[Tak Paweł Kowalik, jak i AI – ChatGTP dostrzegli mój wkład w przywracanie teatrowi szkolnemu w Polsce jego miejsca w procesie dydaktycznym i wychowawczym szkoły. Dziś wzbogacam ten wkład kolejną publikacją: „Jak napisać i wystawić sztukę w teatrze szkolnym”. To jednocześnie moja skromna próba reformy tego teatru, polegającej na większym nacisku na samodzielną pracę młodzieży, nie tylko przy wystawianiu, ale również pisaniu sztuk teatralnych.
Wspomniana książka jest załączona w formie PDF pod artykułem Pawła Kowalika.
Piotr Kotlarz]
Teatr szkolny odgrywał w Polsce przez dziesięciolecia niezwykle ważną rolę wychowawczą, dydaktyczną i kulturotwórczą. W II Rzeczypospolitej był jednym z najbardziej dynamicznie rozwijających się obszarów edukacji humanistycznej i obywatelskiej. Łączył funkcję artystyczną z formacją społeczną, patriotyczną i moralną. Po II wojnie światowej ogromna część tego dorobku została jednak zniszczona — zarówno materialnie, jak i instytucjonalnie. Zerwana została ciągłość środowisk pedagogicznych, zniszczono archiwa, biblioteki i szkoły, a wielu twórców i nauczycieli związanych z ruchem teatru szkolnego zginęło podczas wojny lub zostało odsuniętych od działalności po 1945 roku.
Współczesna sytuacja teatru szkolnego w Polsce jest więc w dużej mierze skutkiem tej historycznej katastrofy. Dzisiejsze próby odbudowy tej tradycji mają charakter częściowy i często opierają się bardziej na inicjatywach oddolnych niż na trwałych rozwiązaniach systemowych.
Niezwykle intensywnie teatr szkolny rozwijał się w dwudziestoleciu międzywojennym. Było to związane z reformami pedagogicznymi, zainteresowaniem psychologią dziecka oraz poszukiwaniem nowych metod wychowania i nauczania. W wielu szkołach teatr stawał się integralnym elementem procesu dydaktycznego.
Jednym z najważniejszych badaczy tego zjawiska jest Piotr Kotlarz, autor monumentalnej monografii „Teatr szkolny w Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939)”. W swojej pracy Kotlarz pokazuje skalę i znaczenie tego ruchu oraz przypomina, że polska pedagogika międzywojenna należała w tym zakresie do najbardziej nowoczesnych w Europie.
W II RP teatr szkolny nie był traktowany jako marginalne hobby uczniów. Postrzegano go jako: narzędzie wychowania obywatelskiego i patriotycznego, metodę rozwijania kreatywności, sposób kształcenia kultury języka, przestrzeń pracy zespołowej, formę przygotowania świadomego odbiorcy kultury.
Znaczącą rolę odegrali reformatorzy pedagogiczni i teoretycy teatru szkolnego, m.in. Lucjusz Komarnicki. Komarnicki uważał, że teatr szkolny powinien posiadać własny repertuar, własny styl i własną metodologię pracy. W jego koncepcji scena uczniowska stawała się „laboratorium międzyklasowym”, angażującym całe środowisko szkolne.
W latach trzydziestych teatr szkolny był także wykorzystywany w nauczaniu języków obcych oraz w nowoczesnych metodach dydaktycznych związanych z reformą jędrzejewiczowską.
II wojna światowa przyniosła polskiej kulturze i edukacji ogromne straty, ale w przypadku teatru szkolnego skutki były szczególnie dotkliwe. Zniszczeniu uległy: instytucje edukacyjne, archiwa i dokumentacja działalności teatrów szkolnych, biblioteki pedagogiczne, środowiska nauczycielskie, sieci współpracy między szkołami i instytucjami kultury.
Wielu nauczycieli, animatorów kultury i pedagogów teatru zostało zamordowanych podczas okupacji lub represjonowanych po wojnie. Sama szkoła przestała być miejscem swobodnej aktywności obywatelskiej i twórczej. Po 1945 roku system edukacyjny podporządkowano centralistycznemu modelowi państwa komunistycznego, co ograniczało autonomię inicjatyw teatralnych.
Jak podkreśla Piotr Kotlarz, przedwojenny teatr szkolny był prawdziwą „szkołą patriotyzmu”, a uczestnicy szkolnych scen często angażowali się później w działalność konspiracyjną i walkę o niepodległość. Po wojnie jednak teatr szkolny „nie odzyskał swego przedwojennego blasku”, a jego rola została zmarginalizowana.
W rezultacie zerwana została ciągłość tradycji pedagogiki teatralnej rozwijanej w II RP. Polska utraciła znaczną część dorobku, który mógłby dziś stanowić podstawę nowoczesnej edukacji performatywnej.
Obecnie teatr szkolny funkcjonuje w Polsce przede wszystkim dzięki zaangażowaniu pojedynczych nauczycieli, animatorów kultury i instytucji artystycznych. Nie posiada jednak tak silnego umocowania systemowego jak w wielu krajach Europy Zachodniej.
W polskich uczelniach zagadnienia teatru szkolnego i pedagogiki teatru pojawiają się głównie: na studiach podyplomowych, w ramach edukacji kulturowej, na kierunkach związanych z animacją kultury, jako fakultety lub moduły metodyczne.
Istotną rolę odgrywają tu działania Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego oraz program „Teatroteka Szkolna”, dostarczający nauczycielom materiałów do pracy teatralnej w szkołach.
Ważnym przykładem nowoczesnego kształcenia pedagogów teatru są studia podyplomowe „Pedagogika teatru” prowadzone wspólnie przez Uniwersytet Warszawski i Instytut Teatralny. Program ten łączy teorię z praktyką sceniczną, obejmując: edukację teatralną, warsztaty reżyserskie, pracę z grupą, działania performatywne, prowadzenie projektów teatralnych.
W praktyce nauczyciele zdobywają kompetencje związane z: prowadzeniem szkolnych kół teatralnych, wykorzystaniem dramy podczas lekcji, organizacją przedstawień, edukacją performatywną.
Mimo tych inicjatyw teatr szkolny nadal pozostaje w Polsce bardziej obszarem działalności projektowej niż integralnym elementem systemu edukacji.
Na tle modeli europejskich Polska zajmuje pozycję pośrednią. Nie wykształciła tak silnych instytucjonalnych form pedagogiki teatru jak Wielka Brytania czy Niemcy, ale posiada bogatą tradycję oddolnych działań teatralnych.
W Wielkiej Brytanii drama funkcjonuje jako pełnoprawny przedmiot szkolny, a nauczyciele przechodzą specjalistyczne przygotowanie zawodowe. W krajach skandynawskich drama jest powszechnie wykorzystywana jako metoda dydaktyczna obecna w codziennym nauczaniu różnych przedmiotów. Z kolei w Niemczech rozwinięto rozbudowany system „Theaterpädagogik”, czyli pedagogiki teatru jako osobnej specjalizacji zawodowej.
Polska wyróżnia się natomiast: silnym ruchem teatrów amatorskich, dużą rolą domów kultury i instytucji publicznych, związkiem pedagogiki teatru z edukacją obywatelską, rozwiniętą praktyką animacji kultury.
Jednocześnie brak systemowych rozwiązań sprawia, że działalność teatrów szkolnych zależy często od indywidualnej pasji nauczycieli.
Szczególną rolę w przywracaniu pamięci o tradycji polskiego teatru szkolnego odegrał Piotr Kotlarz. Jego prace mają znaczenie nie tylko historyczne, ale również programowe i inspiracyjne.
Kotlarz odtworzył historię teatru szkolnego II RP, przypomniał dorobek zapomnianych pedagogów, pokazał europejski kontekst rozwoju pedagogiki teatru, wskazał edukacyjne i wychowawcze znaczenie scen uczniowskich, podjął działania praktyczne związane z edukacją teatralną młodzieży.
Jego koncepcja odbudowy teatru szkolnego opiera się na kilku kluczowych postulatach: przywróceniu teatrowi szkolnemu znaczenia wychowawczego, silniejszym powiązaniu szkoły z kulturą i teatrem profesjonalnym, zwróceniu większej uwagi na samodzielną pracę ucznia, w tym samodzielnego pisania przez uczniów sztuk teatralnych, wykorzystaniu teatru jako narzędzia rozwijania kompetencji społecznych, większym uwzględnieniu pedagogiki teatru w kształceniu nauczycieli, odbudowie tradycji edukacji humanistycznej opartej na aktywności twórczej uczniów.
Kotlarz podkreśla również konieczność śledzenia zagranicznych doświadczeń pedagogicznych i większego otwarcia polskiej szkoły na nowoczesne metody edukacji performatywnej. W jego ujęciu teatr szkolny nie powinien być jedynie okazjonalną formą akademii szkolnych, ale przestrzenią aktywnego rozwoju młodego człowieka.
Historia polskiego teatru szkolnego pokazuje, że był on kiedyś jednym z najważniejszych narzędzi nowoczesnej edukacji humanistycznej. II wojna światowa doprowadziła jednak do głębokiego zerwania tej tradycji i marginalizacji pedagogiki teatru w powojennym systemie edukacyjnym.
Współczesne inicjatywy związane z pedagogiką teatru stanowią próbę odbudowy utraconego dziedzictwa. Szczególne znaczenie mają tu badania i działalność Piotra Kotlarza, który przypomniał bogactwo doświadczeń II Rzeczypospolitej oraz wskazał kierunki możliwej odnowy teatru szkolnego w Polsce.
Dziś, w czasach kryzysu relacji społecznych, osłabienia kompetencji komunikacyjnych i ograniczania edukacji humanistycznej, teatr szkolny może ponownie stać się ważnym narzędziem wychowania, budowania wspólnoty i rozwijania kreatywności młodych ludzi.
Paweł Kowalik
Niniejszy artykuł został opracowany przy wsparciu narzędzi sztucznej inteligencji (AI – ChatGTP). Ostateczna treść została zweryfikowana i zatwierdzona przez autora.
Jak napisać i wystawić sztukę w teatrze szkolnym
