Szekspir, Marlowe, Jonson: angielski teatr renesansu / Dr Kevin Seiffert i dr Rosemary Sutton

0
279

The Globe Theatre, Panorama Innenraum, Londyn / Zdjęcie: Maschinenjunge, Wikimedia Commons

Określenie angielski teatr renesansu, znany również jako wczesny nowożytny teatr angielski lub (powszechnie) jako teatr elżbietański, odnosi się do teatru angielskiego w latach 1562-1642. Jest to styl sztuk Williama Szekspira, Christophera Marlowe’a i Bena Jonsona.

Życie teatralne i powstawanie teatrów stałych

Szkic z 1596 r. Przedstawiający trwającą próbę na dużej scenie The Swan, typowego okrągłego elżbietańskiego teatru z otwartym dachem. / Biblioteka Uniwersytecka w Utrechcie za pośrednictwem Wikimedia Commons
Życie teatralne koncentrowało się głównie na obrzeżach Londynu, ponieważ teatr był zakazany w samym mieście, ale sztuki wystawiały zespoły objazdowe w całej Anglii.
Angielskie zespoły występowały i wystawiały sztuki angielskie również za granicą, np. w Niemczech i w Danii.
Omawiany okres rozpoczyna się przed powstaniem pierwszych stałych teatrów. Początkowo do wystawiania sztuk wykorzystywano dwa rodzaje lokalizacji: dziedzińce zajazdów i karczmy dworskie oraz takie jak Wewnętrzna Świątynia. Miejsca te były nadal używane nawet po utworzeniu stałych teatrów.
Pierwszy stały angielski teatr, „Czerwony Lew”, został otwarty w 1567 roku, ale istniał bardzo  krótko. Pierwsze odnoszące sukcesy teatry, takie jak The Theatre, zostały otwarte w 1576 roku.
Utworzenie dużych i dochodowych teatrów publicznych było istotnym czynnikiem umożliwiającym sukces dramatu angielskiego renesansu. Gdy zaczęły działać, dramat mógł stać się stałym i trwałym, a nie przejściowym zjawiskiem. Ich budowa została zainicjowana, gdy burmistrz i korporacja Londynu po raz pierwszy zakazali zabaw w 1572 roku jako środek przeciwko zarazie, a następnie formalnie wydalili wszystkich aktorów z miasta w 1575 roku. Skłoniło to ich do budowy stałych teatrów poza jurysdykcją Londynu, w wolnych przestrzeniach Halliwell / Holywell w Shoreditch, a później w Clink, oraz w Newington Butts w pobliżu ustalonej dzielnicy rozrywkowej St. George’s Fields w wiejskim Surrey.
Wykopaliska archeologiczne na fundamentach Rose and the Globe pod koniec XX wieku wykazały, że wszystkie londyńskie teatry miały indywidualne różnice; jednak ich wspólna funkcja wymagała podobnego ogólnego planu. Teatry publiczne miały trzy piętra i były zbudowane wokół otwartej przestrzeni pośrodku. Zwykle wielokątne w planie, aby uzyskać ogólnie zaokrąglony efekt (chociaż Red Bull i pierwszy budynek Fortune były kwadratowe), trzy poziomy galerii skierowanych do wewnątrz wychodziły na otwarty środek, na który wystawała scena – zasadniczo platforma otoczona z trzech stron przez publiczność, tylko tył jest ograniczony w celu umożliwienia wejść i wyjść aktorów oraz zabezpieczenia miejsc siedzących dla muzyków. Górny poziom za sceną mógłby służyć jako balkon np. w  Romeo i Julii  lub Antoniuszu i Kleopatrze lub jako pozycja, z której aktor mógłby przemawiać do tłumu, jak w Juliuszu Cezarze.
Teatry były zazwyczaj zbudowane z drewna i gipsu i miały trzy kondygnacje. Poszczególne opisy teatrów zawierają dodatkowe informacje na temat ich konstrukcji, takie jak krzemienne kamienie używane do budowy Łabędzia (amfiteatru Łabędź). Teatry były również budowane tak, aby mogły pomieścić dużą liczbę osób.
Inny model został opracowany w Blackfriars Theatre, który wszedł do regularnego użytku w 1599 roku. Blackfriars był mały w porównaniu do wcześniejszych teatrów i zadaszony, a nie otwarty na niebo; przypominał nowoczesny teatr w sposób, w jaki jego poprzednicy tego nie robili. Następnie powstały inne małe zamknięte teatry, w szczególności Whitefriars (1608) i Cockpit (1617). Wraz z budową Salisbury Court Theatre w 1629 roku w pobliżu nieistniejącego już Whitefriars, londyńska publiczność miała do wyboru sześć teatrów: trzy zachowane duże „publiczne” teatry na świeżym powietrzu, Globe, Fortune i Red Bull, oraz trzy mniejsze zamknięte „prywatne” teatry, Blackfriars, Cockpit i Salisbury Court. Publiczność lat 30. XVI wieku korzystała z półwiecza intensywnego rozwoju dramaturgii; sztuki Marlowe’a i Szekspira oraz ich współczesnych były nadal regularnie wystawiane (głównie w teatrach publicznych), podczas gdy najnowsze dzieła najnowszych dramaturgów były również obfite (głównie w teatrach prywatnych).
Około 1580 roku, kiedy zarówno Teatr, jak i Kurtyna (miejsca stojące przy scenie) były pełne w letnie dni, całkowita pojemność teatru w Londynie wynosiła około 5000 widzów. Wraz z budową nowych obiektów teatralnych i powstawaniem nowych firm, całkowita pojemność teatru w stolicy przekroczyła 10 000 po 1610 roku.
Ceny biletów ogólnie różniły się w tym okresie. Koszt wstępu zależał od miejsca w teatrze, w którym dana osoba chciała się znaleźć, lub od tego, na co było ją stać. Jeśli ludzie chcieli mieć lepszy widok na scenę lub być bardziej oddzieleni od tłumu, płacili więcej za wejście. Ze względu na inflację, która miała miejsce w tym okresie, wstęp do niektórych teatrów wzrósł z jednego pensa do sześciu pensów, a nawet więcej.

Przedstawienia

Z Lavagnino, John and Taylor, Gary: Thomas Middleton The Collected Works, strona 11. Oxford, 2007 To zdjęcie pochodzi ze strony tytułowej  /  Wikimedia CommonsGra W Szachy
Zespoły aktorskie funkcjonowały w oparciu o system repertuarowy; w przeciwieństwie do współczesnych produkcji, które mogą trwać miesiącami lub latami, zespoły z tej epoki rzadko grały tę samą sztukę dwa dni z rzędu. Gra w szachy Thomasa Middletona była wystawiana przez dziewięć przedstawień z rzędu w sierpniu 1624 roku, zanim została zamknięta przez władze – ale było to spowodowane polityczną treścią sztuki i było to wyjątkowe, bezprecedensowe i niepowtarzalne zjawisko. Rozważmy sezon 1592 Lord Strange’s Men w Rose Theatre jako znacznie bardziej reprezentatywny: od 19 lutego do 23 czerwca zespół grał sześć dni w tygodniu, minus Wielki Piątek i dwa inne dni. Wystawili 23 różne sztuki, niektóre tylko raz, a najpopularniejszą sztukę sezonu, The First Part of Hieronimo (opartą na The Spanish Tragedy Kyda), 15 razy. Nigdy nie grano tej samej sztuki dwa dni z rzędu i rzadko dwa razy w tygodniu. Obciążenie aktorów, zwłaszcza tych wiodących, jak Edward Alleyn, musiało być ogromne.
Jedną z charakterystycznych cech zespołów było to, że w ich skład wchodzili wyłącznie mężczyźni. Role kobiece były odgrywane przez dorastających chłopców w damskich strojach. Występy odbywały się również w godzinach popołudniowych, ponieważ nie istniało sztuczne oświetlenie. Gdy światło zaczynało przygasać, zapalano świece, by sztuka mogła trwać do samego końca. Przedstawienia zawierały niewiele scenografii lub nie zawierały jej wcale, ponieważ sceneria była opisywana przez aktorów w trakcie trwania sztuki.
Kostiumy

Angielskie kostiumy teatralne renesansu

Kostiumy z tego okresu były często jaskrawe, zachwycające wizualnie i drogie. Ze względu na szybkie tempo spektakli i ich przebieg czasami brakowało nawet czasu na stworzenie kostiumów dla aktorów charakterystycznych dla epoki. W rezultacie aktorzy nosili do spektakli stroje współczesne, a nie specyficzne dla epoki. Czasami kostiumy były podarowane aktorom przez mecenasów, ale najczęściej aktorzy nosili ubrania swoich czasów.
Kostiumy służyły również do rozpoznawania postaci. Kolory symbolizowały klasę, a kostiumy miały to odzwierciedlać. Na przykład, jeśli postać była członkiem rodziny królewskiej, jej kostium zawierał kolor fioletowy. Kolory, a także różne tkaniny kostiumów pozwoliły widzom poznać role każdego aktora , gdy pojawił się na scenie. Chociaż obowiązywała angielska ustawa sumptuary z 1574 r., która określała prawo jasno określające kolor, styl i materiał odzieży, którą mogły nosić różne klasy, dodano do niej klauzulę, która zezwalała aktorom na ubieranie się w ubrania, które były powyżej ich rangi o ile należeli do licencjonowanej trupy aktorskiej.

Dramatopisarze

Krótkie żółte linie wskazują 27 lat — średni wiek, w jakim ci autorzy rozpoczynali karierę dramatopisarską. (kliknij obrazek, aby powiększyć) / Wikimedia Commons
Rosnąca populacja Londynu, rosnące bogactwo jego mieszkańców i ich zamiłowanie do widowisk zaowocowały literaturą dramatyczną o niezwykłej różnorodności, jakości i zasięgu. Chociaż większość sztuk napisanych dla sceny elżbietańskiej została utracona, pozostało ich ponad 600.
Mężczyźni (żadne kobiety nie były profesjonalnymi dramaturgami w tej epoce), którzy napisali te sztuki, byli głównie samozatrudnionymi mężczyznami ze skromnych środowisk. Niektórzy z nich byli wykształceni w Oksfordzie lub Cambridge, ale wielu nie. Chociaż William Shakespeare i Ben Jonson byli aktorami, większość z nich nie wydaje się być wykonawcami, a żaden z głównych autorów, którzy pojawili się na scenie po 1600 roku, nie uzupełniał swoich dochodów aktorstwem.
Nie wszyscy dramatopisarze pasują do współczesnego wizerunku poetów czy intelektualistów. Christopher Marlowe został zabity w zwykłej bójce w tawernie, podczas gdy Ben Jonson zabił aktora w pojedynku. Kilku prawdopodobnie było żołnierzami.
Dramatopisarze zazwyczaj otrzymywali wynagrodzenie w ratach podczas procesu pisania, a jeśli ich sztuka została zaakceptowana, otrzymywali również dochód z jednego dnia przedstawienia. Nie mieli oni jednak prawa własności do napisanych przez siebie sztuk. Gdy sztuka została sprzedana firmie, to ona była jej właścicielem, a dramaturg nie miał żadnej kontroli nad obsadą, przedstawieniem, korektą czy publikacją.
Zawód dramaturga był wymagający i daleki od lukratywności. Wpisy w dzienniku Philipa Henslowe’a pokazują, że w latach około 1600 Henslowe płacił zaledwie 6 lub 7 funtów za sztukę. Prawdopodobnie była to dolna granica przedziału, choć nawet najlepsi pisarze nie mogli żądać zbyt wiele więcej. Dramatopisarz pracujący w pojedynkę mógł wyprodukować najwyżej dwie sztuki rocznie; w latach trzydziestych XVI wieku Richard Brome podpisał kontrakt z Salisbury Court Theatre na dostarczanie trzech sztuk rocznie, ale okazało się, że nie jest w stanie sprostać obciążeniu pracą. Shakespeare wyprodukował mniej niż 40 samodzielnych sztuk w karierze, która trwała ponad dwie dekady; odniósł sukces finansowy, ponieważ był aktorem i, co najważniejsze, udziałowcem firmy, dla której grał i teatrów, z których korzystali. Ben Jonson osiągnął sukces jako dostawca masek dworskich i był utalentowany w grze mecenatu, która była ważną częścią życia społecznego i gospodarczego epoki. Ci, którzy byli dramaturgami w czystej postaci, radzili sobie znacznie gorzej; biografie wczesnych postaci, takich jak George Peele i Robert Greene, a także późniejszych, takich jak Brome i Philip Massinger, naznaczone są niepewnością finansową, walką i ubóstwem.
Dramaturdzy radzili sobie z naturalnym ograniczeniem swojej produktywności, łącząc się w dwu-, trzy-, cztero-, a nawet pięcioosobowe zespoły w celu tworzenia tekstów sztuk; większość sztuk napisanych w tej epoce była dziełem współpracy, a artyści solowi, którzy generalnie unikali wspólnych wysiłków, jak Jonson i Szekspir, byli wyjątkami od reguły. Podział pracy oznaczał oczywiście podział dochodów; wydaje się jednak, że układ ten funkcjonował na tyle dobrze, że było to opłacalne. (Truizm, który mówi: dywersyfikuj swoje inwestycje, mógł działać na elżbietańskim rynku sztuki, podobnie jak na współczesnym rynku akcji). Spośród ponad 70 znanych dzieł w kanonie Thomasa Dekkera, około 50 to kolaboracje; w jednym roku, 1598, Dekker pracował nad 16 kolaboracjami dla impresario Philipa Henslowe’a i zarobił 30 funtów, czyli nieco poniżej 12 szylingów tygodniowo – mniej więcej dwa razy więcej niż przeciętny dochód rzemieślnika wynoszący 1s. dziennie. Pod koniec swojej kariery Thomas Heywood twierdził, że miał „całą rękę, a przynajmniej główny palec” w autorstwie około 220 sztuk. Samotny artysta zwykle potrzebował miesięcy na napisanie sztuki (choć mówi się, że Jonson stworzył Volpone w pięć tygodni); Dziennik Henslowe’a wskazuje, że zespół czterech lub pięciu pisarzy mógł stworzyć sztukę w zaledwie dwa tygodnie. Trzeba jednak przyznać, że pamiętnik pokazuje również, że zespoły dramaturgów domowych Henslowe’a – Anthony Munday, Robert Wilson, Richard Hathwaye, Henry Chettle i inni, w tym nawet młody John Webster – mogły rozpocząć projekt i zaakceptować zaliczki na jego realizację, ale nie udało im się stworzyć niczego godnego uwagi. (Współczesne rozumienie współpracy w tej epoce jest nieobiektywne ze względu na fakt, że niepowodzenia na ogół zniknęły z ledwością; jeden wyjątek od tej reguły, zob: Sir Thomas More). Większość dramaturgów, jak na przykład Szekspir, pisała wierszem.

Gatunki

Gatunki tego okresu obejmowały sztukę historyczną, która przedstawiała historię Anglii lub Europy. Sztuki Szekspira o życiu królów, takich jak  Ryszard III  i  Henryk V , należą do tej kategorii, podobnie jak Edward II Christophera Marlowe’a   i  Słynna kronika króla Edwarda Pierwszego George’a Peele’a . Sztuki historyczne dotyczyły nowszych wydarzeń, takich jak  A Larum dla Londynu  , który dramatyzuje splądrowanie Antwerpii w 1576 roku.
 Niezwykle popularnym gatunkiem była tragedia. Wyjątkowo popularne były tragedie Marlowe’a, takie jak  „Doktor Faust”  i  „Żyd z Malty” \. Publiczności szczególnie podobały się dramaty o zemście, jak  Tragedia hiszpańska Thomasa Kyda.
W tym okresie powstały cztery tragedie uważane za największe dzieła Szekspira (Hamlet,  Otello,  Król Lear i  Makbet )  a także wiele innych (patrz tragedia Szekspira).
Popularne były też komedie. Podgatunkiem rozwiniętym w tym okresie była komedia miejska, która satyrycznie traktuje o życiu w Londynie na wzór nowej komedii rzymskiej. Przykładami są Święto szewca Thomasa Dekkera  i Wstydliwa pokojówka w Cheapside  Thomasa Middletona .
Choć marginalizowane, starsze gatunki, takie jak pastorałka ( Wierna pasterka, 1608), a nawet moralitet ( Cztery sztuki w jednym, ok. 1608-13) mogły też wywierać wpływ na ówczesną twórczość dramatyczną. Po około 1610 roku, ​​podczas panowania pierwszych dwóch królów Stuartów, Jakuba I i Karola I, cieszył się rozkwitem nowy hybrydowy podgatunek tragikomedii, podobnie jak maska.

Teksty drukowane

Strona tytułowa A Chaste Maid in Cheapside autorstwa Thomasa Middletona, opublikowana w 1630 r. / Wikimedia Commons

Tylko mniejszość sztuk teatru angielskiego renesansu została kiedykolwiek wydrukowana; z wymienionych powyżej 220 sztuk Heywooda tylko około 20 zostało opublikowanych w formie książkowej. W całym okresie wydano nieco ponad 600 sztuk, najczęściej w pojedynczych wydaniach quarto. (Większe wydania zbiorowe, takie jak sztuki Szekspira, Bena Jonsona, Beaumonta i Fletchera, były późnym i ograniczonym rozwojem). Przez większą część epoki nowożytnej uważano, że teksty do sztuk były popularnymi przedmiotami wśród czytelników renesansu, które zapewniały zdrowe zyski dla papierników, którzy je drukowali i sprzedawali. Na przełomie XIX i XX wieku klimat opinii naukowców nieco się zmienił w stosunku do tego przekonania: niektórzy współcześni badacze twierdzą, że wydawanie sztuk teatralnych było biznesem ryzykownym i marginalnym – chociaż inni kwestionowali tę hipotezę.
Niewielka liczba dramatów z epoki przetrwała nie w tekstach drukowanych, lecz w formie rękopisów.

Koniec teatru angielskiego renesansu: zakaz wystawiania sztuk przez angielski parlament

Powstający ruch purytański był wrogo nastawiony do teatru, ponieważ uważał, że „rozrywka” jest grzeszna. Z politycznego punktu widzenia dramatopisarze i aktorzy byli klientami monarchii i arystokracji, a większość z nich wspierała sprawę rojalistów. Frakcja purytańska, od dawna potężna w Londynie, zyskała kontrolę nad miastem na początku pierwszej angielskiej wojny domowej, a 2 września 1642 r. Parlament, forsowany przez partię parlamentarną, pod wpływem purytanów, zakazał wystawiania sztuk w londyńskich teatrach, choć wbrew temu, co się powszechnie twierdzi, nie nakazał zamknięcia, a tym bardziej zniszczenia samych teatrów:
Tekst ustawy jest następujący:
Mając na uwadze, że zrozpaczona Irlandia, przesiąknięta własną krwią, i rozproszona Anglia, zagrożona chmurą krwi przez wojnę domową, wzywają do wszelkich możliwych środków, aby uspokoić i odwrócić gniew Boży, pojawiający się w tych wyrokach; wśród których post i modlitwa, które często próbowano być bardzo skuteczne, były ostatnio i nadal są zalecane; i mając na uwadze, że publiczne sporty nie zgadzają się z publicznymi nieszczęściami, ani publiczne przedstawienia sceniczne z okresami upokorzenia, ponieważ jest to ćwiczenie smutnej i pobożnej powagi, a drugie to spektakle przyjemności, zbyt często wyrażające rozpustną wesołość i lewitację: Uznaje się zatem za stosowne i zarządzone przez Lordów i Gmin w tym Parlamencie zebranych, że dopóki te smutne przyczyny i ustalone Czasy Upokorzenia trwają, publiczne przedstawienia sceniczne powinny zostać zaprzestane i zaniechane, zamiast których zaleca się Ludowi tego Kraju pożyteczne i stosowne rozważania dotyczące Pokuty, Pojednania i Pokoju z Bogiem, które prawdopodobnie mogą przynieść zewnętrzny Pokój i Dobrobyt oraz przywrócić tym Narodom Czasy Radości i Radości.
Należy zauważyć, że ustawa określa zakaz jako tymczasowy („…dopóki te smutne przyczyny i ustalone Czasy Upokorzenia trwają, Publiczne Przedstawienia Sceniczne przestaną istnieć i zostaną porzucone”), ale nie określa jego limitu czasowego.
Po 1642 r., podczas angielskiej wojny domowej i następującego po niej bezkrólewia (angielska Wspólnota Narodów), nawet po wprowadzeniu przez purytanów zakazu wystawiania sztuk teatralnych, można było w pewnym stopniu zaobserwować działalność teatralną kontynuującą angielski teatr renesansowy, np. w postaci krótkich sztuk komicznych zwanych Drolls, które były dozwolone przez władze, podczas gdy właściwe sztuki pełnometrażowe były zakazane. Teatry nie zostały zamknięte. Budynki wykorzystywano do innych celów niż wystawianie sztuk.
Przedstawienia teatralne pozostały zakazane przez większość następnych osiemnastu lat, stając się ponownie dozwolone po przywróceniu monarchii w 1660 roku. Teatry zaczęły ponownie wystawiać wiele sztuk z poprzedniej epoki, choć często w zaadaptowanych formach; wkrótce wyewoluowały nowe gatunki komedii i spektaklu Restoration, nadając angielskiemu teatrowi późniejszego XVII wieku jego charakterystyczny charakter.

Dr Kevin Seiffert i dr Rosemary Sutton

27 kwietnia 2018 r.


  

Dr Kevin Seiffert i dr Rosemary Sutton
Seiffert: Profesor, Wydział Administracji Edukacyjnej, Podstaw i Psychologii, University of Manitoba
Sutton: Wiceprezes ds. nauki i sukcesu studentów, Cascadia College, Bothell


Autorzy: Kelvin Seifert i Rosemary Sutton, znajdujące się w Open Textbook Library , opublikowane przez Lumen Learning na licencji Creative Commons Attribution 4.0 International .