Gopal Venu, lub Venuji, jak pieszczotliwie nazywają go jego uczniowie w Indiach i za granicą, to ceniony na całym świecie artysta, badacz sztuk performatywnych, badacz i mistrz trenerski, głęboko zakorzeniony w klasycznych tradycjach sztuk performatywnych Kerali w Indiach. Pochodzący z Thiruvananthapuram, stolicy stanu Kerala, Venu zdobył bogate doświadczenie w Kutiyattam, klasycznym teatrze sanskryckim, rodzimym dla Kerali i wpisanym na listę „Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości” uznanych przez UNESCO. Venu jest obecny w świecie sztuk performatywnych od prawie siedmiu dekad, począwszy od inicjacji w kathakali, unikalnym klasycznym tańcu-dramacie, rodzimym dla Kerali, w wieku zaledwie dziesięciu lat. Od tego czasu Venu odegrał znaczącą rolę w odmłodzeniu wielu klasycznych i ludowych form sztuki Kerali, w tym Kutiyattam, Nangiarkoothu, Mudiyettu (teatr rytualny), Kakkarissi Natakam (teatr ludowy), Tholpavakoothu (lalkarstwo cieni) i Pavakathakali (lalkarstwo w rękawiczkach).
Gopal Venu. Zdjęcie: Manoj Parameswaran
Wynalazł system notacji tanecznej do opisu gestów dłoni (mudr) w tańcu i teatrze Kerali, a także pracuje jako gościnny nauczyciel mistrzowski w Międzykulturowym Instytucie Teatralnym (ITI) w Singapurze. Był również jednym z czterech reżyserów w World Theatre Project, pomyślanym w latach 90. przez szwedzkiego teatrzyka Petera Oskarsona. Venu, mający obecnie 80 lat, wciąż jest zaangażowany w produkcję nowych spektakli „Kutiyattam – Mricchakatikam ” (Mały gliniany wózek), sanskryckiego dramatu z około V wieku n.e., przypisywanego starożytnemu dramatopisarzowi Sudrace. Po raz pierwszy tekst ten jest adaptowany do formatu „Kutiyattam”.
Poniżej znajdują się fragmenty, które stworzyłam z prawie 100-minutowego wywiadu z Venu, nagranego w „Kottichetham”, jego urokliwym teatrze studyjnym, położonym pośród zieleni jego skromnej rezydencji w spokojnej miejscowości Irinjalakuda w Kerali. Jego żona, Nirmala Paniker, jest mistrzynią nauczania Mohiniyattam, klasycznej formy tańca Kerali, a ich córka, Kapila Venu, jest uznaną artystką Kutiyattam. Typowo dla mistrzów azjatyckiego teatru klasycznego, Venu podaje szczegółowe przykłady swoich zgłębiania starożytnej mądrości, którą zdobył w ciągu swojej trwającej dekady kariery, zamiast dostarczać akademicko dostosowanych, zwięzłych pakietów informacji. W dalszej części Venu omawia Navarasa Sadhana, unikalną metodologię szkolenia aktorów, którą rozwinął podczas swojej trwającej dekady eksploracji tradycji sztuk performatywnych Indii.
G. Venu na warsztatach Navarasa Sadhana. Zdjęcie: Manoj Parameswaran
Renu Ramanath: Zacznijmy od Navarasa Sadhany. Czy mógłbyś zdefiniować Navarasa Sadhanę i ewentualnie wyjaśnić jej praktykę? Gdybyś mógł to wyjaśnić publiczności, która nie zna tradycyjnych indyjskich form ani indyjskich praktyk aktorskich, jak byś zdefiniował Navarasa Sadhanę?
Gopal Venu: Navarasa Sadhana można ogólnie zdefiniować jako metodologię szkolenia aktorów zaczerpniętą z tradycyjnych indyjskich systemów aktorskich, określonych w starożytnych traktatach, w tym w Natjasastrze. Jest to alternatywny moduł szkolenia aktorów oparty na tradycyjnym teatrze indyjskim i starożytnych traktatach, w tym w Natjasastrze. Poprzez systematyczną i codzienną praktykę Navarasa (Dziewięciu Ras), aktorzy mogą osiągnąć wyższy poziom ekspresji emocjonalnej. Jest to metodologia szkoleniowa, która stanowi pomost między starożytnym indyjskim dziedzictwem abhinaya (aktorstwa) a współczesnymi aktorami.
„Nava Rasa-s”, czyli Dziewięć Emocji/Ekspresji, stanowią rdzeń tradycyjnego indyjskiego aktorstwa, a „Sadhana” oznacza systematyczną, ciągłą i metodyczną praktykę dowolnej dyscypliny w celu osiągnięcia pożądanego poziomu wiedzy lub osiągnięć. „Sadhana” jest również ważnym pojęciem w indyjskim systemie praktyk duchowych i artystycznych.
Venu w czasach inicjacji do Kathakali – 1956. Zdjęcie: Chittor Gopalan Nair
Ten system szkoleniowy jest rezultatem mojej prawie siedemdziesięcioletniej praktyki i zgłębiania świata form sztuk performatywnych, które rozpoczęłam, gdy miałam 11 lat, studiując kathakali pod okiem czołowych mistrzów Kerali. Ta podróż zaprowadziła mnie po Indiach i za granicę, gdzie zgłębiałam wiele tradycyjnych i ludowych form sztuki. Ostatecznie zdecydowałam się na specjalizację w kutiyattam, najbogatszym indyjskim dziedzictwie klasycznych form sztuk performatywnych, którego początki sięgają prawie 2000 lat.
G. Venu i Ammannur Madhava Chakyar w Wysokiej Komisji Indii w Londynie (1982). Zdjęcie: Z archiwum Natanakairali
Miałem szczęście odbyć szkolenie w Kutiyattam pod okiem jednej z żyjących legend tej sztuki lat 80., Guru Ammannura Madhavy Chakyara, który zyskał międzynarodowe uznanie, występując na całym świecie, w tym w paryskiej siedzibie UNESCO w 2001 roku, z okazji uznania tej formy sztuki za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości. Otrzymał on Zwój Honorowy od Koichiro Matsuury, ówczesnego Dyrektora Generalnego UNESCO. Miałem szczęście, że mogłem uczyć się u tego wielkiego mistrza, który był ostatnim z prawdziwych mistrzów tej klasycznej sztuki. Niełatwo było zdobyć zaufanie dawnych indyjskich i azjatyckich mistrzów, takich jak on, którzy są przesiąknięci tradycją i wierzeniami.
Byłem również blisko związany z Madhavą Chakyarem w zarządzaniu Ammannur Chachu Chakyar Smaraka Gurukulam, ośrodkiem szkoleniowym założonym w imieniu jego wuja, prawdziwego mistrza Kutiyattam, który zmarł, zanim przybyłem do Irinjalakuda pod koniec lat 80. W tamtym czasie Gurukulam było zaniedbane, z niewielką liczbą uczniów i obiektów. Udało mi się uzyskać stałe stypendium z Ministerstwa Kultury w New Delhi, a także przekonać Ammannura Madhavę Chakyara do występów publicznych, początkowo poza Keralą, a później na arenie międzynarodowej. Początkowo niechętnie występował publicznie, ponieważ było to sprzeczne z jego tradycyjnymi przekonaniami, ale zdając sobie sprawę z zmieniających się czasów, uwolnił się z okowów tradycji. Wkrótce stał się szanowaną postacią w krajowym i międzynarodowym środowisku sztuk performatywnych.
Proszę opowiedzieć nam o World Theatre Project, międzynarodowej współpracy, do której przyłączył się Pan w latach 90., dzięki której poznał Pan tradycje sztuk performatywnych w wielu krajach.
Peter Oskarson, Manuela Soeiro, Gopal Venu, Henning Mankell i Ma Ke podczas World Theatre Workshop w Jarvso w Szwecji (1999). Zdjęcie: Z archiwum Natanakairali
W latach 90. związałem się z World Theatre Project, programem kierowanym przez szwedzkiego teatralistę Petera Oskarsona z siedzibą w Sztokholmie. Byłem jednym z pięciu dyrektorów projektu, obok Ma Ke, mistrza Opery Pekińskiej, Manueli Soeiro, reżyserki teatralnej z Mozambiku, zwanej Matką Mozambickiego teatru, Henninga Mankella (wybitnego pisarza i dramaturga) i Petera Oskarsona. W projekcie, który często przypominał obrady okrągłego stołu artystów teatralnych, brało udział wielu wybitnych twórców teatralnych i naukowców z różnych krajów. Regularne spotkania odbywały się w różnych częściach świata, między innymi w Kerali, Mozambiku i Szwecji.
Gopal Venu – Jego misja zachowania tradycji sztuki performatywnej
Naszym pierwszym zadaniem było sprawdzenie, czy istnieją jakieś pisane dokumenty dotyczące teatru z czasów starożytnych, w którejkolwiek z kultur na świecie. Eksploracja naturalnie rozpoczęła się od Europy i w ten sposób zidentyfikowaliśmy „Poetykę” Arystotelesa, która liczyła około 50–60 stron. Ponadto znaleźliśmy „Chirologię” (Chirologia: Język naturalny ręki) i „Chironomię” (Chironomia: Sztuka retoryki manualnej i wystąpień publicznych), teksty rzekomo pochodzące z XVI- wiecznej Anglii, które mniej więcej dotyczyły sztuki oratorskiej, czyli wystąpień publicznych. Następnie, z pomocą Ma Ke, zbadaliśmy Chiny. Nie znaleźliśmy jednak żadnego rękopisu związanego z teatrem z Chin, chociaż istniały dokumenty dotyczące sztuk walki. Z drugiej strony, skupiając się na Japonii, znaleźliśmy
XIV – wieczny traktat „Kadensho: Księga Przekazu Kwiatu” autorstwa mistrza nō, Zeami Motokiyo. Jako pierwszy znany traktat o teatrze w Japonii, jest to wspaniały, 150-stronicowy tekst. Podczas naszej wizyty w Japonii lokalna społeczność teatralna zorganizowała dla nas przedstawienie nō i czytanie tego tekstu w ramach Światowego Projektu Teatralnego.
G. Venu jako Ravana w Thoranayuddham Kutiyattam wystąpił w World Theatre Workshop (1999). Zdjęcie: Z Archiwum Natanakairali
Po tych wszystkich eksploracjach w końcu uświadomiłem sobie, że Natjasastra, starożytny indyjski traktat datowany na lata 200 p.n.e.–200 n.e., jest najbardziej obszernym, szczegółowym i starożytnym traktatem o teatrze na świecie, z 6000 poetyckich wersów podzielonych na 36 rozdziałów opisujących formy sztuk performatywnych. Jednak Natjasastra nie była jedynym tekstem, jaki wytworzyły Indie; w kolejnych wiekach powstała z niego cała masa literatury wtórnej, w tym komentarze i interpretacje autorstwa uczonych z różnych części kraju. Mówi się, że Natjasastra nie jest praktyczna, a jednak żadna inna kultura na świecie nie stworzyła takiego skarbu. Dla mnie, jak i dla innych uczestników projektu Teatru Światowego, było to ogromne odkrycie. Od tego momentu zacząłem zgłębiać starożytne skarby dostępne w Indiach.
A mimo to, przy całym tym bogatym dziedzictwie wiedzy teoretycznej, nie było żadnej praktycznej metodologii aktorskiej opartej na tradycjach indyjskich?
Nie, a co więcej, nie prowadzono żadnych poważnych prac w tym kierunku. Nawet Narodowa Szkoła Dramatyczna, czołowa instytucja teatralna w kraju, założona w 1959 roku, koncentrowała się na zachodnich praktykach teatralnych. Jednym z głównych powodów, dla których twórcy współczesnego teatru odrzucili starożytne traktaty, mogło być przeplatanie się praktyk „kastowych” w ramach istniejących tradycji klasycznych sztuk performatywnych. Jednak Natyasastra jest niczym skarbnica, która pozostaje w dużej mierze niezbadana.
G. Venu występujący jako Surpanakha w Surpanakhankam Kutiyattam
Co ciekawe, zacząłem myśleć o znalezieniu rodzimej metodologii kształcenia teatralnego już w latach 70. XX wieku. W 1971 roku uczestniczyłem w warsztatach teatralnych prowadzonych przez BV Karantha, wybitnego twórcę teatralnego, reżysera filmowego, dramatopisarza i dramaturga, w Kala Parishad, czyli w Kala Academy, rządowej instytucji zajmującej się sztukami performatywnymi, działającej w ramach Departamentu Kultury stanu Madhya Pradesh, w Bhopalu. Kapila Vatsyayan (1928–2020), wielka matriarcha indyjskich badań kulturowych, została zaproszona do wygłoszenia wykładu na tych warsztatach, który zgłębiał sposób wystawiania sztuk sanskryckich w starożytności. Przeprowadziła obszerne studia nad „Arthadyotaniką”, interpretacją starożytnej sanskryckiej sztuki Abhijñānaśākuntalam autorstwa Kālidāsy . Wielki uczony Ananda Coomaraswamy w swojej przedmowie do „ Zwierciadła gestu” , będącego Abhinaya Darpana Nandikeswary, tłumaczeniem tego fundamentalnego dzieła na język angielski, wspomniał o „Arthadyotanice”. Podczas tych warsztatów Kapila Vatsyayan zaprezentowała również mały fragment z „Shakuntali”, który przedstawiał scenę polowania króla Dushyanty, w oparciu o sugestie zawarte w traktacie; sama zagrała rolę jelenia, a mnie zaprosiła do roli woźnicy.
To było dla mnie przełomowe doświadczenie: uświadomiło mi, jak bardzo taniec i teatr różnią się w Indiach. Jednak wszystkie odniesienia do Natyasastry w tamtym czasie dotyczyły tańca, a także Bharathanatjam. Jednak dzięki tym warsztatom zacząłem dostrzegać, że Natyasastra ma więcej wspólnego z teatrem.
Po powrocie do Kerali wznowiłem pracę w innych dziedzinach sztuki, aż w latach 80. przypadkowo natknąłem się na Kutiyattam w Thrissur. Wkrótce potem przeprowadziłem się do Irinajalakuda, rodzinnego miasta Ammannura Madhavy Chakyara, i zacząłem pracować nad Kutiyattam. Pracowałem wówczas jako wykładowca w nowo utworzonej Szkole Dramatycznej w Thrissur, ale wkrótce zrezygnowałem z tej pracy, aby całkowicie poświęcić się Kutiyattam. Wkrótce, dzięki naszym wspólnym wysiłkom, Ammannur Gurukulam zyskał na znaczeniu, a Ammannur Madhava Chakyar stał się gwiazdą krajową i międzynarodową, obsypaną najwyższymi odznaczeniami w kraju.
G. Venu z artystami Kutiyattam z Natanakairali. Z archiwów Natanakairali.
Podczas jednej z moich sesji z Madhavą Chakyarem po raz pierwszy wspomniał o nieformalnej szkole aktorskiej, która istniała w rodzinie królewskiej w okolicach Irinjalakuda. Kodungallur Kovilakam (Dom Królewski Kodungallur) był lokalną rodziną królewską, znaną ze swoich naukowych dążeń. Odkryłem, że członek tej rodziny, Kodungallur Bhagavathar Kunjunni Thampuran, zaoferował Madhavie Chakyarowi specjalne szkolenie, które pomogło mu udoskonalić jego umiejętności aktorskie. Dowiedziałem się również, że zgłębiał wpływ oddechu na „Abhinaya”, czyli ekspresję aktorską, co było wynikiem jego osobistych poszukiwań.
Pazhoor Damodara Marar (tradycyjny perkusista „Edakka” / propagator Mudiyettu, tradycyjnej formy sztuki rytualnej / propagator Sopana Sangeetham, tradycyjnej muzyki rytualnej), Nirmala Paniker (nauczycielka Mohiniyattam) i G. Venu. Foto: Ludwig Pesch, niemiecki muzykolog, pedagog i muzyk
Kiedy więc te eksploracje przerodziły się w solidną metodologię szkoleniową?
W dużej mierze ten proces był zasługą Międzykulturowego Instytutu Teatralnego (ITI), dawniej znanego jako TTRP lub Program Szkolenia i Badań Teatralnych, niezależnego instytutu kształcenia teatralnego w Singapurze, założonego przez Tirunilana Sasitharana, pedagoga teatralnego, oraz nieżyjącego już Kun Pao Kuna, singapurskiego dramaturga, reżysera i działacza artystycznego. Instytut koncentruje się na kształceniu studentów w czterech głównych azjatyckich formach klasycznej sztuki widowiskowej: Operze Pekińskiej z Chin, Wayang Wong, znanym również jako Wayang Orang, z Indonezji, Noh z Japonii oraz Kutiyattam z Indii. Chociaż początkowo wybrano Bharathanatyam, TTRP wkrótce przestawiło się na Kutiyattam.
W 2005 roku, gdy Instytut znany był jako TTRP, Sasitharan zwrócił się do mnie z prośbą o wprowadzenie podstawowych elementów Kutiyattam do ich studentów. Następnie, w 2007 roku, moduły szkolenia aktorskiego opartego na Kutiyattam zostały wprowadzone również w Narodowej Szkole Dramatycznej w New Delhi. Do 2010 roku wpadłem na pomysł wprowadzenia studentów do odgrywania Navarasa (Dziewięciu Rasa/Ekspresji) poprzez kontrolę oddechu. Stopniowo zacząłem rozwijać system szkoleniowy, czerpiąc z zasad Natyasastry i łącząc je z technikami kontroli oddechu, inspirowanymi moim szkoleniem pod okiem Guru Ammannura Madhavy Chakyara.
G. Venu z marionetką Pavakathakali (1983). Zdjęcie: Ravi Gopalan Nair
Navarasa Sadhana nie jest częścią tradycyjnego treningu Kutiyattam. Opiera się na podstawowych założeniach treningu Kutiyattam, a także na koncepcjach z Natyasastry, takich jak „Vyabhichari Bhava”, czyli „przemijające emocje”.
Formuła, czyli Rasa-Sutra, podana w Natyasastrze, powstaje poprzez połączenie Vibhavy (determinantów), Anubhavy (następników) i Vyabhichari (stanów przejściowych) i wyjaśnia znaczenie tworzenia przyjemności estetycznej poprzez różne elementy gry aktorskiej. Navarasa Sadhana jest rezultatem moich wysiłków zmierzających do stworzenia alternatywnej metody nauczania i szkolenia, czerpiącej z bogatych i starożytnych indyjskich tradycji teatralnych, sformułowanych w tekstach takich jak Natyasastra. Jednak, aby kontynuować jej rozwój, potrzebne są bardziej dogłębne badania, w tym badania nad różnymi technikami stosowanymi w Kutiyattam. Chociaż w przyszłym miesiącu skończę 80 lat, wciąż mam nadzieję, że uda mi się dokończyć tę pracę.
Bhagavathar Kunjunni Thampuran: Zdjęcie: Portret na obrazie olejnym autorstwa Chittore Gopalan Nair
Prosimy o podzielenie się z nami kilkoma informacjami na temat Twoich nowych projektów.
Obecnie reżyseruję nową produkcję Kutiyattam opartą na starożytnym sanskryckim tekście zatytułowanym Mricchakatikam (Mały gliniany wózek), przypisywanym Sudrace, starożytnemu dramatopisarzowi, który żył najprawdopodobniej w V wieku n.e. Chociaż Mricchakatika została szeroko zaadaptowana do formatu teatralnego w Indiach przez wielu współczesnych mistrzów, nigdy nie była wystawiana w formacie Kutiyattam. Jest to wyzwanie, ponieważ sztuka nie należy do tradycyjnego repertuaru Kutiyattam. Dziesięcioaktowa sztuka musi zostać zmontowana i skompilowana w jedno- lub dwugodzinne przedstawienie w strukturze Kutiyattam, ale bez poświęcania jego istoty. Musimy również przygotować jej tekst wykonawczy, zwany Attaprakaram, będący podstawą przedstawienia Kutiyattam. Nowa produkcja będzie miała premierę w Bangalore w lipcu 2025 roku.
Renu Ramanath *
* Renu Ramanath jest niezależną dziennikarką i felietonistką, zajmującą się teatrem i sztukami performatywnymi. Mieszka w Kerali w Indiach. Współorganizowała duże festiwale teatralne w Kerali, w tym Międzynarodowy Festiwal Teatralny w Kerali (ITFoK) organizowany przez Kerala Sangeetha Nataka Akademi oraz Narodowy Festiwal Teatralny organizowany przez Departament Informacji i Public Relations rządu Kerali. Obecnie jest członkinią Komitetu Wykonawczego Kerala Sangeetha Nataka Akademi oraz dyrektorem i członkiem zarządu Kerala Cultural Activists Welfare Fund Board. Jest również członkinią Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Teatralnych (IATC).
Copyright © 2025 Renu Ramanath
Critical Stages/Scènes critiques , #31, czerwiec 2025
e-ISSN: 2409-7411
Niniejsza praca jest licencjonowana na warunkach
licencji Creative Commons Uznanie autorstwa Międzynarodowe CC BY-NC-ND 4.0.
Powyższy artykuł był pierwotnie publikowany na stronie Critical Stages
Link do artykułu:
