Plakat z czasów II wojny światowej : „Unikajcie komarów wywołujących malarię. Naprawcie swoje podarte moskitiery ”. Służba Zdrowia Publicznego USA , 1941–1945. Domena publiczna.
Niewidzialna armia
Wojny opisuje się zazwyczaj za pomocą nazw wodzów, liczebności armii, ruchów wojsk, bitew i traktatów pokojowych. Na mapach zaznacza się strzałkami marsze kolumn, liniami — granice frontów, a krzyżykami — miejsca starć. Rzadziej pamięta się o innym uczestniku konfliktów: niewidzialnym, pozbawionym sztandarów i dowódców, a jednak zdolnym zatrzymywać ofensywy, rozbijać oblężenia i zmieniać losy państw.
Tym uczestnikiem była malaria.
Zarodziec malarii nie odróżniał zwycięzców od pokonanych. Nie interesowało go, pod jaką flagą maszerował żołnierz ani w imię jakiej idei wysłano go na front. Potrzebował jedynie odpowiedniej temperatury, wody, komarów z rodzaju Anopheles oraz ludzi, pomiędzy którymi mógł krążyć. Wojna dostarczała mu niemal wszystkiego: wielkich skupisk ludności, prowizorycznych obozowisk, zniszczonych systemów melioracyjnych, rowów wypełnionych wodą, głodu, zmęczenia, migracji i załamania opieki medycznej.
Przez większą część historii choroby zakaźne zabijały lub wyłączały z walki więcej żołnierzy niż broń przeciwnika. Malaria zajmowała wśród nich miejsce szczególne. Nie zawsze powodowała masową śmierć, lecz często odbierała armiom to, czego potrzebowały najbardziej: zdolność marszu, czujność, siłę fizyczną i dyscyplinę. Żołnierz z wysoką gorączką, dreszczami, niedokrwistością i powiększoną śledzioną nie musiał umrzeć, aby stać się stracony dla oddziału. Wystarczyło, że nie mógł nieść broni, stać na warcie ani przejść kolejnych kilometrów.
Malaria oddziaływała na wojny na dwa sposoby. Po pierwsze, była naturalnym przeciwnikiem armii wkraczających na obszary endemiczne. Po drugie, sama wojna zwiększała jej zasięg. Wojska niszczyły środowisko, tworzyły zbiorniki stojącej wody, przenosiły pasożyty pomiędzy regionami i zmuszały ludność cywilną do ucieczki. Powstawało błędne koło: konflikt napędzał epidemię, a epidemia przedłużała konflikt, pogłębiała chaos i zwiększała liczbę ofiar.
Nie oznacza to jednak, że każda dawna „gorączka”, „zaraza” czy „morowe powietrze” była malarią. Historycy medycyny pracują z opisami sporządzonymi przed odkryciem drobnoustrojów, badaniami szczątków ludzkich, informacjami o klimacie oraz rozmieszczeniu dawnych mokradeł. Często mogą wskazać malarię jako prawdopodobną przyczynę choroby, ale nie zawsze potrafią wydać jednoznaczny werdykt. W historii malarii i wojen trzeba więc odróżniać to, co udokumentowane, od tego, co jedynie możliwe.
STAROŻYTNOŚĆ
Gorączka za linią frontu. Zanim odkryto komara
Starożytni lekarze dobrze znali napady gorączki przebiegające w charakterystycznym rytmie: dreszcze, gwałtowny wzrost temperatury, poty, osłabienie, a następnie pozorna poprawa i kolejny atak po jednym, dwóch lub kilku dniach. Hipokrates opisywał gorączki okresowe i łączył je z porą roku, wodą oraz miejscem zamieszkania. Nie znał pasożyta ani roli komara, lecz trafnie dostrzegał związek choroby z krajobrazem.
Dla dowódcy wojskowego ta obserwacja miała znaczenie praktyczne. Armia maszerująca przez suche wyżyny mogła pozostawać zdrowa, a po zejściu do wilgotnej doliny w ciągu kilku tygodni traciła znaczną część zdolności bojowej. Szczególnie niebezpieczne były długotrwałe oblężenia. Tysiące ludzi i zwierząt skupiały się na niewielkiej przestrzeni, kopano rowy, zmieniano bieg strumieni, niszczono pola i tamowano odpływ wody. Powstawały nowe miejsca rozrodu komarów.
Nie rozumiano mechanizmu zakażenia, dlatego winą obarczano miazmaty — szkodliwe wyziewy wydobywające się z bagien i rozkładającej materii. Z tego przekonania wyrosła później nazwa mal aria, „złe powietrze”. Teoria była błędna, lecz prowadziła niekiedy do rozsądnych zaleceń: obozów nie należało rozbijać na podmokłych nizinach, w pobliżu bagien ani tam, gdzie woda długo pozostawała nieruchoma.
Sycylijska katastrofa Aten
Jednym z najczęściej przywoływanych przykładów wpływu malarii na starożytną wojnę jest wyprawa sycylijska Aten z lat 415–413 p.n.e. W czasie wojny peloponeskiej Ateńczycy wysłali potężną flotę i armię, aby zdobyć Syrakuzy. Przedsięwzięcie zakończyło się katastrofą. Flota została zniszczona, wojska rozbite, a tysiące ludzi zginęły lub dostały się do niewoli.
Ateńscy żołnierze długo przebywali na wilgotnych terenach nad rzeką Anapos, w okolicy sprzyjającej występowaniu komarów. W armii szerzyły się choroby, które przyczyniły się do jej osłabienia. Malaria jest wiarygodnym kandydatem, ale nie można przedstawiać jej jako jedynej ani pewnej przyczyny klęski. Źródła opisują objawy w sposób zbyt ogólny, aby wykluczyć czerwonkę, dur brzuszny i inne infekcje. Ponadto wyprawę pogrążyły błędy strategiczne, spory dowódców, problemy z zaopatrzeniem i skuteczny opór Syrakuz.
Najbezpieczniej powiedzieć, że choroby — prawdopodobnie także malaria — odebrały Ateńczykom siłę w momencie, gdy armia najbardziej jej potrzebowała. Nie wygrały wojny samodzielnie, ale pomogły zamienić nieudaną kampanię w katastrofę, po której Ateny nie odzyskały już dawnej przewagi.
Śmierć Aleksandra: prawdopodobna, lecz nierozstrzygnięta diagnoza
W czerwcu 323 roku p.n.e. Aleksander Wielki zachorował w Babilonie. Miał gorączkę, jego stan pogarszał się przez kilkanaście dni, aż w wieku trzydziestu dwóch lat — niespełna miesiąc przed trzydziestymi trzecimi urodzinami — zmarł. Brak wyznaczonego następcy doprowadził do wojen diadochów i podziału stworzonego przez niego imperium.
Od stuleci próbuje się rozpoznać chorobę Aleksandra. Proponowano malarię, dur brzuszny, gorączkę Zachodniego Nilu, zapalenie trzustki, choroby neurologiczne, a nawet otrucie. Malaria pozostaje jedną z możliwych diagnoz, ponieważ Babilon leżał w regionie, w którym występowały komary i gorączki okresowe. Nie ma jednak podstaw, by uznać ją za fakt bezsporny. Opis choroby jest niepełny, powstał w różnych wersjach, a ciało władcy nie może zostać poddane nowoczesnym badaniom.
Pewny jest skutek polityczny: nagła śmierć Aleksandra zatrzymała dalsze plany podbojów i uruchomiła walkę o sukcesję. Niepewna pozostaje natura patogenu, który być może odegrał w tym wydarzeniu rolę. Współczesne analizy uznają malarię i dur brzuszny za dwóch poważnych kandydatów, nie rozstrzygając ostatecznie sporu.
Rzym otoczony gorączką
W starożytnej Italii malaria była nie tylko chorobą, lecz elementem krajobrazu. Bagna Pontyjskie, niziny Kampanii Rzymskiej, doliny rzeczne i zaniedbane kanały tworzyły rozległe siedliska komarów. Molekularne ślady zarodźców odnalezione w szczątkach z epoki rzymskiej potwierdzają, że choroba występowała na Półwyspie Apenińskim od dawna.
Rzymianie nie wiedzieli, że zakażenie przenosi samica komara, lecz rozumieli, iż wybór miejsca obozowania może decydować o zdrowiu legionu. Autorzy rzymscy ostrzegali przed wilgotnymi nizinami i terenami, nad którymi unosiły się „ciężkie wyziewy”. Rzymska inżynieria — budowa kanałów, dróg i systemów odwadniających — mogła ograniczać miejscowe zagrożenie, ale wojny, porzucanie pól i niszczenie infrastruktury działały w przeciwnym kierunku.
Malaria osłabiała również gospodarkę i demografię Italii. Powtarzające się zachorowania zmniejszały wydajność pracy, powodowały niedokrwistość i zwiększały śmiertelność dzieci. Regiony uznawane za niezdrowe wyludniały się, a opuszczone pola ponownie zarastały i podmakały. Choroba stawała się zarazem skutkiem i przyczyną gospodarczego zaniedbania.
Alaryk i Attyla — między hipotezą a legendą
Po złupieniu Rzymu w 410 roku n.e. król Wizygotów Alaryk ruszył na południe Italii, prawdopodobnie z zamiarem przeprawy na Sycylię lub do Afryki. W Kalabrii nagle zachorował i zmarł. Malaria jest jedną z najbardziej prawdopodobnych retrospektywnych diagnoz, ponieważ jego armia przechodziła przez obszary endemiczne, a ludność przybyła z północy nie posiadała częściowej odporności nabywanej przez mieszkańców terenów malarycznych. Nie można jednak wykluczyć innych infekcji.
Śmierć wodza miała znaczenie polityczne. Następca Alaryka, Ataulf, porzucił plany dalszego marszu na południe i skierował Wizygotów ku Galii oraz Hiszpanii. Nie wiadomo, czy jedna choroba „ocaliła” Afrykę przed najazdem, ale nagły zgon przywódcy niewątpliwie zmienił kierunek wędrówki jego ludu.
Równie ostrożnie należy traktować twierdzenie, że malaria zatrzymała w 452 roku Hunów Attyli. Jego odwrót z Italii mógł wynikać z połączenia epidemii, głodu, zniszczonych zasobów, trudności logistycznych, presji wojsk wschodniorzymskich i negocjacji z papieżem Leonem I. Malaria mogła należeć do chorób osłabiających armię, lecz nie dysponujemy dowodem pozwalającym uczynić z niej jedyną przyczynę decyzji Attyli.
Właśnie w takich przypadkach rodziła się legenda „gorączki rzymskiej” — niewidzialnego muru chroniącego miasto skuteczniej niż fortyfikacje. Miała ona podstawy w realnym zagrożeniu epidemiologicznym, lecz późniejsze opowieści często upraszczały złożone wydarzenia do jednego, dramatycznego czynnika.
ŚREDNIOWIECZE
„Powietrze Rzymu” i przekleństwo letnich kampanii. Bagna jako naturalny mur
Średniowieczny Rzym zachował opinię miasta niebezpiecznego dla przybyszów, zwłaszcza latem i wczesną jesienią. Otaczająca go Kampania oraz Bagna Pontyjskie były siedliskiem komarów. Mieszkańcy przez całe życie narażeni na zakażenia mogli nabywać częściową odporność kliniczną. Przybysze z chłodniejszych regionów Europy wchodzili natomiast w środowisko, z którym ich układ odpornościowy nigdy się nie zetknął.
Różnica ta nie oznaczała, że miejscowi byli bezpieczni. Malaria zabijała dzieci, kobiety ciężarne i osoby osłabione, a wielokrotne infekcje wyniszczały dorosłych. Jednak dorosły mieszkaniec obszaru endemicznego mógł przechodzić zakażenie łagodniej niż żołnierz przybyły z północy. Dla armii cesarskich różnica pomiędzy odpornością względną a jej całkowitym brakiem miała znaczenie strategiczne.
Wyprawy na Rzym wielokrotnie kończyły się epidemiami. Najbardziej znany przykład pochodzi z 1167 roku. Wojska Fryderyka I Barbarossy zdobyły miasto, lecz wkrótce w armii wybuchła gwałtowna choroba. Zmarli liczni możni, duchowni i dowódcy, a cesarz został zmuszony do odwrotu za Alpy. Źródła mówią o „zarazie”; część badaczy wskazuje malarię, inni dopuszczają czerwonkę, dur lub kombinację kilku infekcji. Sezon, teren i charakter zachorowań czynią malarię bardzo prawdopodobną, lecz nie całkowicie pewną.
W przekazanych notatkach kampanię z 1022 roku przypisano Ottonowi I. Jest to niemożliwe, ponieważ cesarz zmarł w 973 roku. Chodziło zapewne o wyprawę Henryka II do południowej Italii, podczas której choroby rzeczywiście poważnie osłabiły armię cesarską. Błąd ten pokazuje, jak łatwo w opowieściach o „rzymskiej gorączce” połączyć wydarzenia z różnych epok i przypisać malarii każdą nieudaną wyprawę.
Krucjaty: Europejczycy w nowym środowisku
Krzyżowcy przybywający do Lewantu stykali się z klimatem, pasożytami i chorobami odmiennymi od tych, które znali w Europie Północnej i Zachodniej. Długie oblężenia, niedobory wody, niedożywienie i brak odpowiednich warunków sanitarnych sprzyjały epidemiom. W źródłach pojawiają się gorączki, biegunki, osłabienie i nagłe zgony. Część z nich mogła być spowodowana malarią, część durem, czerwonką lub innymi infekcjami.
Muzułmańscy obrońcy nie byli odporni na choroby, ale lepiej znali lokalne warunki. Wiedzieli, które tereny stają się niebezpieczne w określonej porze roku, gdzie rozbijać obozy i jak planować ruchy wojsk. Wielu mieszkańców regionu posiadało także częściową odporność nabytą wskutek wielokrotnych zakażeń. Była to przewaga niewidoczna na mapie, a mogąca decydować o tym, która armia zachowa sprawność po kilku tygodniach kampanii.
Nie należy natomiast bezkrytycznie powtarzać dokładnych danych mówiących, że podczas trzeciej krucjaty malaria zabiła określony procent wszystkich Europejczyków. Średniowieczne rejestry nie pozwalają zwykle precyzyjnie rozdzielić zgonów spowodowanych malarią, czerwonką, durem, głodem i ranami. Pewne jest, że choroby stanowiły jeden z najważniejszych problemów krzyżowców. Mniej pewne — jaki udział miała każda z nich.
Mongołowie i mokra równina — konieczna korekta
Malaria bywa także wymieniana jako przyczyna wycofania się Mongołów z Europy Środkowej w 1242 roku. Twierdzenie to jest słabo udokumentowane. Co więcej, nie była to armia Czyngis-chana, jak niekiedy można przeczytać. Czyngis-chan zmarł w 1227 roku, czternaście lat przed najazdem na Węgry. Wyprawą kierowali między innymi Batu-chan i Subedej.
Badania środowiskowe wskazują, że zima i wiosna 1242 roku były wilgotne, a Nizina Węgierska zamieniła się miejscami w grząski teren. Mogło to utrudnić przemieszczanie tysięcy koni, ograniczyć dostęp do pastwisk i uczynić oblężenia bardziej kłopotliwymi. Nie jest to jednak dowód na epidemię malarii. W tym przypadku wpływ środowiska był zapewne przede wszystkim logistyczny, a decyzja o odwrocie miała również przyczyny polityczne i strategiczne.
W historii chorób równie ważne jak wskazywanie rzeczywistych przypadków jest odrzucanie tych, które powstały przez powtarzanie atrakcyjnych, lecz niepotwierdzonych opowieści.
WCZESNA NOWOŻYTNOŚĆ
Komar w cieniu imperiów. Nowe szlaki ludzi, pasożytów i komarów
Od końca XV wieku oceany połączyły odległe populacje w sposób wcześniej niespotykany. Statki przewoziły żołnierzy, osadników, niewolników, zwierzęta i towary, a wraz z nimi patogeny. Malaria rozprzestrzeniła się w obu Amerykach na wielką skalę, choć spory dotyczące jej ewentualnej obecności przed Kolumbem nie zostały całkowicie zamknięte.
Na plantacjach, w portach i garnizonach tropikalnych spotkały się populacje o różnej historii biologicznej. Europejczycy byli szczególnie podatni na ciężką malarię tropikalną i żółtą febrę. Wielu mieszkańców Afryki Zachodniej pochodziło z obszarów, gdzie malaria występowała od pokoleń. Nie byli odporni w pełnym znaczeniu tego słowa, ale część z nich posiadała odporność nabytą lub warianty genetyczne zmniejszające ryzyko ciężkiego przebiegu niektórych postaci choroby.
Różnice te zostały wykorzystane przez kolonialne systemy gospodarcze. Nie były pierwotną przyczyną niewolnictwa, którego fundamentem pozostawały przemoc, zysk i rasistowska ideologia, lecz wpłynęły na jego rozwój. Właściciele plantacji uznawali ludzi pochodzących z Afryki za bardziej zdolnych do pracy w regionach, w których Europejczycy i rdzenni mieszkańcy masowo chorowali. Biologia pasożyta została w ten sposób wprzęgnięta w ekonomię przymusowej pracy.
Malaria działała też jak bariera kolonialna. Europejskie garnizony długo utrzymywały się głównie na wybrzeżach Afryki, podczas gdy wyprawy w głąb kontynentu ponosiły ogromne straty. Dopiero szersze stosowanie chininy w XIX wieku zmniejszyło tę naturalną przewagę wnętrza kontynentu i ułatwiło europejską ekspansję imperialną.
Od kory chinowca do wojskowej profilaktyki
Kora południowoamerykańskich drzew z rodzaju Cinchona dotarła do Europy w XVII wieku. Zawarta w niej chinina stała się pierwszym skutecznym środkiem przeciwmalarycznym. Jej działanie długo otaczała aura tajemnicy, sporów religijnych i handlowej rywalizacji. Z czasem okazało się jednak, że posiadanie zapasu chininy może być równie ważne jak posiadanie amunicji.
Lek nie rozwiązywał wszystkich problemów. Był gorzki, powodował działania niepożądane, wymagał regularnego stosowania, a dostawy zależały od kolonialnego handlu. Mimo to umożliwiał prowadzenie kampanii w miejscach, które wcześniej uważano za niemal niedostępne dla europejskich wojsk. Wraz z chininą malaria zaczynała przechodzić z kategorii fatum do kategorii zagrożenia, którym można częściowo zarządzać.
XVIII I XIX WIEK
Gorączka rozstrzyga rewolucje
Niepodległość Stanów Zjednoczonych i sezonowy sprzymierzeniec
W czasie amerykańskiej wojny o niepodległość malaria była powszechna na nizinach południowych kolonii. Miejscowi żołnierze, narażeni na zakażenia od dzieciństwa, mogli posiadać częściową odporność. Brytyjscy rekruci przybywający z Europy wchodzili w środowisko epidemiologiczne, którego nie znali.
Latem 1780 roku choroby poważnie ograniczyły zdolność bojową wojsk brytyjskich w Karolinie Południowej. Rok później armia generała Charlesa Cornwallisa znalazła się w Yorktown, na półwyspie otoczonym wodami zatoki Chesapeake. Jesienią wielu Brytyjczyków cierpiało na gorączki, prawdopodobnie w znacznej części malaryczne. Siły amerykańskie i francuskie miały znacznie niższy odsetek chorych. Gdy rozpoczęło się oblężenie, Cornwallis dowodził armią osłabioną nie tylko przewagą przeciwnika, lecz także epidemią.
Malaria nie zastąpiła francuskiej floty, artylerii oblężniczej ani decyzji Jerzego Waszyngtona. Pomogła jednak stworzyć warunki, w których brytyjski dowódca nie mógł skutecznie manewrować i ostatecznie skapitulował. W tym sensie komary z nizin Wirginii stały się niezamierzonym sprzymierzeńcem rewolucji amerykańskiej.
Haiti: gdy dwie choroby broniły rewolucji
Jeszcze bardziej dramatyczny związek pomiędzy chorobami a wojną pojawił się na Haiti. W 1791 roku na francuskiej kolonii Saint-Domingue wybuchło powstanie niewolników. Najbogatsza kolonia cukrowa świata pogrążyła się w wojnie, która doprowadziła do powstania pierwszego niepodległego państwa utworzonego przez byłych niewolników.
Najpierw interweniowali Brytyjczycy, a następnie Napoleon wysłał wielki korpus ekspedycyjny pod dowództwem Charles’a Leclerca. Europejscy żołnierze ginęli tysiącami. W wielu popularnych opowieściach wszystkie te zgony przypisuje się malarii. W rzeczywistości głównym zabójcą była prawdopodobnie żółta febra, choć malaria również występowała i osłabiała wojska.
Dawne raporty nie zawsze pozwalają rozdzielić obie choroby. Łączyła je wysoka gorączka i związek z komarami, lecz wywoływały je zupełnie inne patogeny. Żółta febra mogła zabić nieodpornego Europejczyka w ciągu kilku dni. Malaria częściej powodowała powtarzające się napady, niedokrwistość i długotrwałą niezdolność do służby. Razem stworzyły barierę, której armie kolonialne nie zdołały przełamać.
Klęska wyprawy przyczyniła się do rezygnacji Napoleona z ambicji w Ameryce Północnej i sprzedaży Luizjany Stanom Zjednoczonym. Był to jeden z najbardziej spektakularnych przykładów sytuacji, w której choroby przenoszone przez komary wpłynęły nie tylko na wynik kampanii, ale także na mapę kontynentu.
Walcheren: armia zniszczona bez wielkiej bitwy
W 1809 roku Wielka Brytania wysłała około czterdziestu tysięcy żołnierzy na holenderską wyspę Walcheren. Celem było zniszczenie francuskich okrętów i arsenałów oraz otwarcie nowego frontu przeciw Napoleonowi. Kampania zakończyła się medyczną katastrofą.
Wyspa leżała w wilgotnej delcie Skaldy. Jej kanały, groble i podmokłe tereny sprzyjały komarom, a jakość wody pitnej była bardzo zła. Wkrótce tysiące żołnierzy zachorowały na tak zwaną gorączkę Walcheren. W walce zginęła niewielka liczba ludzi, podczas gdy choroba wyłączyła z działań znaczną część armii. Wielu żołnierzy cierpiało na nawroty jeszcze po powrocie do Wielkiej Brytanii.
Nie była to zapewne jedna choroba. Obraz kliniczny wskazuje na mieszaninę malarii, duru brzusznego, czerwonki i innych infekcji. Część chorych mogła doświadczać nawrotów malarii wywołanej przez Plasmodium vivax, której formy przetrwalnikowe pozostają w wątrobie i mogą uaktywniać się po wielu miesiącach.
Napoleon i jego dowódcy wiedzieli, że Walcheren jest miejscem „gorączkowym”. Nie znali jednak roli komarów, odkrytej dopiero pod koniec XIX wieku. Dlatego twierdzenie, że Napoleon świadomie hodował komary jako broń biologiczną, jest anachronizmem. Mógł wykorzystywać opinię o niezdrowym terenie, a działania wojenne i zalewanie pól mogły zwiększyć zagrożenie. Nie oznacza to, że rozumiał cykl rozwojowy zarodźca ani projektował atak entomologiczny w dzisiejszym znaczeniu.
Mantua i granice historycznej pewności
W zestawieniach dotyczących historii broni biologicznej często pojawia się informacja, że podczas oblężenia Mantui w latach 1796–1797 Napoleon nakazał zalanie równin, aby zwiększyć występowanie malarii wśród Austriaków. Informację tę powtarzają współczesne opracowania medyczne, lecz jej dokładna podstawa źródłowa jest mniej pewna niż sugerują popularne chronologie.
Mantua rzeczywiście leżała w krajobrazie jezior, kanałów i mokradeł, a malaria stanowiła poważne zagrożenie. Zalewanie terenu było także tradycyjną metodą obronną, utrudniającą ruch wojsk. Aby uznać takie działanie za świadome użycie broni biologicznej, należałoby wykazać, że głównym celem było wywołanie choroby, a nie stworzenie przeszkody terenowej. Tego rodzaju intencję trudno dowieść.
Przypadek Mantui znajduje się zatem na pograniczu historii wojskowości, historii środowiska i późniejszej interpretacji. Pokazuje zarazem, jak łatwo wiedzę zdobytą w XX wieku przypisać dowódcom żyjącym przed odkryciem roli komarów.
Wojna secesyjna: milion diagnoz
Podczas wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych choroby spowodowały około dwóch trzecich zgonów żołnierzy. W armii Unii zarejestrowano ponad 1,3 miliona przypadków rozpoznawanych jako malaria lub gorączki malaryczne. Oznaczało to, że wielu żołnierzy chorowało kilkakrotnie.
Dane te należy interpretować ostrożnie. Lekarze wojskowi nie dysponowali mikroskopowym potwierdzeniem zakażenia, a określenia takie jak „gorączka okresowa”, „gorączka nawracająca” czy „gorączka tyfoidalno-malaryczna” obejmowały zapewne różne choroby. Nie ulega jednak wątpliwości, że malaria była powszechna w dolinach rzek, na podmokłych terenach Południa i wokół obozów wojskowych.
Chinina była stosowana jako lek oraz środek profilaktyczny. Władze Unii posiadały lepszy dostęp do dostaw, podczas gdy blokada morska utrudniała Konfederacji pozyskiwanie chininy. Powstawały substytuty i domowe preparaty, zwykle znacznie mniej skuteczne. Wojna pokazała, że zaplecze farmaceutyczne może być elementem przewagi strategicznej równie istotnym jak transport i produkcja broni.
Madagaskar: trzydzieści ofiar walki, tysiące ofiar chorób
Podczas francuskiej wyprawy na Madagaskar w 1895 roku armia kolonialna poniosła niewielkie straty w bezpośrednich starciach, ale tysiące żołnierzy zmarły z powodu chorób, przede wszystkim malarii, czerwonki i duru. Była to jedna z najbardziej ponurych ilustracji zasady, że zdobycie stolicy przeciwnika nie musi oznaczać zwycięstwa nad środowiskiem.
Podobne doświadczenia towarzyszyły europejskim wyprawom kolonialnym w Afryce i Azji. Żołnierze mogli pokonać miejscową armię, lecz nie potrafili utrzymać garnizonów bez stałych dostaw chininy, lekarzy i rozbudowanych środków ochrony. Imperium opierało się więc nie tylko na karabinach i okrętach, ale również na farmakologii, osuszaniu terenu i kontroli owadów.
PIERWSZA WOJNA ŚWIATOWA
Okopy, bagna i „armie w szpitalach”
Pierwsza wojna światowa była konfliktem przemysłowym, lecz jej żołnierze nadal przegrywali z pasożytem znanym od starożytności. Walki toczyły się w Europie, na Bliskim Wschodzie i w Afryce — również na terenach, gdzie malaria była endemiczna. Ruchy milionów ludzi, masowe roboty ziemne i niszczenie infrastruktury stworzyły warunki do epidemii na ogromną skalę.
Szacuje się, że podczas wojny zachorowało co najmniej półtora miliona żołnierzy. Wielkie epidemie występowały w Macedonii, Palestynie, Mezopotamii i we Włoszech. Liczby te nie obejmują całej ludności cywilnej, która doświadczała głodu, przesiedleń i załamania opieki zdrowotnej.
Front salonicki — więcej łóżek niż bagnetów
Najbardziej znanym przykładem był front macedoński, nazywany salonickim. Wojska Ententy wylądowały w Salonikach, a następnie prowadziły działania w dolinach rzek Wardar i Struma. Okolica była pełna mokradeł, pól ryżowych, kanałów i rozlewisk. Latem pojawiały się ogromne liczby komarów.
W armiach brytyjskiej i francuskiej zachorowania przybrały rozmiary katastrofy. Liczba hospitalizacji mogła przewyższać liczbę żołnierzy, ponieważ ta sama osoba trafiała do szpitala wielokrotnie wskutek nawrotów. Na niektórych odcinkach oddziały istniały formalnie, lecz w praktyce większość ich żołnierzy leżała z gorączką. Jeden z francuskich dowódców miał gorzko zauważyć, że jego armia znajduje się w szpitalu.
Francuzi stosowali profilaktykę chininową bardziej konsekwentnie niż Brytyjczycy i osiągali nieco lepsze wyniki. Sama dostępność leku nie wystarczała. Żołnierze niechętnie przyjmowali gorzką chininę, zwłaszcza gdy wywoływała szumy uszne, nudności i zaburzenia widzenia. Konieczne było egzekwowanie profilaktyki przez dowódców.
Na front przybył Ronald Ross, który w 1897 roku wykazał rolę komara w przenoszeniu malarii. Jego zalecenia obejmowały nie tylko chininę, ale też moskitiery, osuszanie zbiorników wodnych, zabezpieczanie kwater i ograniczanie kontaktu z komarami. Wojna ujawniła jednak przepaść między wiedzą naukową a możliwością jej zastosowania w błocie, chaosie i ciągłym zagrożeniu ostrzałem.
Włoska „armia malaryczna”
Na froncie włoskim walki toczyły się także na nizinach Wenecji Euganejskiej, gdzie występowały odpowiednie gatunki komarów. Okopy i leje po pociskach gromadziły wodę. Działania przeciągały się do zmierzchu i świtu, gdy wiele komarów Anopheles jest szczególnie aktywnych.
Przed wojną Włochy odnosiły sukcesy w ograniczaniu malarii. Państwo prowadziło dystrybucję chininy, poprawiało warunki mieszkaniowe i osuszało tereny podmokłe. Wojna odwróciła ten trend. Wzrosła zachorowalność wśród żołnierzy i cywilów, brakowało personelu, a ruchy ludności ponownie wprowadzały pasożyty do regionów objętych kontrolą.
Front pokazał, że program zwalczania malarii może być budowany przez dziesięciolecia, a następnie zniszczony w ciągu kilku sezonów wojennych.
DRUGA WOJNA ŚWIATOWA
Wojna o wyspy, chininę i dyscyplinę sanitarną. Pacyfik: wróg, którego nie było widać
Podczas drugiej wojny światowej malaria stała się jednym z największych zagrożeń na Pacyfiku. Filipiny, Nowa Gwinea, Wyspy Salomona i liczne archipelagi posiadały idealne warunki do transmisji. Żołnierze walczyli w dżungli, spali bez odpowiedniej ochrony, kopali rowy i godzinami przebywali w mokrej odzieży.
Na początku kampanii część dowódców traktowała profilaktykę jako sprawę drugorzędną. W rezultacie wskaźniki zachorowań rosły do poziomu, przy którym całe jednostki przestawały być zdolne do działania.
Na półwyspie Bataan w 1942 roku malaria, głód, czerwonka i brak zaopatrzenia wyniszczyły amerykańskich i filipińskich obrońców. Nie można twierdzić, że sama malaria spowodowała kapitulację, lecz była jednym z najważniejszych czynników odbierających wojskom zdolność oporu.
Na Nowej Gwinei liczba przypadków chorób tropikalnych wielokrotnie przewyższała liczbę rannych w walce. W kampaniach z 1942 roku wśród wojsk australijskich i amerykańskich odnotowano dziesiątki tysięcy zachorowań. Malaria była najczęstszą przyczyną utraty zdolności bojowej.
Guadalcanal — dwie armie przeciw jednemu pasożytowi
Na Guadalcanal malaria atakowała zarówno Amerykanów, jak i Japończyków. Amerykańskie oddziały cierpiały wskutek niedoboru leków, nieprzestrzegania profilaktyki i braku doświadczenia w wojnie tropikalnej. Japończycy znaleźli się jednak w jeszcze gorszej sytuacji. Ich system zaopatrzenia załamał się, brakowało żywności i lekarstw, a żołnierze chorowali równocześnie na malarię, czerwonkę, beri-beri i inne choroby niedoborowe.
Malaria nie była jedyną przyczyną klęski Japonii na wyspie, ale zwielokrotniła znaczenie amerykańskiej przewagi logistycznej. Armia pozbawiona żywności, leków i możliwości ewakuacji chorych traciła ludzi bez względu na to, ile karabinów pozostawało w magazynach.
W czasie całej wojny w siłach amerykańskich odnotowano setki tysięcy przypadków malarii. W samym 1943 roku w południowej i południowo-zachodniej części Pacyfiku zgłoszono ponad sto tysięcy zachorowań. Stopniowo sytuację opanowano dzięki połączeniu kilku działań: stosowaniu leków, moskitier i repelentów, osuszaniu zbiorników wodnych, opryskom, kontroli larw oraz — co okazało się kluczowe — egzekwowaniu zaleceń przez dowódców.
Utracona chinina i żółte tabletki atebryny
Przed wojną większość światowej chininy pochodziła z plantacji na Jawie. Japońskie zajęcie wyspy odcięło aliantów od głównego źródła leku. Znaczenia nabrały syntetyczne środki przeciwmalaryczne, zwłaszcza atebryna, czyli kinakryna.
Lek był skuteczny w hamowaniu choroby, ale wywoływał działania niepożądane, między innymi żółte zabarwienie skóry. Wśród żołnierzy krążyły pogłoski, że powoduje bezpłodność. Wielu potajemnie wyrzucało tabletki. Dopiero gdy dowódcy zaczęli nadzorować ich przyjmowanie, wskaźniki zachorowań spadły.
Doświadczenie Pacyfiku dowiodło, że walka z malarią jest problemem nie tylko medycznym, ale organizacyjnym i psychologicznym. Można posiadać skuteczny lek, lecz przegrać, jeżeli żołnierze go nie stosują, a dowództwo uważa profilaktykę za przeszkodę w „prawdziwej” wojnie.
Od kontroli malarii do powstania CDC
Malaria zagrażała nie tylko wojskom zamorskim. W południowych stanach USA znajdowały się bazy szkoleniowe położone w regionach, gdzie transmisja wciąż była możliwa. W 1942 roku powołano program Malaria Control in War Areas, którego zadaniem było ograniczanie komarów i ochrona terenów wokół baz oraz zakładów pracujących na potrzeby wojny.
Program prowadził osuszanie terenu, kontrolę larw, opryski i szkolenie personelu. Po wojnie jego doświadczenia oraz część kadr stały się podstawą utworzonego w 1946 roku Communicable Disease Center — późniejszych Centrów Kontroli i Prewencji Chorób, znanych jako CDC. Jedna z najważniejszych instytucji zdrowia publicznego na świecie wyrosła więc bezpośrednio z wojennej walki z malarią.
KIEDY ŚRODOWISKO STAJE SIĘ BRONIĄ
Malaria różni się od większości klasycznych czynników broni biologicznej. Zarodźca nie przenosi się łatwo bezpośrednio z człowieka na człowieka. Potrzebuje komara, odpowiedniej temperatury i czasu, aby przejść kolejne etapy rozwoju. Nie wystarczy zanieczyścić wodę ani rozpylić pasożyta w powietrzu.
Dlatego ewentualne militarne wykorzystanie malarii musiałoby przyjąć jedną z trzech form.
Pierwszą jest świadome skierowanie wojsk przeciwnika na teren endemiczny lub wykorzystanie wiedzy o sezonowych „gorączkach”. Tego rodzaju działania podejmowano jeszcze przed poznaniem komarowego mechanizmu transmisji.
Drugą jest manipulowanie środowiskiem: zalewanie pól, niszczenie systemów odwadniających lub tworzenie mokradeł. Problem polega na ustaleniu intencji. Te same działania mogą służyć celom militarnym, takim jak zatrzymanie czołgów i piechoty, a jednocześnie zwiększać liczbę komarów.
Trzecią, najbardziej dosłowną formą, byłoby użycie zakażonych komarów jako żywych nosicieli pasożyta. Taki pomysł pojawił się w XX wieku, gdy poznano cykl rozwojowy malarii i rozwinęła się możliwość masowej hodowli owadów. Pozostał jednak technicznie trudny, nieprzewidywalny i ryzykowny również dla strony atakującej.
BAGNA PONTYJSKIE
Katastrofa ekologiczna czy atak biologiczny?
Bagna Pontyjskie na południe od Rzymu przez stulecia były jednym z najbardziej malarycznych regionów Europy. W latach trzydziestych XX wieku władze faszystowskich Włoch przeprowadziły wielki program osuszania i kolonizacji terenu. Powstały kanały, pompy, nowe miasta i gospodarstwa. Propaganda Mussoliniego przedstawiała przedsięwzięcie jako triumf państwa nad naturą.
Po kapitulacji Włoch w 1943 roku teren znalazł się na drodze alianckiego marszu ku Rzymowi. Wycofujące się wojska niemieckie zniszczyły urządzenia odwadniające, zatrzymały pompy i doprowadziły do ponownego zalania znacznych obszarów, między innymi słonawą wodą. Działanie miało niewątpliwy cel militarny: stworzenie przeszkody terenowej oraz utrudnienie wykorzystania dróg i pól.
Skutkiem była ekologiczna katastrofa. Zasolenie zniszczyło uprawy, ludność została wypędzona, a siedliska komara Anopheles labranchiae ponownie się rozrosły. W latach 1944–1945 liczba przypadków malarii wśród włoskich cywilów gwałtownie wzrosła.
Historyk Frank Snowden interpretował te działania jako świadomą próbę wykorzystania malarii — szczególny przypadek wojny biologicznej w Europie. Według tej koncepcji niemieccy specjaliści znali ekologię lokalnego komara i mogli przewidywać epidemię.
Inni badacze, przede wszystkim Erhard Geissler i Jeanne Guillemin, zakwestionowali tak daleko idący wniosek. Ich zdaniem dokumenty potwierdzają celowe zalanie i zniszczenie infrastruktury, ale nie dowodzą, że Niemcy prowadzili skoordynowany plan zakażania ludności i wojsk malarią. Nie znaleziono wystarczających podstaw dla popularnej opowieści o celowym wprowadzeniu „milionów zakażonych larw”. Larwy komarów nie są zresztą zakażone zarodźcami w taki sposób, jak sugeruje to uproszczona narracja; komar nabywa pasożyta, pobierając krew zakażonego człowieka.
Najuczciwszy wniosek brzmi więc następująco: niemieckie wojska świadomie zniszczyły system melioracyjny i stworzyły warunki sprzyjające powrotowi malarii. Wiedziały, że region ma malaryczną przeszłość. Nie ma jednak powszechnej zgody, czy głównym celem była epidemia, czy też epidemia była przewidywalnym skutkiem taktyki „spalonej ziemi”.
Spór nie zmienia losu miejscowej ludności. Bez względu na klasyfikację prawną i wojskową to cywile ponieśli największe konsekwencje zniszczenia środowiska.
DACHAU
Ludzie jako materiał doświadczalny, komary jako możliwa broń
Historia eksperymentów malarycznych w Dachau obejmuje dwa różne, choć często łączone ze sobą programy: zbrodnicze doświadczenia na więźniach oraz badania entomologiczne prowadzone w instytucie SS. Rozróżnienie jest konieczne, ponieważ tylko drugi program bywa wiązany bezpośrednio z projektem broni biologicznej.
Eksperymenty Clausa Schillinga
Od 1942 roku lekarz i specjalista medycyny tropikalnej Claus Schilling prowadził w obozie koncentracyjnym Dachau eksperymenty nad malarią. Ponad tysiąc więźniów zakażano poprzez ukąszenia komarów lub podawanie materiału zawierającego pasożyty. Następnie testowano na nich różne leki i schematy terapii.
Więźniowie nie wyrażali dobrowolnej zgody. Byli narażani na wysoką gorączkę, niedokrwistość, uszkodzenia narządów i działania toksycznych dawek preparatów. Część zmarła bezpośrednio wskutek zakażenia lub leczenia, inni doznali trwałego uszczerbku na zdrowiu. Amerykańskie Muzeum Pamięci Holokaustu podaje, że Schilling zakaził malarią ponad tysiąc więźniów. Po wojnie został skazany za zbrodnie wojenne i stracony w 1946 roku.
Celem jego doświadczeń było między innymi badanie odporności oraz skuteczności leków. Były to eksperymenty medyczne prowadzone z całkowitym pogwałceniem praw człowieka. Nie są jednak same w sobie dowodem na plan wykorzystania malarii jako broni. Zbrodniczy charakter wynikał z przymusu, cierpienia i śmierci więźniów, niezależnie od tego, czy wyniki miały służyć leczeniu żołnierzy, czy innym celom.
Instytut Entomologiczny Waffen-SS
Osobną instytucję utworzono w 1942 roku na terenie Dachau z rozkazu Heinricha Himmlera. Instytut Entomologiczny Waffen-SS miał badać owady szkodliwe dla ludzi oraz metody ich zwalczania. Kierował nim Eduard May.
W zachowanych protokołach znajdują się badania nad hodowlą komarów i ich zdolnością przetrwania bez pożywienia. Porównywano gatunki pod kątem wytrzymałości podczas transportu. Klaus Reinhardt, który opublikował analizę dokumentów w 2013 roku, uznał te eksperymenty za dowód istnienia ofensywnego programu broni biologicznej. Jego zdaniem poszukiwano komara zdolnego przetrwać transport, a następnie zrzut nad terytorium przeciwnika.
Interpretacja ta wywołała dyskusję. Badania nad długością życia owadów mogły mieć zastosowanie ofensywne, ale również obronne i sanitarne. W naukach o broni biologicznej istnieje problem „podwójnego zastosowania”: podobne eksperymenty są potrzebne zarówno do opracowania ataku, jak i do ochrony przed nim.
Krytycy zwracają uwagę, że instytut posiadał skromne zaplecze, doświadczenia pozostawały na bardzo wczesnym etapie, a nie znaleziono dowodu na skonstruowanie pojemników, przeprowadzenie skutecznego zrzutu ani zakażenie populacji przeciwnika. Nawet jeśli intencja części badaczy była ofensywna, program znajdował się daleko od uzyskania działającej broni.
Dlatego zdanie „Niemcy zrzucali zakażone komary na aliantów” jest fałszywe. Wiarygodniejsze jest stwierdzenie, że w kręgu SS badano wykonalność wykorzystania komarów jako nosicieli, lecz nie ma dowodów, aby projekt osiągnął etap operacyjny.
DRUGA POŁOWA XX WIEKU
Od Korei i Wietnamu do artemizyniny
Korea: powracająca gorączka
Podczas wojny koreańskiej dominowała malaria wywoływana przez Plasmodium vivax. Jej szczególną cechą jest możliwość tworzenia w wątrobie form uśpionych, które mogą powodować nawroty po wielu miesiącach. Żołnierz mógł więc zachorować już po opuszczeniu strefy działań.
Wśród wojsk amerykańskich odnotowano tysiące przypadków podczas wojny i dziesiątki tysięcy hospitalizacji, jeśli uwzględnić zachorowania oraz nawroty rozpoznawane po powrocie. Malaria rzadko zabijała tak szybko jak P. falciparum, ale powodowała długą niezdolność do służby i obciążała szpitale.
Doświadczenia wojny koreańskiej doprowadziły do ulepszania profilaktyki i leczenia radykalnego, którego celem było niszczenie nie tylko pasożytów obecnych we krwi, lecz także form pozostających w wątrobie.
Wietnam: wyścig pasożyta z farmakologią
W Wietnamie warunki były jeszcze trudniejsze. Dżungla, wysoka temperatura i wilgotność sprzyjały komarom, a działania małych oddziałów wymagały długotrwałego przebywania poza bazami. Ważną rolę odgrywał groźniejszy Plasmodium falciparum. Pojawiały się również szczepy oporne na chlorochinę.
Malaria należała do głównych przyczyn utraty zdolności bojowej. W niektórych okresach liczba hospitalizacji była porównywalna z liczbą rannych w walce. Najbardziej narażone były jednostki liniowe, ponieważ to ich żołnierze nocowali w dżungli i nie zawsze mogli stosować moskitiery.
Chorowali również żołnierze Wietnamu Północnego i partyzanci Wietkongu. Na niektórych obszarach malaria potrafiła wyłączyć z działań znaczną część oddziału. Choroba nie była sprzymierzeńcem żadnej ideologii. Korzystała z wojny prowadzonej w środowisku, które idealnie odpowiadało jej potrzebom. W wojnach koreańskiej i wietnamskiej odnotowano odpowiednio około 35 tysięcy i 65 tysięcy hospitalizacji z powodu malarii wśród żołnierzy amerykańskich.
Projekt 523 — wojna, która przyspieszyła odkrycie leku
Rosnąca oporność pasożytów stała się poważnym problemem także dla wojsk północnowietnamskich. W 1967 roku w Chińskiej Republice Ludowej uruchomiono tajny Projekt 523, którego nazwa pochodziła od daty rozpoczęcia — 23 maja. Celem było znalezienie nowych leków przeciwmalarycznych.
W przedsięwzięciu uczestniczyły dziesiątki instytutów i setki badaczy. Zespół Tu Youyou sięgnął do dawnych chińskich tekstów medycznych opisujących zastosowanie bylicy rocznej, Artemisia annua. Kluczowe okazało się opracowanie metody ekstrakcji w niskiej temperaturze, która nie niszczyła aktywnej substancji.
W rezultacie wyizolowano artemizyninę, jeden z najważniejszych leków przeciwmalarycznych w historii. W 2015 roku Tu Youyou otrzymała za to odkrycie Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny.
Jest w tym głęboki paradoks. Wojna, która spowodowała ogromne cierpienie i tysiące zachorowań, przyspieszyła badania prowadzące do leku ratującego później miliony ludzi. Nie jest to jednak argument na rzecz wojny jako „motoru postępu”. Odkrycie zostało dokonane przez naukowców mimo politycznej przemocy i chaosu, a nie dzięki moralnej wartości konfliktu.
WSPÓŁCZESNE KONFLIKTY
Wojna bez frontu, epidemia bez granic
Współczesna armia posiada leki, szybkie testy diagnostyczne, moskitiery, repelenty i wiedzę o biologii komarów. Malaria nadal jednak powoduje zachorowania wśród żołnierzy wysyłanych do regionów endemicznych. Najczęstszym problemem nie jest brak jakiejkolwiek metody ochrony, lecz nieregularne przyjmowanie leków, niewłaściwie dobrana profilaktyka, oporność pasożytów oraz niedostosowanie środków do warunków działań.
Znacznie większy ciężar ponosi ludność cywilna.
Jak wojna produkuje epidemię
Współczesny konflikt zwiększa transmisję malarii przez kilka nakładających się procesów: niszczy szpitale, laboratoria i magazyny leków; przerywa opryski i dystrybucję moskitier; zmusza personel medyczny do ucieczki; powoduje niedożywienie i niedokrwistość; niszczy kanalizację i systemy odwadniające; pozostawia leje, rowy i zbiorniki stojącej wody; przemieszcza ludzi pomiędzy obszarami o różnym poziomie transmisji; utrudnia prowadzenie nadzoru epidemiologicznego.
Pasożyt może zostać przeniesiony przez uchodźców z obszaru endemicznego do regionu, gdzie występują odpowiednie komary, ale wcześniej nie dochodziło do lokalnej transmisji. Możliwa jest też sytuacja odwrotna: ludzie pochodzący z terenów wolnych od malarii trafiają do obozu położonego w strefie wysokiej transmisji i nie posiadają żadnej częściowej odporności.
Obozy uchodźców — krajobraz idealny dla komara
Obozy dla uchodźców są często budowane w pośpiechu, na ziemi, której nikt inny nie chciał wykorzystać. Brakuje odpływów, bezpiecznych budynków i dostępu do leczenia. Ludzie śpią w namiotach lub prowizorycznych schronieniach. Zbiorniki z wodą stoją blisko miejsc zamieszkania.
W takich warunkach malaria może rozprzestrzeniać się szybko, zwłaszcza gdy jednocześnie występują niedożywienie, anemia i inne infekcje. Szczególnie narażone są małe dzieci oraz kobiety ciężarne.
Po wojnie grecko-tureckiej malaria szerzyła się wśród ponad miliona przesiedlonych Greków. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wysokie wskaźniki zachorowań odnotowano w obozach afgańskich uchodźców w Pakistanie, a następnie wśród ludności uciekającej z Kambodży i Mjanmy. W latach dziewięćdziesiątych malaria należała do głównych przyczyn śmierci uchodźców z Mozambiku, Etiopii i regionu Wielkich Jezior Afrykańskich.
Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że kryzysy humanitarne zwiększają ryzyko malarii poprzez przesiedlenia, zmiany środowiska i przeciążenie systemów ochrony zdrowia. W 2023 roku około 80 milionów uchodźców i osób przesiedlonych wewnętrznie przebywało w państwach endemicznych dla malarii, a większość z nich została zmuszona do opuszczenia domów wskutek konfliktów lub klęsk żywiołowych.
Kongo, Afganistan, Sudan, Etiopia
W Demokratycznej Republice Konga znaczna część nadmiarowych zgonów podczas wieloletnich konfliktów nie wynikała bezpośrednio z ran, lecz z malarii, biegunek, niedożywienia i innych chorób, którym w normalnych warunkach można byłoby zapobiec.
W Afganistanie wojna i ruchy ludności przyczyniały się do ponownego pojawiania się malarii w regionach, w których wcześniej ograniczono jej występowanie. Podobne mechanizmy obserwowano w Pakistanie, Sudanie Południowym, Somalii, Jemenie i Etiopii.
Współczesne epidemie pokazują, że malaria nie potrzebuje tajnego laboratorium ani wojskowego rozkazu, aby stać się narzędziem masowego zabijania. Wystarczy zniszczyć system zdrowia, przerwać dostawy leków i zmusić miliony ludzi do życia bez ochrony.
CZY MALARIA JEST SKUTECZNĄ BRONIĄ BIOLOGICZNĄ?
Z militarnego punktu widzenia malaria ma cechy, które ograniczają jej przydatność jako celowo użytej broni.
Pasożyt wymaga żywego wektora. Komary są wrażliwe na temperaturę, wilgotność, wiatr i brak odpowiednich siedlisk. Po uwolnieniu nie można łatwo kontrolować kierunku ich przemieszczania. Mogą zakazić ludność cywilną, sojuszników, a nawet żołnierzy strony atakującej.
Efekt nie jest natychmiastowy. Pomiędzy ukąszeniem a pojawieniem się objawów upływa określony czas, a transmisja zależy od wielu elementów cyklu biologicznego. Przygotowana armia może stosować leki profilaktyczne, moskitiery, repelenty, odzież ochronną i środki owadobójcze.
Malaria nie jest więc wygodną ani precyzyjną bronią. Znacznie łatwiej doprowadzić do jej wzrostu pośrednio: niszcząc środowisko, wysiedlając ludność i paraliżując ochronę zdrowia. Dlatego największe zagrożenie nie wynika dziś ze zrzutu zakażonych komarów z samolotu, lecz z wojny jako całości.
To ważne rozróżnienie. Broń biologiczna kojarzy się z laboratorium, pojemnikiem i tajną operacją. Tymczasem konflikt może osiągnąć podobny skutek epidemiologiczny bez wyprodukowania ani jednego specjalnego urządzenia. Zniszczona tama, nieczynna pompa, opuszczony szpital i przerwany program oprysków mogą zwiększyć liczbę zakażeń skuteczniej niż niedopracowany projekt entomologiczny.
OD „ZŁEGO POWIETRZA” DO ZARZĄDZANIA RYZYKIEM
Historia wojennej malarii jest również historią narastającej wiedzy.
Starożytni wiedzieli, że niektóre miejsca są niezdrowe, ale nie rozumieli dlaczego. Lekarze XVII i XVIII wieku dysponowali korą chinowca, choć nie znali pasożyta. W 1880 roku Alphonse Laveran, pracujący w szpitalu wojskowym w Algierii, dostrzegł zarodźce we krwi chorego. W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku Ronald Ross i włoscy badacze wyjaśnili rolę komarów.
Od tego momentu armia mogła walczyć z konkretnym przeciwnikiem. Zamiast odpędzać „miazmaty”, należało przerwać cykl transmisji: leczyć zakażonych ludzi, ograniczać liczbę komarów, chronić przed ukąszeniami i zapobiegać powstawaniu siedlisk larw.
Najtrudniejsze okazało się jednak przekonanie dowódców, że zdrowie żołnierzy jest elementem strategii. Wciąż powtarzał się ten sam błąd: profilaktykę uznawano za oznakę ostrożności niegodną wojownika, lekarzy traktowano jako przeszkodę w prowadzeniu działań, a choroby za koszt, którym można zająć się po zwycięstwie. Tymczasem malaria nie czekała na zakończenie bitwy.
Podsumowanie. Komar nie podpisuje pokoju
Malaria rzadko była jedyną przyczyną zwycięstwa lub klęski. Nie zdobywała twierdz, nie zatapiała okrętów i nie podpisywała kapitulacji. Działała subtelniej. Zmniejszała liczebność oddziałów, odbierała dowódcom możliwość manewru, przeciążała transport, szpitale i system zaopatrzenia. Powodowała, że armia istniejąca na papierze przestawała istnieć w polu.
W starożytności mogła osłabiać oblegających Syrakuzy i dziesiątkować przybyszów w Italii. W średniowieczu współtworzyła ponurą sławę letnich kampanii wokół Rzymu. W epoce imperiów utrudniała podboje, wpływała na gospodarkę plantacyjną i pomagała rewolucjonistom na Haiti oraz w Ameryce Północnej. Podczas pierwszej wojny światowej zamieniała całe armie w rzesze pacjentów. Na Pacyfiku zmusiła dowódców do uznania tabletki przeciwmalarycznej, moskitiery i rowu odwadniającego za część wyposażenia bojowego.
Próby uczynienia z niej świadomej broni biologicznej pozostały niejednoznaczne. W Dachau prowadzono zbrodnicze eksperymenty na więźniach i badano wytrzymałość komarów. Na Bagnach Pontyjskich działania wojsk niemieckich doprowadziły do katastrofalnego powrotu choroby, choć historycy nadal spierają się o stopień biologicznej intencji. Wcześniejsze opowieści o Napoleonie „hodującym komary” są najczęściej anachronicznym uproszczeniem.
Największą bronią malarii pozostaje sama wojna. Każdy zniszczony system melioracyjny, każdy przerwany program leczenia i każde przymusowe przesiedlenie zwiększają szanse pasożyta. Komar nie zna zawieszenia broni. Dla niego opuszczone pola, ruiny i obozy uchodźców nie są krajobrazem katastrofy, lecz nowym środowiskiem życia.
Historia wojen z malarią prowadzi więc do wniosku wykraczającego poza dzieje medycyny wojskowej. Bezpieczeństwo zdrowotne ludności nie jest dodatkiem do pokoju. Jest jednym z jego fundamentów. Armia może wygrać bitwę, państwo może przesunąć granicę, a przywódca może ogłosić zwycięstwo. Jeśli jednak po odejściu żołnierzy pozostają zniszczone szpitale, stojąca woda, głód i tłumy uchodźców, wojna pasożyta trwa nadal.
I nierzadko trwa dłużej niż wojna ludzi.
Piotr Kotlarz
Tekst powstał z inicjatywy i pod redakcją Piotra Kotlarza, na podstawie zgromadzonych przez autora materiałów źródłowych, przy wykorzystaniu ChatGPT (OpenAI) do uporządkowania materiału, syntezy informacji oraz opracowania językowego i kompozycyjnego. Za dobór źródeł i ostateczny kształt publikacji odpowiada autor.
