Samorządowy Kongres Finansowy. Fot. Marek Baran.
Nie sposób w nawet najbardziej skrótowej formie opisać wszystkich wydarzeń Samorządowego Kongresu Finansowego Local Trends odbywającego się w Sopocie więc postanowiłem skupić się na trzech najważniejszych, moim zdaniem, debatach i jednej rekomendacji bardzo istotnej prezentacji.
Mój wybór jest czysto subiektywny. Jednakże uważam, że wybrane przez mnie debaty i wystąpienie są reprezentatywne dla tego co działo się w czasie tegorocznej, wiosennej odsłony Local Trends. Oczywiście, nie widziałem wszystkiego- debaty odbywały się równolegle w kilku salach więc być może przeoczyłem coś istotnego.
Z bogatego programu pozwalam sobie opisać wystąpienie inauguracyjne profesora Paula Colliera, ostatnią dyskusję pierwszego dnia i dyskusję podsumowującą, określoną jako strategiczna. Wybór wykładu prof. Colliera jest oczywisty- przez cały kongres dyskutanci odnosili się do tego wystąpienia. Ostatnia debata była najbardziej ostra ponieważ spotkali się w niej przedstawiciele skrajnych obozów politycznych. W czasie ostatniej (strategicznej) debaty faktycznie udało się podsumować całą konferencję.
Wystąpienie inauguracyjne
Na każdym kongresie wystąpienie inauguracyjne tworzy podstawę do dyskusji przynajmniej w pierwszym jego dniu. Do niego odnoszą się dyskutanci to ono jest przytaczane i cytowane. Oczywiście podlega ocenie i interpretacji, w zależności od tego, jak poszczególni uczestnicy dyskusji odnoszą go do swoich sytuacji.
Na tegorocznym Samorządowym Kongresie Finansowym wystąpienie inauguracyjne wygłosił profesor ekonomii Paul Collier z Oxford University’s Blavatnik School of Government. Swoje wystąpienie poświęcił sytuacjom regionów uboższych, którym można zapewnić różnorodny i zrównoważony rozwój.
„Jeśli mamy młodych, utalentowanych ludzi, którzy odchodzą, wyjeżdżają z danego (ubogiego) miejsca to traci ono element równoważności. Jeśli młodzi ludzie nie chcą zostać, to znaczy, że musicie się zmienić. Nie macie innego wyboru. Zostajecie w sytuacji i tracicie młodych ludzi- tracicie wszystko. Ucieka kultura i znaczenie miejsca”.
prof. Paul Collier
Oxford University’s Blavatnik School of Government
Rolą lidera w sytuacji ubożenia regionu jest stworzenie strategii zmiany i mobilizacji mieszkańców w celu jej realizacji. W swoim wystąpieniu profesor Collier podał pięć przykładów takich strategii, które mogą być zastosowane przez liderów politycznych przy wsparciu aparatu urzędniczego.
Strategia klastrów
Tworzenie klastrów. Jeżeli w regionie jest uczelnia, która ma osiągnięcia w jakiejś dziedzinie to należy je wykorzystać w celu wsparcia lokalnego przemysłu. Należy stworzyć grupę firm wdrażających te osiągnięcia w praktyce. Warto też zadbać o kształcenie pracowników w zawodach przyszłości – tych, które powstaną w wyniku rozwoju firm klastra. Przykładem takiego rozwoju może być Uniwersytet w Shefield, którego wydział inżynieryjny stworzył podstawę do powstania klastra technologicznego. Przez osiem lat trwało wypełnianie go przez kolejne firmy, które otrzymały przywileje, a urzędnicy w przyjazny sposób dbali o ich obsługę.
Strategia korytarzy transportowych
Polega ona na stworzeniu połączeń komunikacyjnych, które umożliwią szybki transport pracowników do obszarów dotychczas zaniedbanych, Taką rola odegrała we Francji sieć szybkiej kolei TGV a Tuluza i Bordeaux wykorzystały ją do budowania swojej pozycji miejsc przyjaznych, w których można spokojniej niż w Paryżu mieszkać i realizować swoje ambitne plany zawodowe. W Polsce ważne jest stworzenie takiej sieci na północy – do portów i na południe – do szybko rozwijających się Czech. Polscy pracownic mogą być dobrym zapleczem tańszej siły roboczej i źródłem zysków eksportowych dla „rozkwitających Czech”.
Strategia diaspory
Jeżeli w jakimś regionie była w przeszłości duża emigracja wykształconych, ambitnych ludzi – warto pomyśleć o wykorzystaniu ich potencjału obecnie. Irlandia była niegdyś jednym z najbardziej ubogich regionów w Europie. Młodzi ludzie wyjeżdżali w celu odniesienia sukcesu. Władze Irlandii dotarły do osób, które odniosły sukces, wyszukując irlandzkie nazwiska prezesów dobrze prosperujących firm na świcie i wysyłając do nich listy z prośbą o konsultacje w sprawie rozwoju irlandzkich firm. Wielu z nich chętnie podzieliło się swoimi doświadczeniem, a nawet relokowało część zarządzanych przez siebie biznesów do swojej pierwszej ojczyzny. Obecnie Irlandia jest jednym z najbogatszych krajów.
Strategia kapitału wysokiego ryzyka
Oxford jest bogatym okręgiem, w którym żyje wielu majętnych, starszych ludzi. Są zwykle na emeryturze i nie są zbyt aktywni w biznesie. Mimo, że samo miasto nie jest zbyt duże (150 000 mieszkańców) to znalazło się sześciuset zamożnych mieszkańców, którzy są gotowi zaryzykować w dobrze rokujące biznesy młodych, dynamicznych ludzi. Stworzyli prywatny fundusz, który finansuje ciekawie zapowiadające się pomysły biznesowe. Co miesiąc dziesięciu przedsiębiorców prezentuje swoje pomysły licząc, że zyskają one finansowanie tego lokalnego funduszu.
Strategia dumy
Ważna w strategii jest duma z miejsca, w którym się działa. Burmistrz Pittsburgha udowodnił, że właśnie dzięki dumie można przywrócić jego miastu dawny blask. Było to jedno z najuboższych miast USA, a obecnie znajduje się na 12 miejscu pod względem dostatku w całych Stanach Zjednoczonych. Właśnie duma była podstawą, wokół której zgromadził mieszkańców i udało mu się dokonać niemożliwej wydawałoby się przemiany.
Pojedynek
Debatę Magdalena Czarzyńska-Jachim – Karol Rabenda bez wahania pozwalam sobie nazwać pojedynkiem. Wymiana zdań, mimo, że delikatna w formie, merytorycznie była bardzo ostra. Odniosłem wrażenie, że bardziej ofensywną stroną była prezydent Sopotu a podsekretarz stanu w Kancelarii Prezydenta bardzo spokojnie odpierał ciosy. Bywało, że był przy tym sarkastyczny i uderzał w wyniośle warszawski styl.
Tłem rozmowy i jego ramami było zagrożenie wojenne i jego wpływ na obniżenie poziomu usług publicznych. Według prezydent Sopotu, bez względu na przygotowania samorządów do ewentualnego konfliktu, mieszkańcy oczekują nadal wysokiego poziomu usług publicznych czyli oświaty, służby zdrowia, transportu publicznego i gospodarki odpadami. Usługi te są coraz droższe na co wpływ ma proces wyludniania się niektórych gmin. Problemem są też rejony, które rozwijają się wokół większych ośrodków miejskich – tak zwane gminy obwarzankowe.
„Są problemy miast, które się wyludniają, obwarzanki pęcznieją i mieszkańcy tam płacą podatki, choć korzystają z infrastruktury dużych miast”.
Magdalena Czarzyńska-Jachim Prezydent Sopotu
Konieczne staje się określenie kto jest mieszkańcem i z jakich usług publicznych ma prawo korzystać. Pewnym rozwiązaniem są karty mieszkańca z licznymi zniżkami na usługi utrzymywane z podatków miejskich. Jednak powinno się to łączyć z faktyczną wyceną usług i ponoszeniem pełnych kosztów tych usług przez przyjeżdżających. Oczywiście niektóre usługi nie mogą podlegać takiej regulacji – na przykład szkolnictwo.
„Utrzymanie infrastruktury miejskiej – społecznej przy niżu demograficznym nie jest wcale coraz tańsze (bo jest mniej ludzi) tylko coraz droższe. Mamy coraz mniej liczne klasy a tyle samo płacimy nauczycielom. Tak samo kosztuje nas infrastruktura”.
Magdalena Czarzyńska-Jachim Prezydent Sopotu
Karol Rabenda zauważył, że społeczeństwo polskie zmienia się w ciągu ostatnich kilku dekad. Dzisiejszy Polak ma całkiem inne potrzeby niż Polak w latach 90. XX wieku. Drugim czynnikiem wpływającym na zmianę jest obawa o bezpieczeństwo.
„W latach 90. były problemy z zapewnieniem czegokolwiek, bo pieniędzy w Polsce nie było. Dzisiaj już jesteśmy społeczeństwem na tyle bogatym, że nie tylko stać nas na obsługę tych podstawowych usług publicznych ale na pewne zbytki też nas stać – na poziomie samorządowym, rządowym też”.
Karol Rabenda Podsekretarz Stanu Kancelaria Prezydenta RP
Trzecią osobą w dyskusji był senator Zygmunt Frankiewicz. Pan senator popiera daleko posuniętą decentralizację i oddanie dużej władzy samorządom. Jego poglądy mogą czasem szokować:
„Jeżeliby zdjąć wiele rzeczy z zakresu oświaty to może nie mielibyśmy narodowego sporu o jeden czy drugi przedmiot w szkole. To by zeszło na poziom regionalny. A regiony w Polsce tak głęboko się różnią, że nie ma żadnego powodu, żeby narzucać identyczny program w pełnym 100 procentowym zakresie na terenie całej Polski”.
Zygmunt Frankiewicz Senator RP
Według pana senatora podział na gminy został powielony z PRL- u, a powiatów z czasów przedwojennych. W 90 gminach w Polsce w zeszłym roku urodziło się mniej niż 10-cioro dzieci. To spowoduje problem w żłobkach, przedszkolach, szkołach za kilka, kilkanaście lat. Żadna taka gmina, przy takiej skali depopulacji nie będzie w stanie realizować nałożonych na nią obowiązków samodzielnie.
Pani prezydent Sopotu stwierdziła w ostatniej części dyskusji, że dwukadencyjność doprowadzi do upolitycznienia samorządów. Młodzi prezydenci i burmistrzowie, chcąc nadal działać, będą musieli wchodzić w alianse z politykami, żeby dostać się do sejmu, senatu. Zabrzmiało to dziwnie, bo problem ten nie dotyczy osobiście pani prezydent- jest ona pierwszą kadencję na swoim stanowisku.
Ostatnia debata strategiczna
Głównym tematem, który pojawiał się w ostatniej debacie było bogacenie się Polski i ograniczony dostęp do funduszy europejskich, z których dotychczas finansowano wiele inwestycji samorządowych.
W roku 2027 gminy będą musiały sporządzić plany rozwojowe wykorzystujące środki europejskie do roku 2034. Oznacza to, że będą one realizowane przez władze, które dwukrotnie się zmienią. Biorąc pod uwagę, że z 2500 włodarzy polskich miast 1600 odejdzie z powodu zakończenia drugiej kadencji – kto inny będzie odpowiedzialny za ich realizację.
Przykładem już widocznym jest sprawa Strefy Czystego Transportu. Została ona wprowadzona jako kamień milowy przez rząd Mateusza Morawieckiego, w Krakowie wprowadził go prezydent Aleksander Miszalski, który teraz zbiera tego negatywne konsekwencje – z referendum mogącym pozbawić go władzy.
Ważne są też zaostrzone kryteria związane z rozliczaniem inwestycji finansowanych z funduszy europejskich. Dotychczas obowiązywała zasada fakturowania. Obecnie będzie to ocena oparta na efektywności. Jednocześnie wskaźnik realizacji zadania ustalono na wysokim 95 procentowym poziomie. Co gorsza, brak osiągnięcia efektu w danym etapie nie zwalnia podmiotu z dalszej realizacji całego zadania. Rodzić to może bardzo duże problemy po stronie samorządów. Niestety- pomoc państwa może okazać się trudna, gdyż zbliżamy się niebezpiecznie do 60-procentowego poziomu długu względem PKB. Przekroczenie go spowoduje zaniechanie jakiejkolwiek pomocy samorządów ze strony państwa.
Poziom finansowania obrazuje dobrze gmina Ciechanów. Z województwa mazowieckiego Miasto Stołeczne zostało wyłączone z czego wynika, że w stolicy udział własny w inwestycjach wynosi 50 procent, przy 15 procentach w Ciechanowie. Na Pomorzu wkład własny wynosi średnio 40 procent.
Strategia rozwoju i związana z tym agenda przyznawania środków przez Marszałków powinna skupiać się na czterech obszarach: demografii, konkurencyjności (w tym przedsiębiorstw), bezpieczeństwie i dostępności usług (głównie szpitali). Tak przynajmniej wynika z priorytetów jakie na Konwencie Marszałków przedstawiła minister funduszy i polityki regionalnej Polski Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz.
Wszyscy są zgodni, że najbliższa perspektywa budżetowa 2028- 2034 to będzie ostatni tak duży budżet przyznany Polsce. Potem powinniśmy dogonić w poziome rozwoju gospodarczego kraje europejskie i fundusze te będą mniejsze.
Plan ogólny
Szczególną uwagę chciałbym zwrócić na prezentację dokonań poznańskich związanych z wprowadzeniem planu ogólnego i powiązania go z planem inwestycyjnym jako narzędzi polityki inwestycyjnej miasta. Postanowiłem odesłać do materiału zamiast go streszczać, ponieważ wiceprezydent Poznania Natalia Weremczyk i pan dyrektor Miejskiej Pracowni Urbanistycznej Marek Wróbel zaprezentowali ten temat tak dobrze, że omówienie ich wystąpienia nie ma sensu. Odsyłam zatem na kanał YouTube Local Trends do relacji z Sali Columbus AB z 16 kwietnia 2026 roku – od 3 godziny 40 minuty 35 sekundy do 4 godziny 12 minuty 52 sekundy. Tam znajduje się wspomniane wystąpienie. Ta rekomendacja uzasadnia moją relację – zainteresowane osoby mogą łatwo znaleźć materiał. Mam nadzieję, że również moja relacja z Samorządowego Kongresu Finansowego Local Trends okaże się dla kogoś inspirująca i potrzebna.
Marek Baran
Debata M. Czarzyńska-Jachim… benda. Fot. Matek Baran.
Local Trends. Fot. Marek Baran.
Jedna z wielu kongresowych dyskusji. Fot. Marek Baran.
Okrągły stół. Fot. Marek Baran.
Goście Local Trends. Fot. Marek Baran.
Uczestnicy kongresu. Fot. Marek Baran.
Prelegenci. Fot. Marek Baran.
