolucję francuską.

Rosnąca rozbieżność między rangą a władzą

Elias pisał o socjogenezie rewolucji francuskiej w CP (Elias 2012 [1939]: 360), a konkretnie w „Socjogenezie rewolucji francuskiej”, ostatnim rozdziale CS (Elias 2005 [1969]: 286-293). W rozdziale tym przywołuje on obraz skamieniałej figuracji w przedrewolucyjnej Francji między monarchią a różnymi elitami pochodzenia szlacheckiego i mieszczańskiego (Elias 2005 [1969]: 290-291), co zapobiegło jakiejkolwiek korekcie niedopasowania, które stopniowo rozwinęło się między rangą, jaką zajmowała francuska arystokracja, a władzą, jaką mogła sprawować.

Mennell zauważa w przypisie, że Tocqueville w AR antycypował metaforę „zamrożonego klinczu” (Mennell 1998 [1989]: 86-87 i 293, przypis 27). Moim celem jest wykazanie, że uwaga Mennella może być odczytana jako niedopowiedzenie i że istnieją podobieństwa między analizami socjogenezy Rewolucji Francuskiej Tocqueville’a i Eliasa, które uzasadniają teoretyczne i metodologiczne podobieństwa, które zasugerowałem w poprzednich dwóch sekcjach.

Tocqueville pisał o rewolucji francuskiej w eseju Francja przed rewolucją (Tocqueville 2009 [1836]), ale jego najobszerniejsza analiza znajduje się w AR (Tocqueville 2011 [1856]). AR miał składać się z dwóch tomów, odzwierciedlających strukturę DA, z pierwszym tomem obejmującym ancien régime – jego ustanowienie przed i trwanie po rewolucji – oraz drugim tomem skupiającym się na wydarzeniach i mentalności, które stworzyły rewolucję. Niestety, drugi tom nigdy nie został opublikowany z powodu śmierci Tocqueville’a w 1859 roku, ale wiele rozdziałów i notatek, które Tocqueville do niego przygotował, zostało opublikowanych pośmiertnie (Palmer 2014: 147-224).

Zamiast obrazu szlachty i burżuazji uwięzionych w klinczu, uważam, że AR, w tym niepublikowane szkice Tocqueville’a do drugiego tomu, i CS są podobne przede wszystkim w ich skupieniu się i wyjaśnieniu rozbieżności między statusem społecznym a władzą, która charakteryzowała pozycję francuskiej szlachty. Obaj badacze wskazują, że w ciągu stuleci poprzedzających rewolucję równowaga sił między klasami społecznymi społeczeństwa francuskiego stopniowo się wyrównywała, podczas gdy różnice w obyczajach i manierach, które je dzieliły, stawały się coraz głębsze (Tocqueville 2011 [1856]: 85; Elias 2012 [1939]: 473). Dystans społeczny zwiększał się, podczas gdy materialna baza władzy pozwalająca na utrzymanie takiego dystansu zanikała. Według Tocqueville’a tradycyjna francuska arystokracja była „głową armii, ale w rzeczywistości korpusem oficerów bez żołnierzy” (Tocqueville 2011 [1856]: 179). W swoich notatkach do drugiego tomu AR zauważa on:

W czasach Henryka IV książęta, wielcy panowie i bogaci mieszczanie zebrani razem i konsultowani przez króla byli jeszcze głowami społeczeństwa; mogli w ten sposób sprawdzić wszystko, co wprawili w ruch i wspierać rodzinę królewską, nawet stawiając jej opór. Te same klasy pod rządami Ludwika XVI zachowały tylko zewnętrzną władzę; widzieliśmy [w AR], jak już na zawsze utracili jego treść (Tocqueville 1857 w Palmer 2014: 161; zob. także Tocqueville 2011 [1856]: 80–92).

W tym samym duchu Elias podkreśla różnicę między rangą społeczną a władzą społeczną:

Szlachta, jak widzieliśmy [w poprzednich rozdziałach CS], była wyraźnie najwyższą klasą w ancien régime , ale w żadnym wypadku nie była to klasa najpotężniejsza. Na francuskim dworze królewskim zawsze obowiązywał dość sztywny hierarchiczny porządek rang, zgodnie z którym członkowie arystokracji dworu najwyższego, przede wszystkim członkowie rodu królewskiego, zajmowali najwyższe stanowiska. Ale pozycja społeczna i władza społeczna już się nie pokrywały (Elias 2005 [1969]: 287, kursywa w oryginale).

W AR Tocqueville argumentuje, że szlachta nadal cieszyła się przewagą rangi, bogactwa i szacunku pomimo utraty władzy (Tocqueville 2011 [1856]: 42). Zdaniem Eliasza szlachta podkreślała swoje przywileje i bardziej otwarcie eksponowała swoje bogactwo właśnie dlatego, że traciła władzę (Elias 2012 [1939]: 473).

Zwróć uwagę na kontrast między tym, jak Tocqueville i Elias charakteryzują sytuację w przedrewolucyjnej Francji, a ich argumentami na temat tego, jak równość społeczna łagodzi obyczaje, nakreślonymi w części trzeciej tego artykułu. W przedrewolucyjnej Francji maniery wyznaczające granice klasowe zaostrzają się wraz z większą równością społeczną, by w końcu doprowadzić do najbardziej rozległej i gwałtownej rewolucji, jakiej do tej pory doświadczyła Europa. Jak to było możliwe? To jest pytanie, na które Tocqueville i Elias próbują odpowiedzieć:

Celem tej książki jest wyjaśnienie, dlaczego ta wielka rewolucja, która rozwijała się w większości Europy w tym okresie, wybuchła we Francji, a nie gdzie indziej, dlaczego wyłoniła się w pełni uformowana ze społeczeństwa, które miała zniszczyć, i wreszcie, w jaki sposób stara monarchia mogła upaść tak nagle i całkowicie (Tocqueville 2011 [1856]: 3–4).

Powstaje pytanie, dlaczego ta faza utajonej, na wpół podziemnej i bardzo stopniowej transformacji w rozkładzie władzy społecznej przechodzi w pewnym momencie w inną, w której następuje przyspieszenie zmiany władzy i nasilenie walk o władzę, aż do uzyskania monopolu na użycie siły przez poprzednich władców jest kontestowane siłą fizyczną przez warstwy nieelitarne wcześniej wykluczone z państwowych monopoli, rozszerza się poprzez udział tych wcześniej wykluczonych lub jest całkowicie zniesione (Elias 2005 [1969]: 286–287).

Aby wyjaśnić rozbieżność między rangą a władzą, Tocqueville i Elias przedstawili szereg powodów, dla których władza arystokratyczna zmniejszyła się w stosunku do władzy monarchii i trzeciego stanu we Francji w XVI, XVII i XVIII wieku. W następnej sekcji rozważę te powody bardziej szczegółowo, aby uzasadnić pokrewieństwo, które zidentyfikowałem wcześniej. Gwoli wyjaśnienia, moje zainteresowanie leży przede wszystkim w określeniu, w jaki sposób argumenty przedstawione przez obu socjologów przebiegają równolegle i wzajemnie się uzupełniają. Wykracza poza moje intencje i możliwości, by porównać siłę lub zasadność ich argumentów z potężną literaturą akademicką, która istnieje na temat socjogenezy rewolucji francuskiej (np. Furet 1981 [1978]; Hunt 2004 [1984]).

Interpretacja rewolucji francuskiej jako części długoterminowego procesu zmian społecznych

Tocqueville i Elias wyjaśniają, że monarchia francuska zdobyła władzę w XVI, XVII i XVIII wieku, ponieważ była w stanie rekrutować własną armię płatnych najemników dzięki ogólnokrajowym podatkom, wspieranym przez monetaryzację i wzrost gospodarczy. W przypadku armii królewskiej równowaga sił między szlachtą a monarchią przechyliła się na korzyść tej ostatniej, ponieważ królowie Francji nie potrzebowali już szlachty do pełnienia służby wojskowej (Elias 2005 [1969]: 167; Tocqueville 2011 [1856]: 95 ). Elias dodaje, że relatywne znaczenie szlachty w działaniach wojennych również spadło, ponieważ siła ognia stała się bardziej decydująca w bitwie nad kawalerią pancerną (Elias 2005 [1969]: 167). Co więcej, szlachta traciła możliwości gospodarcze, które otwierały się w rozwijającym się kapitalistycznym i komercyjnym społeczeństwie. Dzięki importowi złota i srebra oraz innych cennych towarów z zagranicy nastąpił wzrost dostępności i wykorzystania pieniądza (Elias 2005 [1969]: 168–169). Bezpośrednim skutkiem tego importu była inflacja, która osłabiła pozycję ekonomiczną szlachty, której dochód opierał się bowiem na stałych rentach gruntowych (Elias 2005 [1969]: 164–165). Co więcej, szlachta nie wykorzystała alternatywnych możliwości ekonomicznych, ponieważ rozwój gospodarki w tych stuleciach był ograniczony dostępną ilością i jakością dostaw energii. Ponadto szlachta zdecydowała się nie angażować w działalność handlową jako sposób na zwiększenie swoich dochodów. Było to nie tylko prawnie zabronione, ale także postrzegane jako „osobiście poniżające” (Elias 2005 [1969]: 80) – tabu – ponieważ praca i przedsiębiorczość należały do ​​ekonomicznego etosu burżuazji.

Rozbieżność między rangą a władzą pogłębiła się również dlatego, że szlachta była coraz bardziej zajęta ochroną i wyróżnianiem swojego statusu i rangi w odpowiedzi na pogarszającą się władzę i zmniejszające się bogactwo w stosunku do monarchii i trzeciego stanu. Szlachta potwierdzała i legitymizowała swoją uprzywilejowaną pozycję i rangę, a tym samym własny obraz i wartość, swoją „społeczną egzystencję” (Elias 2005 [1969]: 88), w stosunku do stanu trzeciego, twierdząc, że wyłączny przywilej bycia głównymi sługami pana [monarchy]” (Tocqueville 2011 [1856]: 83). Jako dowód tej wyłącznej prerogatywy Tocqueville wymienia zwolnienia podatkowe i inne przywileje udzielone przez monarchę, które pomogły szlachcie „potwierdzić jasne,

Głównym przykładem Tocqueville’a jest tu tzw. taille, podatek przeznaczony na utrzymanie armii królewskiej, z którego zwolniona była szlachta (Tocqueville 2011 [1856]: 36, 60). Zostali zwolnieni, ponieważ kiedy wprowadzono ogon, „[szlachta] stanowiła klasę, która stanowiła niebezpiecznego rywala dla monarchii i nigdy nie tolerowałaby innowacji [tj. utworzenia królewskiej, prywatnej armii] tak szkodliwej dla nich” ( Tocqueville 2011 [1856]: 95). Elias nie omawia ogona w CS, ale potwierdził jego znaczenie w niepublikowanej wcześniej notatce dołączonej do maszynopisu What is Sociology?(Dodatek III) zatytułowany „Nierówności fiskalne w starożytnym reżimie”. Elias omawia, w jaki sposób zwolnienia podatkowe jako przywileje stanowiły dla francuskiej szlachty „centralny punkt ich utrzymania” (Elias 2012 [1970]: 222). W CS wskazuje, że „każda utrata przywilejów oznaczała utratę sensu i celu” (Elias 2005 [1969]: 84), ponieważ szlachta w społeczeństwach przedindustrialnych była mniej zdolna do przejmowania bogactwa ze wzrostu handlu (zob. Eliasz 2005 [1969]: 163–164).

Elias argumentuje, że obecność szlachty na dworze królewskim dawała jej różne sposoby wyróżnienia się. Na dworze monarcha zapewniał stanowiska, królewskie emerytury, gratyfikacje finansowe i mieszkania, umożliwiając szlachcie na dworze prowadzenie stylu życia, który odróżniał ją od reszty społeczeństwa i innych elit pochodzenia szlacheckiego lub burżuazyjnego.

[szlachta] szła na dwór nie tylko dlatego, że była zależna od króla; pozostawali zależni od króla, ponieważ tylko udając się na dwór i żyjąc w społeczeństwie dworskim, mogli zachować dystans od wszystkiego innego, od czego zależy ich wewnętrzny dobrobyt, ich prestiż jako dworskiej arystokracji, krótko mówiąc, ich byt społeczny i ich zależała tożsamość osobista (Elias 2005 [1969]: 108–109, podkreślenia Eliasa usunięte).

Eksponowanie przywilejów i bogactwa przez szlachtę było „niezbędnym instrumentem utrzymania pozycji społecznej” (Elias 2005 [1969]: 70). Szlachta mogła sobie pozwolić na taki tryb życia, spłacając swoje długi poprzez sprzedaż majątku ziemskiego (Elias 2005 [1969]: 80), ale także otrzymując dodatkowe dochody i dary od króla. W konsekwencji ich sytuacja ekonomiczna, szacunek i ranga nie zależały już przede wszystkim od posiadania ziemi, ale w coraz większym stopniu od przywilejów i dochodów monarchy, a co za tym idzie, od jego dobrej woli i zachcianek (Elias 2005 [1969]: 168–169) .

Zarówno AR, jak i CS opisują strategie zastosowane przez Ludwika XIV w celu odizolowania szlachty od stanu trzeciego. Tocqueville przedstawia podział na klasy jako „umiejętność, jaką posiada większość naszych królów, w dzieleniu ludzi w celu bardziej absolutnego rządzenia nimi” (Tocqueville 2011 [1856]: 167; zob. także Herr 1962: 77–88). Elias wspomina o tych umiejętnościach, gdy wyjaśnia, że ​​Ludwik XIV był bardzo świadomy możliwości, że szlachta i członkowie wyższej burżuazji mogą współpracować w celu obalenia go lub zastąpienia (Elias 2005 [1969]: 77, 287). Król wykorzystywał różne stanowiska, funkcje i przywileje na swoim dworze iw swojej administracji, aby uzależnić od siebie szlachtę oraz wywołać zazdrość i rywalizację między różnymi pretendentami do tych stanowisk. Dobrze prosperująca burżuazja była chętna do zdobycia wyższej rangi i pozycji,

Elias zwraca następnie uwagę, że po panowaniu Ludwika XIV dworska etykieta, ostentacyjna konsumpcja oraz zachowanie specjalnych przywilejów i praw (jako przejawy rywalizacji o rangę i honor) stopniowo stawały się sztywne, samonapędzające się i na wpół autonomiczne. od pragnień monarchy i szlachty. Elias opisuje ten proces jako „widmowe perpetuum mobile” (Elias 2005 [1969]: 95). Dla Eliasa burżuazja uzyskująca dostęp do tych stanowisk w rozwijającej się administracji centralnej została z czasem uznana za nową szlachtę ( noblesse de robe ), co z kolei zmotywowało starą szlachtę ( noblesse de épée ) do wytyczenia swojej pozycji poprzez udanie się na dwór (Elias 2005 [1969]: 81).

W XVIII wieku za panowania Ludwika XV i XVI figuracja społeczna, która powstała między rywalizującymi ze sobą elitami – monarchą, Noblesse de Epée , Noblesse De Robei zamożni kupcy burżuazyjni – przerażeni, że nikt nie był w stanie przeprowadzić reform ustrojowych; każda zmiana byłaby postrzegana nie tylko jako utrata władzy, ale także jako „upokorzenie i do pewnego stopnia samospalenie” (Elias 2005 [1969]: 96; zob. także Mennell 1998 [1989]: 87). Ten „impas” (Elias 2005 [1969]: 224) stworzył monarchii okazję do przejęcia roli mediatora w triadzie iw ten sposób wzmocnienia rozwoju reżimu absolutystycznego. Monarcha mógł pełnić rolę pośrednika, ponieważ był na tyle zdystansowany zarówno od szlachty, jak i burżuazji, by nie związać się z żadną z nich (Elias 2005 [1969]: 181), przy czym obie grupy starały się jednocześnie sprzymierzyć się z królem w celu wzmocnienia własnej pozycji (Elias 2005 [1969]: 191–192).

Tocqueville również identyfikuje przejście na dwór królewski wyższej szlachty jako fatalny krok, który odtworzył i poszerzył rozdźwięk między rangą a władzą. Ale podczas gdy Elias zajmuje się przede wszystkim interakcjami i relacjami na dworze wersalskim, Tocqueville zwraca większą uwagę na miejsca pozostawione przez szlachtę na dworze królewskim. Jak wspomniano w odniesieniu do Eliasza, szlachta finansowała życie dworskie, dzierżawiąc (całość lub część) swoich majątków dzierżawcom (Tocqueville 2011 [1856]: 78). Dzierżawcy ci zachowywali się jak quasi-właściciele, ponieważ mogli swobodnie dziedziczyć, sprzedawać lub zastawiać ziemię. Tocqueville argumentuje, że szlachta dworska z powodu swojej nieobecności przestała brać odpowiedzialność za administrację i zarządzanie francuską wsią. Nadworny szlachcic przestał pełnić obowiązki publiczne, takie jak utrzymywanie infrastruktury publicznej,

W tym miejscu Tocqueville formułuje argument, znany obecnie jako „paradoks Tocqueville’a” (Elster 2009: 162–169): że różnice w randze wywoływały niechęć nie dlatego, że nierówności społeczne rosły, ale dlatego, że się zmniejszały. Różnice w randze i przywilejach, które odróżniały szlachtę od zwykłych ludzi, były trudniejsze do uzasadnienia, zwłaszcza dla szlachty, która opuściła swoje wiejskie posiadłości (Tocqueville 2011 [1856]: 156–157). Po pierwsze dlatego, że chłopi stawali się bogatsi i mniej zależni od szlachty poprzez de facto nabywanie ziemi. Po drugie, szlachta nadal korzystała z pewnych przywilejów: rozporządzania obowiązkową służbą pracy, opłat drogowych, opłat na jarmarkach i targach, wyłącznych praw łowieckich, podatku od kupna i sprzedaży gruntów w granicach majątku, oraz monopol na mielenie mąki czy tłoczenie winogron (Tocqueville 2011 [1856]: 36). Według Tocqueville’a chłopi odmówili przyjęcia tych przywilejów, ponieważ nie mogli już uważać ich za „naturalną konsekwencję konstytucji kraju” (Tocqueville 2011 [1856]: 37). W oczach zwykłych ludzi szlachta „zachowała odszkodowanie, zrzucając ciężar” (Tocqueville 2011 [1856]: 78):

Szlachta posiadała uciążliwe przywileje i uciążliwe prerogatywy, ale utrzymywała porządek publiczny, wymierzała sprawiedliwość, egzekwowała prawo, pomagała słabszym i zajmowała się wspólnymi sprawami. W miarę, jak szlachta przestaje robić te rzeczy, jej przywileje wydają się bardziej uciążliwe, aż w końcu staje się niemożliwe zrozumienie, dlaczego one w ogóle istnieją. (Tocqueville 2011 [1856]: 37).

Pod koniec „Socjogenezy rewolucji francuskiej” Elias zauważa, że ​​niezdolność szlachty do rozważenia swojej „defunkcjonalizacji” jako prawowitych posiadaczy tytułów i przywilejów wraz z ich sztywnymi źródłami dochodów „uniemożliwiła pokojową transformację instytucje zgodnie ze zmienionym układem sił” (Elias 2005 [1969]: 293).

Dla Tocqueville’a rewolucja była fazą przejściową, kiedy Francja przekształcała się ze społeczeństwa arystokratycznego w demokratyczne (Elster 2009: 100–104; Kinneging in Tocqueville 2011 [1835/1840]: 1093–1097; Hochberg 2007: 27–37). Tocqueville był świadomy, że te przejścia w kierunku większej równości mogą odbywać się z mniejszą lub większą przemocą. W notatce należącej do rozdziału 21 rękopisu DA Tocqueville zauważa, że ​​gwałtowne rewolucje są podatne na wybuch, gdy „walka toczy się między ludźmi, którzy są już na tyle równi, by móc ze sobą walczyć, i którzy są na tyle odmienni, by biją się bez litości” (Tocqueville 2012 [1840]: 1151–1152).

Dla Eliasa rewolucja francuska jest przykładem „utajonej demokratyzacji” (Elias 2005 [1969]: 286): gwałtownym epizodem dłuższego procesu cywilizacyjnego zachodzącego w Europie od średniowiecza. Jak argumentowało kilku (Fletcher 1995; Mennell 2001), w tym sam Elias (2013 [1989]: 223), w długotrwałych procesach zmian władzy i współzależności społecznych występują także tzw. : „rzadkie kulminacje lub punkty zwrotne” transformacji społecznej (Elias 2012 [1939]: 466) w kierunku większej równości społecznej, dzięki której poziom przemocy może raczej wzrastać niż spadać.

To, co pojawia się na końcu równoległego porównania Eliasa i Tocqueville’a, które tu przeprowadzam, to synergiczna interpretacja rewolucji francuskiej jako gwałtownego epizodu w dłuższym procesie społeczno-historycznym, który ma kierunek (Mennell 2001: 32) lub wzorzec (Elias 2012 [1970]: 70). Był to proces, którego żadna z zaangażowanych osób nie chciała ani nie planowała (patrz koniec sekcji 3 tego artykułu) i zmierzał w kierunku większej równości społecznej i łagodniejszych obyczajów. W AR Tocqueville wyraża zaniepokojenie wpływem większej równości społecznej na wolność jednostki. Wyjaśnia, w jaki sposób zrównanie społeczne (w demokracji) przekształca władzę społeczną ze źródła utożsamianego przede wszystkim z elitami i potężnymi jednostkami, takimi jak monarcha, i doświadczanego jako zewnętrzny przymus i siła, w formę władzy, która zostaje zinternalizowana:

Pod absolutnym rządem jednego człowieka despotyzm, chcąc dosięgnąć duszy, brutalnie uderzył w ciało; a dusza, uciekając od tych ciosów, wznosiła się nad nią chwalebnie; ale w republikach demokratycznych tyrania nie przebiega w ten sposób; pozostawia ciało w spokoju i trafia prosto do duszy (Tocqueville 2012 [1835]: 418–419).

Presja podporządkowania się większości – „tyrania większości”, jak nazywa to Tocqueville (2012 [1835]: 402–426) – stała się tak wszechobecna, że ​​ludzie sami się regulują (Mennell 2007: 106–107; Elster 2009: 38-42) do tego stopnia, że ​​ograniczają ich swobodne przeżywanie uczuć i namiętności. W swojej pracy Tocqueville wyraża obawę, że wymogi konformizmu w demokracjach będą wywierać na ludziach presję, aby rezygnowali z różnorodności gustów i spontaniczności postępowania, różniących się od siebie indywidualnością (Fogelman 1960: 278).

Tyrania większości” w analizie Tocqueville’a jest dla Eliasa „społecznym przymusem do samoograniczenia” (2012 [1939]: 414). Dzięki procesom tworzenia się państw w Europie Zachodniej w okresie od XV do XVIII wieku bezpośrednie zagrożenie przemocą w życiu codziennym zmalało. Ale życie w bardziej rozległych i złożonych „jednostkach przetrwania” (Elias 1991 [1987]: 170–171), które zapewniają państwa, wymaga z kolei większej samokontroli („wyciszenia”) emocji, nawyków i impulsów poprzez socjalizację i refleksję (Elias 2012 [1939]: 411). Również Elias przyznaje, że procesy cywilizacyjne rzutują na wolność jednostki (Elias 2012 [1939]: 415–416), ponieważ ludzie uczą się rezygnować z swobodniejszej pogoni za popędami i impulsami, co nigdy nie dzieje się „bez bólu” (Elias 2012 [1939] ]: 416). Ale w przeciwieństwie do Tocqueville’a, Elias brzmi bardziej pozytywnie. Wolność nie jest niemożliwa, gdy ludzie są w stanie znaleźć „trwalszą równowagę, lepsze dostrojenie między ogólnymi wymogami społecznej egzystencji ludzi z jednej strony a ich osobistymi potrzebami i skłonnościami z drugiej” (Elias 2012 [1939]: 490).

Domysły przez pośrednictwo

Zastanawiając się nad podobieństwami między Tocqueville’em i Eliasem, powracam w tych końcowych rozdziałach do pytania, które zmotywowało to porównanie: Dlaczego Tocqueville’owi poświęca się zaskakująco mało uwagi w twórczości Eliasa pomimo tego podobieństwa? Niestety, nigdy nie będziemy mogli być pewni, jak rozwinęło się podobieństwo omawiane w tym artykule, ponieważ Elias tylko raz odnosi się do Tocqueville’a (niemieckie tłumaczenie AR Tocqueville’a przeczytane na początku kariery Eliasa) i nie ma żadnych osobistych notatek ani adnotacji Eliasa na temat Tocqueville’a.

Komentatorzy na temat w dużej mierze ukrytego długu intelektualnego Tocqueville’a (który tworzy ostateczną i ironiczną paralelę z Eliasem), proponują możliwość, że kiedy osoba jest pod głębokim wpływem innej osoby, przyjmuje jej opinie w takim stopniu, że stają się one jej własnymi, a ona sama być może nie jest już świadoma ich pochodzenia (Kinneging 2011 w Tocqueville 1835/1840: 1125; Schleifer 2012: 38). Według Jamesa Schleifera, badacza Tocqueville’a, badanie notatek, szkiców i listów może ujawnić niektóre z ukrytych źródeł i debat. Gdy takie źródła nie istnieją, „uznanie znaczących intelektualnych długów i dialogów” musi być „domniemane przez pośrednictwo” (Schleifer 2012: 37-38). Michel Foucault również zasugerował taką możliwość, gdy poproszono go o skomentowanie jego wykorzystania prac Marksa:

Ale jest też z mojej strony swego rodzaju gra na ten temat. Często cytuję koncepcje, teksty i frazy Marksa, ale bez poczucia obowiązku dodawania uwierzytelniającej etykiety składającej się z przypisu i pochwalnej frazy towarzyszącej cytatowi. Jeśli to zrobisz, będziesz uważany za kogoś, kto zna i szanuje Marksa i zostaniesz odpowiednio uhonorowany w (tak zwanych) marksistowskich czasopismach. Ale ja cytuję Marksa, nie mówiąc, że nim jestem, bez cudzysłowu, a ponieważ ludzie nie są w stanie rozpoznać tekstów Marksa, jestem uważany za kogoś, kto nie cytuje Marksa. Czy fizyk czuje potrzebę cytowania Newtona i Einsteina, gdy pisze pracę z fizyki? Używa ich, ale nie potrzebuje cudzysłowów, przypisów i pochwalnych komentarzy, by udowodnić, jak bardzo jest wierny myśli mistrza. A ponieważ inni fizycy wiedzą, co Einstein zrobił, co odkrył i udowodnił, mogą go rozpoznać w tym, co pisze fizyk (Foucault w Brochier 1977 [1975]: 15).

Goudsblom sugeruje podobną postawę Eliasa w sposobie, w jaki oddawał hołd swoim poprzednikom. Według Goudsbloma pokrewieństwo Eliasa z wieloma klasycznymi socjologami i ideami socjologicznymi „nie może być wyjaśnione przez bezpośrednią znajomość” (Goudsblom 1977: 78). Wpływ niektórych klasycznych teoretyków socjologii (np. Marksa, Durkheima, Webera) na idee zawarte w On the Process of Civilisation nie może być bezpośrednio rozpoznany, choć książka mimo wszystko angażuje i syntetyzuje główne tematy klasycznej socjologii (zob. też Mennell w Flores 2014: 16, gdzie przedstawia podobną sugestię dotyczącą sposobu, w jaki Elias używa terminu Zweifrontenschicht lub „warstwa dwufrontowa”).

Niestety, powinowactwa między Tocqueville’em a Eliasem nie da się w ten sposób wytłumaczyć, gdyż prace tego pierwszego zajmowały w socjologii relatywnie marginalne miejsce i nie doprowadziły do ​​ukształtowania się odrębnej perspektywy teoretycznej czy szkoły (zob. też przypis 1 w tym artykule). ). Co więcej, Tocqueville nie był szeroko czytany i dyskutowany w międzywojennych Niemczech (Nissen 2004: 97; Visscher 2013: 9–10).

Jedyną opcją, która pozostaje otwarta, jest domniemanie pokrewieństwa na podstawie znajomości pośredniej . Oznaczałoby to, że praca Tocqueville’a dotarła do Eliasa dzięki pracy trzeciego uczonego, który zna Tocqueville’a i którego Elias dobrze zna. Postawię tutaj hipotezę, że holenderski historyk Johan Huizinga reprezentuje prawdopodobnie najsilniejszą możliwość tej roli (Goudsblom 1987b: 45; van Krieken 1998: 23).

Powszechnie wiadomo, że Huizinga był dobrze zaznajomiony z twórczością Tocqueville’a (Gargan 1963; 337; Colie 1964: 620; Visscher 2013; 32; Otterspeer 2019: 1), a także z pracami innych badaczy społecznych, takich jak Marcel Mauss, Karl Mannheim, Max Weber czy Georges Sorel (Colie 1964: 608 ). W niedawnym wystąpieniu na konferencji „Huizinga heute. Hundert Jahre Herbst des Mittelalters [Huizinga today: (the) stuletnia jesień średniowiecza]”, Otterspeer (2019: 2–9) twierdzi, że pomimo wielu oczywistych różnic, Tocqueville i Huizinga podzielają społeczno-naukowe podejście, które jest opiera się na uchwyceniu wzorców lub „rytmów” przemian społeczno-historycznych, zestawieniu formy (zewnętrza) i treści (wnętrza) życia społecznego oraz analizie porównawczej. Co więcej, podobnie jak Tocqueville, Huizinga znalazł wyjaśnienia w kategoriach liniowej przyczynowości, którą powiązał z Marksem i Freudem, głęboko podejrzliwi ze względu na swój determinizm; preferował analizę uznającą przypadkowy i nieplanowany charakter zmiany społecznej (Huizinga 1926 [1950]: 81-82; Colie 1964: 625-626). Czy to możliwe, że pokrewieństwo między Tocqueville’em a Eliasem, które zaobserwowałem i przeanalizowałem, powstało za pośrednictwem Huizingi? Ostateczna odpowiedź wymaga dalszej analizy, w jaki sposób Huizinga opiera się na Tocqueville’u, a Elias na Huizingi.

Wniosek

Na zakończenie rozważę, w jaki sposób Tocqueville i Elias podzielają „styl myślenia” (van El 2002: 10-12; zob. także Kilminster 2007: 1-4). Termin „styl” jest tu używany, aby wskazać na wspólne nawykowe, przedrefleksyjne sposoby myślenia (zob. np. Mannheim i Fleck w van El 2002: 10-11). Style mogą odnosić się do teorii, metod lub pewnych tematów badań, ale mogą być również powiązane z pewnymi dyspozycjami lub charakterami poszczególnych naukowców, którzy podzielają lub rozwijają podobne podejście i gust w odniesieniu do pracy naukowej. Przynależność do stylu nie wymaga zatem jednolitej konceptualizacji i zastosowania teorii i metody. Co więcej, style mogą również wykraczać poza dyscypliny i dziedziny naukowe. Jeśli przyjmiemy tę definicję stylu i uznamy za prawdopodobne, że Tocqueville i Elias (i być może Huizinga) pracowali w ramach odrębnego stylu socjologii i pomogli go stworzyć, to jakie cechy wyróżniają ten styl?

Na podstawie porównania, które przeprowadziłem w tym artykule, na pierwszy plan wysuwają się cztery cechy. Pierwszą z nich jest ścisła integracja społeczno-historycznej empirii i teoretyzowania. Zarówno Elias, jak i Tocqueville unikają tendencji do izolowania aspektów od rzeczywistości – w celu teoretyzowania lub systematycznego wyjaśniania przyczynowego – poprzez ścisłą analizę form życia społecznego w kontekście za pomocą (porównawczych) studiów przypadków. Po drugie, w badaniach tych koncentrują się na współewolucji życia społecznego, w ramach której zmiany w strukturach społecznych współewoluują ze zmianami w ludzkich osobowościach. Po trzecie, współzależność między grupami społecznymi jest dla obu socjologów mechanizmem współewolucji. Czwartą cechą jest to, że świadomość współewolucji i roli współzależności społecznej podkreśla dla tych badaczy, w jaki sposób historyczne dziedzictwo, tymczasowość i czas współdeterminują obecne warunki społeczne, tj. że ludzie w społeczeństwie funkcjonują w określony sposób, ponieważ społeczeństwo rozwinęło się w określony sposób. Ten proces współewolucji wywodzi się z życia poszczególnych ludzi, ale może być przez nich planowany i kontrolowany tylko w ograniczonym zakresie. Świadomość ta pozwala obu myślicielom „oderwać się” od bezpośrednich i częściowych moralnych i politycznych obaw ich czasów (Kilminster 2014: 104). Według Kilminstera (2014: 105-107), ta zdolność do oderwania się jest cechą charakteryzującą bezstronną „socjologię ścieżki II”, która obejmuje między innymi prace Saint-Simona, Comte’a, Victora Consideranta, Lorenza von Steina. Ostatnią cechą jest to, że ich styl socjologii mówi w kategoriach prawdopodobieństwa, a nie pewności czy nieuchronności (Mennell 1998 [1989]: 70). Ogólne spostrzeżenia, które generuje, sprowadzają się zatem do „teorii czasami prawdziwych” (Stinchcombe 1991: 375): teorii, które są prawdziwe w określonych „warunkach zakresu” (Cohen 1989: 83).

Wierzę, że artykulacja i dalszy rozwój stylu reprezentowanego przez Tocqueville’a i Eliasa jest ważny, ponieważ socjologia, która jest historycznie wrażliwa, będzie w stanie lepiej oprzeć się tendencji do teoretyzowania bez wyraźnych empirycznych odniesień i bardziej szczegółowo rozważyć dynamiczną i relacyjną naturę życia społecznego (Goudsblom 1990 [1974]). Kontury tego rodzaju socjologii zostały zbadane i przedstawione przez Eliasa i wielu jego uczniów. Powiązanie tej pracy z innymi myślicielami socjologicznymi, takimi jak Tocqueville, pomaga umiejscowić socjologię figuratywną lub socjologię procesu jako styl myślenia, który ma znaczenie dla socjologii w szerokim sensie, w porównaniu z innymi, lepiej znanymi paradygmatami i szkołami socjologicznymi.

                                                      Wiebren J. Boonstra

Podziękowanie

Chciałbym podziękować wielu osobom, które pomogły mi napisać o związku między Tocqueville’em a Eliasem: Stephenowi Mennellowi i nieżyjącemu już Johanowi Goudsblomowi za zachętę i informacje; Willemowi Otterspeerowi za przesłanie mi manuskryptu Huizingi i Tocqueville’a; Sofie Joosse, Rasmusowi Klockerowi Larsenowi, Simonowi Westowi, recenzentom i redaktorom Human Figurations (w szczególności Russellowi Ó Ríagáinowi) za życzliwe i cenne uwagi dotyczące wcześniejszych wersji tego artykułu. Janet Ahlberg dokonała korekty i sprawdziła język tego artykułu.

Bibliografia

  • Aron, R. (1965) Główne nurty myśli socjologicznej . Harmondsworth: Pingwin.

  • Baur, N., and S. Ernst (2011), „W kierunku metodologii zorientowanej na proces: nowoczesne metody badawcze nauk społecznych i socjologia figuracyjna Norberta Eliasa”, The Sociological Review , 59: 1, s. 117–139.

  • Berlin, I. (1965) „Myśl de Tocqueville’a”, History , 50: 169, s. 199–206.

  • Boesche, R. (1983) „Dlaczego Tocqueville mógł tak dobrze przewidywać?”, Political Theory , 11: 1, s. 79–103.

  • Brochier, JJ (1977 [1975]) „Rozmowa więzienna: wywiad z Michelem Foucaultem”, przeł. Colin Gordon, Radykalna filozofia , 16: 1, s. 10–15.

  • Cohen, BP (1989) Rozwijanie wiedzy socjologicznej: teoria i metoda . Chicago: Nelson-Hall.

  • Colie, RL (1964) „Johan Huizinga i zadanie historii kultury”, The American Historical Review , 69: 3, s. 607–630.

  • Dépelteau, F. i TS Landini (2013), Norbert Elias i teoria społeczna . Nowy Jork: Palgrave Macmillan.

  • Drescher, S. (1964) „Dwie demokracje Tocqueville’a ”, Journal of the History of Ideas , 25: 2, s. 201–216.

  • van El, C. (2002) Figuraties en verklaringen. Stijlgebonden schoolvorming in de Nederlandse Sociologie na 1968 . Amsterdam: Aksant.

  • Elias, N. (1969) Die höfische Gesellschaft. Untersuchungen zur Soziologie des Königtums und der höfischen Aristokratie mit einer Einleitung: Soziologie und Geschichtswissenschaft . Berlin: Hermann Luchterhand Verlag.

  • Elias, N. (2002 [1969]) Die höfische Gesellschaft. Untersuchungen zur Soziologie des Königtums und der höfischen Aristokratie mit einer Einleitung: Soziologie und Geschichtswissenschaft , wyd. Claudie Opitz. Berlin: Suhrkamp [Gesammelte Schriften, tom 2].

  • Elias, N. (1983 [1969]) The Court Society , trans Edmund Jephcott. Nowy Jork: Panteon.

  • Elias, N. (1991 [1987]) Społeczeństwo jednostek , przeł. Edmunda Jephcotta. Oxford Blackwell.

  • Elias, N. (1991) Teoria symboli . Londyn: Sage Publications.

  • Elias, N. (2011) Teoria symboli , wyd. Richarda Kilminstera. Dublin: UCD Press [Dzieła zebrane, tom. 13].

  • Elias, N. (2005 [1969]) The Court Society , przeł. Edmund Jephcott, wyd. Stephena Mennella. Dublin: UCD Press [Dzieła zebrane, tom. 2].

  • Elias, N. (2006 [1970]) Czy ist Soziologie? Berlin: Suhrkamp [Gesammelte Schriften, tom. 5].

  • Elias, N. (2008) Essays III: On Sociology and the Humanities, wyd. Richarda Kilminstera i Stephena Mennella. Dublin: UCD Press [Dzieła zebrane, tom. 16].

  • Elias, N. (2012 [1939]) O procesie cywilizacji. Badania socjogenetyczne i psychogenetyczne , przeł. Edmund Jephcott, wyd. Stephena Mennella, Erica Dunninga, Johana Goudsbloma i Richarda Kilminstera. Dublin: UCD Press [Dzieła zebrane, tom. 3].

  • Elias, N. (2012 [1970]) Czym jest socjologia? , przeł. Grace Morrissey, Stephen Mennell i Edmund Jephcott, wyd. Artura Bognera, Katie Liston i Stephena Mennella. Dublin: UCD Press [Dzieła zebrane, tom. 5].

  • Elias N. (2013 [1989]) Studia nad Niemcami: walki o władzę i rozwój habitusu w XIX i XX wieku , przeł. Eric Dunning i Stephen Mennell, wyd. Stephena Mennella i Erica Dunninga. Dublin: UCD Press [Dzieła zebrane, tom. 11].

  • Elias, N. i JL Scotson (2008 [1965]), The Established and the Outsiders , wyd. Cas Wouters. Dublin: UCD Press [Dzieła zebrane, tom. 4].

  • Elster, J. (2009) Alexis de Tocqueville, pierwszy naukowiec społeczny . Cambridge: Cambridge University Press.

  • Featherstone, M. (1987) „Norbert Elias i socjologia figuracyjna: kilka uwag wstępnych”, Theory, Culture & Society , 4: 2–3, s. 197–211.

  • Fletcher, J. (1995) „W kierunku teorii procesów decywilizacji”, Amsterdams Sociologisch Tijdschrift , 22: 2, s. 283–296.

  • Flores, R. (2014) Apropos „Dzieła zebrane Norberta Eliasa”, Wywiad ze Stephenem J. Mennellem, Sociologica , 8: 3, s. 1–26.

  • Fogelman, E. (1960) „Alexis de Tocqueville i zobowiązanie do wolności”, Western Humanities Review , 14, s. 271–282.

  • Forman-Barzilai, F. (2010) Adam Smith i kręgi współczucia: kosmopolityzm i teoria moralna . Cambridge: Cambridge University Press.

  • Furet, F. (1981 [1978]) Interpretacja rewolucji francuskiej , przeł. Elborga Forstera. Cambridge: Cambridge University Press.

  • Gabriel, N. i LB Kaspersen (2014), „Istoty ludzkie w kółko. Ku ogólnej teorii nauk o człowieku”, History of the Human Sciences , 27: 3, s. 3–19.

  • Gaipa, M. (2004) „Włamanie do rozmowy: Jak uczniowie mogą zdobyć autorytet dla swojego pisania”, Pedagogika , 4: 3, s. 419–437.

  • Gargan, ET (1963) „Tocqueville i problem prognoz historycznych”, The American Historical Review , 68: 2, s. 332–345.

  • Giddens, A. (1984) Konstytucja społeczeństwa: zarys teorii struktury . Cambridge: Polity Press.

  • Goldhammer, A. (2002) „Uwagi na temat „Kultu narodu we Francji” Davida Bella [transkrypcja referatu przedstawionego] dla panelu na spotkaniu WSFH, Baltimore 3 października 2002 r., http: //www.people.fas .harvard.edu/%7Eagoldham/articles/bellcult.html , dostęp 16 września 2020 r.

  • Górnicka, B., R. Ó Ríagáin i R. Powell (2019) „Richard Kilminster and „post-filozoficzna” socjologia: wprowadzenie redaktorów do wydania specjalnego „Socjologia socjologii w perspektywie długoterminowej”, Figury ludzkie , 8:1.

  • Goudsblom, J. „Odpowiedzi na pracę Norberta Eliasa w Anglii, Niemczech, Holandii i Francji”, w PR Gleichmann, J. Goudsblom i H. Korte (red.), Human Figureations: Essays for Norbert Elias . Amsterdam: Stichting Amsterdams Sociologisch Tijdschrift, 1977, s. 37–98.

  • Goudsblom, J. (1987a) „Socjologia Norberta Eliasa: jego rezonans i znaczenie”, Theory, Culture & Society , 4: 2–3, s. 323–337.

  • Goudsblom, J. (1987b) Socjologia van Norberta Eliasa . Amsterdam: Meulenhoff.

  • Goudsblom, J. (1990 [1974]) Balans van de socjologie . Derde druk. Nijmegen: SUN.

  • Graff, G. i C. Birkenstein (2010), „Oni mówią / ja mówię”: ruchy, które mają znaczenie w pisaniu akademickim . Nowy Jork: WW Norton & Company.

  • Herr, R. (1962) Tocqueville i stary reżim . Princeton: Princeton University Press.

  • Hirschman, AO (1997 [1977]) Pasje i interesy: polityczne argumenty za kapitalizmem przed jego triumfem . Nowy Jork: Greenwood Publishing Group.

  • Huizinga, J. (1950 [1926]) De taak van Culturaluurgeschiedenis . Haarlem: HD Tjeenk Willink & Zoon.

  • Hochberg, LJ (2007) „Pogodzenie historii z socjologią? Strategie badań w Tocqueville’s Democracy in America and The Old Regime and the French Revolution ”, Journal of Classical Sociology , 7: 1, s. 23–54.

  • Hunt, L. (2004 [1984]) Polityka, kultura i klasa w rewolucji francuskiej . Dwudziesta rocznica wydania. Berkeley: University of California Press.

  • Kilminster, R. (2007) Norbert Elias: Socjologia postfilozoficzna . Abingdon: Routledge.

  • Kilminster, R. (2011) „Socjologia postfilozoficzna Norberta Eliasa: od„ krytyki ”do względnego dystansu”, The Sociological Review , 59: 1, s. 91–116.

  • Kilminster, R. (2014) „Świt oderwania: Norbert Elias i dwie ścieżki socjologii”, History of the Human Sciences , 27: 3, s. 96–115.

  • Korte, H. (2017) O Norbercie Eliasie – zostaniu naukowcem-człowiekiem , wyd. Stefanie Ernst, tłum. Stefanie Affeldt. Wiesbaden: Springer.

  • Linklater, A. i S. Mennell (2010), „Norbert Elias, Proces cywilizacyjny: badania socjogenetyczne i psychogenetyczne — przegląd i ocena”, Historia i teoria , 49: 3, s. 384–411.

  • Lojalny, S. i S. Quilley (red.) (2004), Socjologia Norberta Eliasa . Cambridge: Cambridge University Press.

  • Maletz, DJ (2005). „Tocqueville o obyczajach i zachowaniu republik”, American Journal of Political Science , 49: 1, s. 1–15.

  • Marshall, LL i S. Drescher (1968), „Amerykańscy historycy i demokracja Tocqueville’a”, The Journal of American History , 55: 3, s. 512–532.

  • Mennell, S. (1980) „Czas i tabu, cywilizacja i nauka: dzieło Norberta Eliasa”, Journal of the Anthropological Society of Oxford , 11: 2, s. 83–95.

  • Mennell, S. (1994) „Formowanie obrazów my: teoria procesu”, w: C. Calhoun (red.), Social Theory and the Politics of Identity . Oxford: Blackwell, s. 175–97.

  • Mennell, S. (1998 [1989]) Norbert Elias. Wprowadzenie . Dublin: UCD Press.

  • Mennell, S. (2001) „Druga strona medalu: procesy decywilizacyjne”, w: Thomas Salumets (red.), Norbert Elias and human Interdependencies . Montreal: McGill-Queen’s University Press, s. 32–49.

  • Mennell, S. (2007) Amerykański proces cywilizacyjny . Cambridge: Polity Press.

  • Mills, CW (1959) Wyobraźnia socjologiczna . Oksford: Oxford University Press.

  • Moelker, R. (2003) „Norbert Elias, supremacja morska i zawód marynarki wojennej: o niepublikowanych badaniach Eliasa w genezie zawodu marynarki wojennej”, The British Journal of Sociology , 54: 3, s. 373–390.

  • Montesquieu, C., (2001 [1748]) Duch praw . Ontario: Batoche Książki.

  • Nietzsche, FW (1974 [1884]) Nauka wesoła: z preludium w niemieckich rymach i dodatku do pieśni , przeł. Waltera Kaufmanna. Nowy Jork: Vintage Books.

  • Nissen, M. (2004) „Alexis de Tocqueville – Der alte Staat und die Revolution”, w: Erich Pelzer (red.), Revolution und Klio. Die Hauptwerke zur Französischen Revolution . Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, s. 80–89.

  • Otterspeer, W. (2019) „Huizinga and Tocqueville”, niepublikowany referat przygotowany na konferencję „Huizinga heute. Hundert Jahre Herbst des Mittelalters”, 15–17 marca 2019 r., Wiedeń.

  • B. Paulle, B. van Heerikhuizen i M. Emirbayer (2012), „Elias i Bourdieu”, Journal of Classical Sociology , 12: 1, s. 69–93.

  • Palmer, RR (2014) Dwóch Tocqueville’ów, ojciec i syn: Hervé i Alexis de Tocqueville o nadejściu rewolucji francuskiej . Princeton: Princeton University Press.

  • Parsons, T. (1951) System społeczny . Glencoe, Illinois: Wolna prasa.

  • Parsons T. (1966) „Wkład w sympozjum przeglądowe Roberta Nisbeta The Sociological Tradition ”, American Sociological Review , 32: 4, s. 640–643.

  • Quilley, S. i S. Loyal (2004), „Ku „teorii centralnej”: zakres i znaczenie socjologii Norberta Eliasa”, w: S. Loyal i S. Quilley (red.), Socjologia Norberta Eliasa . Cambridge: Cambridge University Press, s. 1–22.

  • Quilley, S. (2010) „Poziomy integracji i„ wielka ewolucja ”: biologia organiczna i socjologia Norberta Eliasa”, Journal of Classical Sociology , 10: 4, s. 391–419.

  • Richter, M. (1970) „Zastosowania teorii: adaptacja Montesquieu przez Tocqueville’a”, w M. Richter (red.), Essays in Theory and History: An Approach to the Social Sciences . Harvard: Harvard University Press, s. 74–102.

  • Rorty, R. (1979) Filozofia i zwierciadło natury . Princeton: Princeton University Press.

  • Schleifer, JT (2000 [1980]) The Making of Tocqueville’s Democracy in America , wydanie drugie. Indianapolis: Fundusz Wolności.

  • Schleifer, JT (2006) „Tocqueville’s Democracy in America ponownie rozważona”, w: CB Welch (red.), The Cambridge Companion to Tocqueville . Cambridge: Cambridge University Press, s. 121–138.

  • Schleifer, JT (2012) The Chicago Companion to Tocqueville’s Democracy in America . Chicago: University of Chicago Press.

  • Schleifer, JT (2018) Tocqueville . Cambridge: Polity Press.

  • Stone, J. i S. Mennell (1980), Alexis de Tocqueville o demokracji, rewolucji i społeczeństwie . Chicago: Chicago University Press.

  • Stinchcombe, AL (1991). „Warunki owocności teoretyzowania o mechanizmach w naukach społecznych”, Philosophy of the Social Sciences , 21: 3, s. 367–388.

  • Stoutenhuysen, P. (2013) „Een relatieve buitensstaander in de socjologie”, w: A. Kinneging, P. de Hert i S. Somers (red.), Tocqueville, profeet van de moderne demokratie . Rotterdam: Lemniscaat, s. 47–68.

  • de Swaan, A. (1995). „Poszerzanie kręgów identyfikacji: obawy emocjonalne w perspektywie socjogenetycznej”, Theory, Culture & Society , 12: 2, s. 25–39.

  • de Swaan, A. (1997). „Poszerzanie kręgów dezidentyfikacji: o psycho- i socjogenezie nienawiści do dalekich obcych – Refleksje o Rwandzie”, Theory, Culture & Society , 14: 2, s. 105–122.

  • Smith, DL (2011) Mniej niż człowiek: dlaczego poniżamy, zniewalamy i eksterminujemy innych . Nowy Jork: St. Martin’s Press.

  • Sumner, WG (1940 [1906]) Folkways: studium socjologicznego znaczenia zwyczajów, manier, zwyczajów, obyczajów i moralności . Boston: Ginn and Company.

  • Swedberg, R. (2009) Ekonomia polityczna Tocqueville’a . Princeton: Princeton University Press.

  • Thomson, P. i B. Kamler (2013), Pisanie dla recenzowanych czasopism: Strategie publikowania . Abingdon: Routledge.

  • de Tocqueville, A. (2009 [1836]) „Francja przed rewolucją”, Journal of Classical Sociology , 9: 1, s. 17–66.

  • de Tocqueville, A. (1856) L’Ancien régime et la Révolution . Paryż: Michel Lévy Frères.

  • de Tocqueville, A. (1867 [1856]) Der alte Staat und die Revolution , tłum. Theodora Oelckersa. Lipsk: Wigand.

  • de Tocqueville, A. (1857 [1856]) Das alte Staatwesen und die Revolution , tłum. Arnolda von Boscowitza. Lipsk: Mendelsohn.

  • de Tocqueville, A. (2011 [1856]) Ancien Régime i rewolucja francuska , przeł. Artura Goldhammera. Cambridge: Cambridge University Press.

  • de Tocqueville, A. (2012 [1835]) Demokracja w Ameryce , tom I, przeł. Jamesa Schleifera. Indianapolis: Fundusz Wolności.

  • de Tocqueville, A. (2012 [1840]) Demokracja w Ameryce , tom II, przeł. Jamesa Schleifera. Indianapolis: Fundusz Wolności.

  • de Tocqueville, A. (2011 [1835/1840]). Over de demokratie in Amerika , przeł. Hessel Daalder i Steven van Luchene. Rotterdam: Lemniscaat.

  • de Tocqueville, A. (1896 [1893]) Wspomnienia Alexisa de Tocqueville’a . Nowy Jork: Macmillan.

  • Van Krieken, R. (1998) Norbert Elias . Londyn: Routledge.

  • Visscher, I. (2013) Ieder zijn Tocqueville. Verwetenschappelijking en ideologisering van een Frans denker in Duitsland en Nederland na de Tweede Wereldoorlog . mgr inż. Praca dyplomowa. Amsterdam: Uniwersytet Amsterdamski.

  • Wallace, WL (1979) „Przegląd Czym jest socjologia? ’, Socjologia współczesna , 8: 5, s. 767–769.

  • Welch CB (2006) „Wprowadzenie”, w Welch CB (red.), The Cambridge Companion to Tocqueville . Cambridge: Cambridge University Press, s. 1–20.

  • Weintraub, J. (1996) „Tocqueville on mores”, http://jeffweintraub.blogspot.se/1996/10/tocqueville-on-mores.html, dostęp 16 września 2020 r.

  • Wickham, G. i B. Evers (2012), „Elias śladami Hobbesa?” Figury ludzkie , 1: 1, s. 1–14.

  • Witteveen, WJ (2013) „Drie reisgenoten: Pascal, Montesquieu, Rousseau”, w: A. Kinneging, P. de Hert i S. Somers (red.), Tocqueville, profeet van de moderne demokratie . Rotterdam: Lemniscaat, s. 195–210.

  • Wouters, P. (1999) „The Citation Culture”, niepublikowana praca doktorska. Amsterdam Amsterdam: Uniwersytet Amsterdamski.

Notatki

  1. Charles Wright Mills uznał za konieczne w latach pięćdziesiątych wskazać, że Tocqueville byłby socjologiem, „gdyby żył dzisiaj” (Mills 1959: 17), a kilka lat później Raymond Aron napisał o „nieuzasadnionym” zaniedbaniu Tocqueville’a w socjologii ( Arona 1965: 183). Z drugiej strony, Talcott Parsons uznał Tocqueville’a za „przenikliwego” i „niezwykle utalentowanego komentatora”, ale w niczym nie przypominał Durkheima czy Webera, ponieważ Tocqueville nie rozwinął żadnych „głównych teoretycznych schematów analizy” (Parsons 1967: 641). Podobnie myślał Isaiah Berlin. Uznał, że Tocqueville jest oryginalny, ale niewystarczająco głęboki: „Rzadko, jeśli w ogóle, porusza myśl z siłą i śmiałością Hobbesa, Hume’a czy Rousseau; nie ma systematycznego mózgu ani poruszającej się bezpośredniości Milla; jeszcze mniej otwiera okna na dosłownie niezgłębione głębie, jak Hegel i Marks” (Berlin 1965: 205-206). Pomimo pewnej rehabilitacji pozycji Tocqueville’a w historii socjologii w ostatnich latach (Welch 2006; Elster 2009), jego wkład w dyscyplinę nigdy nie otrząsnął się z poczucia trywialności (Stoutenhuysen 2013). wróć do tekstu
  2. W wydaniu Suhrkamp Gesammelte Schriften z 2002 r. przypis brzmi: „Über die steigende Verarmung des Adels sa A. de Tocqueville, L’Ancien Régime et la Révolution , Paris 1866, Kap. 8.’, przy czym pozostała część przypisu dokładnie taka sama jak w wersji z 1969 r.; zob. Eliasz (2002 [1969]): 144 przyp. 46). wróć do tekstu
  3. Drugie niemieckie tłumaczenie AR zostało dokonane przez Arnolda von Boscowitza i opublikowane w 1857 roku jako Das alte Staatswesen und die Revolution (Tocqueville 1857 [1856], tłum. von Boskowitz). wróć do tekstu
  4. W „Technizacji i cywilizacji” Elias pisze: „Pamiętaj, że w XIX wieku nieco ubogi rosyjski car sprzedał Alaskę Stanom Zjednoczonym Ameryki. Rosja i Ameryka były wówczas tak daleko od siebie, że nikt, oczywiście nawet car i jego doradcy, nie przypuszczali, że oba kraje mogą stać się militarnymi rywalami i stanowić wzajemne zagrożenie dla ich bezpieczeństwa” (Elias 2008: 88). Do tego zdania Mennell dodał następujący przypis: „Albo prawie nikt: w 1835 r. Alexis de Tocqueville, pod koniec pierwszej części Democracy in America [t. 1 (New York: Schocken, 1961)], s. 521–52. ), wygłosił swoją późniejszą słynną przepowiednię, że Ameryka i Rosja będą w przyszłości światowymi potęgami”. (Elias (2008: 88, przyp. 23). W Studiach nad Niemcami, Elias pyta, jak moralne uczucia co do naganności nierówności społecznych mogą stać się nie do zniesienia w czasie, gdy społeczeństwo staje się coraz bardziej równe pod względem ekonomicznym i politycznym. Odpowiada na swoje pytanie w następujący sposób: „grupy ludzkie zwykle buntują się przeciwko temu, co odczuwają jako opresję, nie wtedy, gdy ucisk jest najsilniejszy, ale właśnie wtedy, gdy zaczyna słabnąć” (2013 [1989]: 337). Do tej sekcji Mennell dodał następujący przypis: „Ten punkt jest zwykle kojarzony z Alexisem de Tocqueville (1805–1859), który napisał:„ nie zawsze wybuchają rewolucje, gdy sytuacja się pogarsza. Wręcz przeciwnie, częściej zdarza się, że kiedy naród, który przez długi czas znosił bez protestu opresyjne rządy, nagle stwierdza, że ​​rząd zmniejsza presję,                                                                                                                                                                                                                                                                                        

    Więcej niż jeden przypis: Łączenie Alexisa de Tocqueville’a i Norberta Eliasa

    Norbert Elias (ur. 22 czerwca 1897 we Wrocławiu, zm. 1 sierpnia 1990 w Amsterdamie) – niemiecki filozof i socjolog pochodzenia żydowskiego, twórca socjologii procesu i socjologii figuracyjnej. Studiował medycynę, psychologię i filozofię. W 1933 wyjechał z hitlerowskich Niemiec i zamieszkał w Paryżu. W 1935 roku przeniósł się do Wielkiej Brytanii, gdzie wykładał kolejno na uniwersytetach w Londynie, Cambridge i Leicester. W latach 1962–1964 był profesorem socjologii na uniwersytecie w Akrze (stolica Ghany). Później wykładał na różnych uniwersytetach niemieckich (m.in. w Konstancji oraz Ośrodku Badań Interdyscyplinarnych w Bielefeld). Mieszkał głównie w Amsterdamie, gdzie zmarł. Według Eliasa socjologia jest nauką dynamiczną, której przedmiotem jest proces społeczny oraz nieustanny ciąg regularnych zmian będących wynikiem niezamierzonych działań ludzkich. Obecne stany społeczeństwa mają pochodzenie procesowo-historyczne. Żaden z obiektów społecznych nie ma stanu stałego i niezmiennego.

    W swojej najgłośniejszej pracy pt. Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu Elias przedstawia przemiany obyczajowości, jakie dokonały się w Europie od średniowiecza. Analizując podręczniki i inne dokumenty z kolejnych epok, przedstawia mechanizmy tworzenia się norm, które obecnie uznajemy za naturalne, głównie z zakresu zasad zachowania i moralności (np. zasady posługiwania się nożem i widelcem). Zdaniem Eliasa z czasem ludzie uzyskiwali coraz większą zdolność kontrolowania własnych emocji. Początkowo prace Eliasa pozostawały niezauważone, z czasem jednak uznano go za jedną z czołowych postaci współczesnej socjologii.

Alexis Henri Charles Clérel, wicehrabia de Tocqueville  (ur. 29 lipca 1805 w Paryżu, zm. 16 kwietnia 1859 w Cannes) – francuski myśliciel polityczny, socjolog, polityk, od 3 czerwca do 31 października 1849 minister spraw zagranicznych II Republiki. Po zamachu stanu w 1851 krytyk Napoleona III i II Cesarstwa. Autor dwutomowego dzieła O demokracji w Ameryce, uchodzącego za najbardziej przenikliwą analizę demokratycznego społeczeństwa politycznego. Szczególne znaczenie mają jego analizy konfliktu między wolnością i równością, pożytków płynących z samorządu i stowarzyszeń politycznych oraz relacji między państwem a Kościołami. Tocqueville krytycznie oceniał niektóre aspekty demokracji, sądził, że ustrój demokratyczny może prowadzić do degradacji ludzkiej natury. Nie odrzucał jednak demokracji całkowicie, uznawał, że można i należy ją reformować. Za największą wartość demokratycznego społeczeństwa uznawał wolność. Zagrożenie dla niej stanowi tyrania większości[5]. Jednostka może się jednak przed nią chronić dzięki wolności stowarzyszeń i wolności słowa. Stowarzyszenia i prasa służą, zdaniem Tocqueville’a, wyrażaniu opinii mniejszości i przekonywaniu większości do zmiany postaw. W dziele Dawny ustrój i rewolucja, na przykładzie rewolucji francuskiej postawił tezę, że rewolucja stanowi zawsze kontynuację obalanego ustroju oraz że wybucha nie w momencie najgłębszego kryzysu, ale kiedy sytuacja poprawia się wolniej niż oczekuje tego społeczeństwo. Tocqueville wyróżniał trzy funkcje prasy: gwarantuje wolność, ponieważ jest pośrednikiem, który z łatwością może zdemaskować działania polityczne; utrzymuje wspólnotę, ponieważ prasa ma moc polegającą na przekazaniu jednej myśli, którą może zaszczepić w tysiącach umysłów; oraz umożliwia działanie wspólne, czyli ułatwia komunikowanie się i planowanie na odległość. Uważał, że stan demokracji wiąże się z rozbiciem jednostkowych idei, ponieważ każdy może bronić swoich poglądów, i jednocześnie oznacza tendencję do konformizmu, który wynikać może, według Tocqueville’a, z wyrównania warunków oraz psychicznej potrzeby oparcia się na wspólnym zaufaniu i opiniach. Władza prasy polega na reprezentacji różnorodnych opinii i pozwalaniu poszczególnym z nich na szybsze zakorzenienie się w świadomości społecznej. Tocqueville zwrócił też uwagę, że gazety w różnych krajach różnią się pod względem ilości treści i formatu, a te różnice wynikają bardziej z przyczyn kulturowo-politycznych niż ekonomicznych. Podkreślił również, że zło, jakie przynosi działalność prasy, jest mniejsze od tego, przed którym chroni obywateli. Obiektywność prasy można byłoby zwiększyć poprzez powstanie kolejnych gazet.

          [Biogramy Alexisa Henri Charles Clérel, wicehrabia de Tocqueville i Norberta Eliasa za Wikipedią]

Obraz wyróżniający: Norbert Elias (1987). Autorstwa Rob Bogaerts / Anefo – http://proxy.handle.net/10648/ad61be2a-d0b4-102d-bcf8-003048976d84, CC0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=88949735