Globalny Szekspir / Andrew Dickson

0
260

Podróżujący aktorzy. Miniaturowy obraz, który prawdopodobnie przedstawia angielskich graczy w drodze na występ na targach we Frankfurcie, 1597–1617

Abstrakt

Szekspir adaptował i zapożyczał historie i tradycje innych krajów, a z kolei jego sztuki były adaptowane, tłumaczone i wystawiane na całym świecie. Andrew Dickson rozważa globalny zasięg Szekspira i reakcje, z jakimi spotykały się jego sztuki w różnych krajach i wiekach.

 

Globalny Szekspir

W twórczości Szekspira 'świat’ jest słowem kuszącym i nieco nieuchwytnym. O / jakże pełen jest ten roboczy świat!’ (1.3.11-12) wzdycha Rosalinda w Jak wam się podoba: jest to obraz świata jako nędznego, niemal zapomnianego, zwyczajnego. Miranda w Burzy, zupełnie bardziej optymistyczna, sprytnie odwraca tę myśl: „O brave new world / That has such people in’t!” (5.1.183-84) – wykrzykuje, widząc przyjęcie dobrze ubranych włoskich dworzan, którzy nagle przybywają na skalistą wyspę, na której się wychowała.

W późnej sztuce Antoniusz i Kleopatra – tekście, w którym „świat” występuje częściej niż w jakimkolwiek innym – światy są kupowane i sprzedawane, wygrywane i tracone. Filon mówi o bohaterskim Antoniuszu jako o „potrójnym filarze świata” (1.1.12); sam Antoniusz swobodnie oświadcza swojej nowej rzymskiej żonie Oktawii, że „świat i mój wielki urząd / Czasem oderwą mnie od twego łona”.

Słowo to zdaje się obejmować zarówno wszystko, jak i nic – być może nie jest to zaskakujące, biorąc pod uwagę, że Szekspir był dramaturgiem domowym teatru zwanego Globe, którego mottem było legendarne totus mundus agit histrionem, tłumaczone przez Jaquesa jako „cały świat jest sceną” (Jak wam się podoba, 2.7.139).[1] Mogę przywoływać całe światy, zdaje się mówić dramaturg, i sprawiać, że znikają one ponownie, gdy patrzycie.

Engraved view of London by C J Visscher showing the Globe

Engraved view of London by C.J. Visscher showing the Globe

According to legend, the motto of the Globe theatre was ‘all the world’s a stage’. Usage terms Public Domain.

Historia globalnego Szekspira jest równie fascynująca i równie trudna do określenia. Stanowi zagadkę: w jaki sposób człowiek z klasy średniej, pochodzący z angielskiego Midlands, który nigdy nie wyjeżdżał poza Anglię (o czym wiedzą biografowie), stał się prawdopodobnie najczęściej tłumaczonym i „podróżującym” autorem w historii. Teksty Szekspira zostały zaadaptowane na języki od ormiańskiego po zuluski, brazylijski portugalski po isiXhosa. Były jednymi z najwcześniejszych dramatów sfilmowanych w Indiach, a w XIX wieku podróżowały po Azji Wschodniej i Afryce w wersjach opowiadań przeznaczonych dla dzieci. Szekspir był najczęściej wystawianym dramaturgiem na frontach powstających Stanów Zjednoczonych, a w Rosji i Niemczech jest czczony z niemal religijnym zapałem. W Chinach mówi się o Shashibiya lub „Old Man Sha”, w Polsce o Szekspirze, w Japonii o Sheykuspii. Przebiegnij palcami po wielu kulturach świata, a prędzej czy później dotkniesz czegoś, co wydaje się szekspirowskie. Kultury nie z tego świata też: Hamlet, niesławnie, został przetłumaczony na Klingona[2].

Photograph of a Palestinian-Israeli Romeo and Juliet, 1994

Photograph from a Palestinian-Israeli Romeo and Juliet, 1994

Ta inscenizacja Romea i Julii została wyprodukowana wspólnie przez Al-Kasaba Theatre w Ramalla i Khan Theatre w Jerozolimie. Usage terms © Press Association Images

Wszyscy na morzu?

Być może odpowiednio, początek tej historii sam w sobie jest zagadką. Spekuluje się, że we wrześniu 1607 roku statek Kompanii Wschodnioindyjskiej o nazwie Czerwony Smok, zakotwiczony w Sierra Leone w drodze do Indonezji, był miejscem pierwszego przedstawienia sztuki Szekspira poza Anglią. Zapisano, że załoga statku wystawiła wersję Hamleta, a po tej premierze trzy tygodnie później Ryszarda II. Niestety, dowody na ten wyczyn aktorski zaginęły – nieliczne zachowane dokumenty w Bibliotece Brytyjskiej nie zawierają żadnej wzmianki na ten temat – i choć niektórzy uczeni z pasją bronili jej, obecnie uważa się, że historia ta jest XIX-wiecznym fałszerstwem[3].

O wiele bardziej prawdopodobna jest teoria, że scenariusze Szekspira (lub ich wersje) były obwożone po północnej Europie pod koniec XVI i na początku XVII wieku przez wędrowne zespoły angielskich i niemieckich aktorów, gdzie były swobodnie adaptowane i mieszane z lokalnymi dramatami: jest to obraz dramatu szekspirowskiego nie jako angielskiego eksportu, ale jako części bardziej subtelnej wymiany kulturowej, która płynęła między kontynentalną Europą a Anglią w okresie renesansu.[4]

Podróżujący aktorzy w albumie przyjaźni Franza Hartmanna

Travelling players in the Friendship Album of Franz Hartmann

Miniaturowy obraz, który prawdopodobnie przedstawia angielskich graczy w drodze na występ na targach we Frankfurcie, 1597–1617. Usage termsP ublic Domain in most countries other than the UK.

Iluzja geografii

Łatwo zapomnieć, że wymiana ta przebiegała w obie strony. Jako gimnazjalista wychowany w wierze protestanckiej, Szekspir sam skorzystał z rozwoju humanizmu zapoczątkowanego na kontynencie, gdzie wysoko ceniono umiejętność translatio. Od najmłodszych lat był uczony łaciny i greki, a później, jak się wydaje, przyswoił sobie język włoski i francuski (jego umiejętności w tym ostatnim języku mogły być doskonalone pod koniec lat trzydziestych, kiedy zamieszkał w Londynie u rodziny francuskich emigrantów hugenockich, Mountjoysów)[5] W wielu sztukach widać znajomość obcojęzycznych źródeł, zwłaszcza Essais Montaigne’a i zbiorów opowieści, takich jak Gli Hecatommathi Cinthio czy Histoires Tragiques François de Belleforest. Nawet w angielskiej sztuce Henryk V większość scen rozgrywa się po francusku (nie wspominając o postaciach mówiących w języku szkockim, irlandzkim i walijskim). Wydaje się, że Szekspir aktywnie unikał pisania o Anglii swoich czasów: jedynym dramatem, który od początku do końca rozgrywa się w Anglii, jest Wesołe żony z Windsoru, a nawet w nim pojawiają się postacie gadatliwego walijskiego proboszcza i szybko mówiącego Francuza. W późniejszym okresie swojej kariery, za pomocą romansów takich jak Perykles (urzekająca podróż po Lewancie) i Burza (teoretycznie rozgrywająca się w basenie Morza Śródziemnego, ale także w jakiś sposób na Bermudach), mapuje jeszcze szersze światy.[6]

Hamlet, published by the Cranach-Presse

Illustrations for Hamlet by Edward Gordon Craig

To bogate wydanie Hamleta (1928) łączy tekst Szekspira z fragmentami jego łacińskich i francuskich źródeł. Część „Histoires Tragiques” Belleforest jest wydrukowana na marginesie tej strony. Usage terms Creative Commons Attribution Non Commercial licence (CC BY-NC) Held by© The Edward Gordon Craig Estate

Można by zarzucić Szekspirowi, że jego znajomość geografii jest mało dosłowna – Miarka za miarkę, choć jej burdele i zajazdy są w domyśle wiedeńskie, to z pewnością jakobiński Southwark pod inną nazwą, a Opowieść zimowa śmiało wyposaża Bohemię (dzisiejszą środkową Polskę) w morskie wybrzeże. Być może jednak jest to jedna ze wskazówek, dlaczego sztuki te przebyły tak daleką drogę w ciągu stuleci od śmierci dramatopisarza. Dla dramaturga działającego w warunkach gołej sceny teatru jakobickiego, kiedy do przeniesienia widzów z Rzymu do Egiptu wystarczy kilka linijek tekstu, kiedy krótki wybuch muzyki może zwiastować wszystko, od bitwy w starożytnym świecie po zstąpienie boga z niebios, geografia była płynnym i cudownie iluzjonistycznym pojęciem, sztuczką magiczną wymagającą tego, co Chór Henryka V nazywa „imaginary puissance” (Epilog, l. 25). Sztuki te wydają się mieć otwartość zakodowaną w samym swoim DNA. Dodajmy do tego bardziej dosłowny rodzaj otwartości – ich dramaturgiczną adaptacyjność i elastyczność, wymaganą przez kolegów Szekspira, którzy musieli występować na wszystkich scenach, od dworu królewskiego po piwiarnie – i zaczynamy rozumieć, dlaczego mogły przetrwać w tak wielu formach i miejscach do dziś.

Map of Illyria

Map of Illyria

Obraz Ilirii, miejsca akcji Dwunastej nocy, z bogatego atlasu Orteliusa, Theatrum orbis terrarum, co oznacza „Teatr świata”. Usage terms STC 18855 Used by permission of the Folger Shakespeare Library under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.

Poeta imperium

Jednak oczywiście nie jest to jedyna odpowiedź. Historia tego, co stało się z Szekspirem w wiekach po jego śmierci, jest również częścią jego globalnej historii. Po ponownym otwarciu teatrów w czasie Restauracji w 1660 roku jego scenariusze stały się centralną częścią brytyjskiego kanonu teatralnego, a w następnym stuleciu, wraz z rosnącym kultem bardolatrii, rosło skojarzenie między kulturą angielską a jej najbardziej znanym dramaturgiem. W sztukach pobrzmiewają dalekie echa angielskich wyczynów kolonialnych – zwłaszcza Burzy, częściowo opartej na relacjach z katastrofy statku zmierzającego do kolonii w Jamestown – a kiedy późniejsze pokolenia kolonialistów zaczęły obracać w perzynę duże połacie globu, sztuki często podróżowały razem z nimi. W Kalkucie, gdzie Brytyjczycy osiedlili się pod koniec XVI wieku, sztuka stała się centralnym punktem kolonialnego życia, a pierwszy angielski teatr powstał w 1753 roku; jego następca, otwarty w 1775 roku, był wspierany przez nikogo innego jak Davida Garricka, który wysyłał teksty i zwoje scenografii. Jak można się było spodziewać, Szekspir regularnie pojawiał się na playbillach zespołów zarówno amatorskich, jak i zawodowych.[7]

Strachey’s 'A true reportory of the wreck’ in Bermuda

Strachey's 'A true reportory of the wreck' in Bermuda

William Strachey’s dramatic account of a shipwreck off Bermuda in 1609 was probably a source for Shakespeare’s play, The Tempest. Usage terms Public Domain

W XIX wieku proces ten poszedł jeszcze dalej, gdy Szekspir został zinstytucjonalizowany w indyjskim systemie edukacji. W relacji z raportu komisji selektywnej, przekazanej Izbie Lordów w 1847 roku, koncepcja nabiera misyjnego zapału:
Szlachetnym dziełem jest postawić stopę Anglii i rozszerzyć jej berło nad brzegami nienazwanych strumieni i nad regionami jeszcze nieznanymi, i podbić je nie przez tyraniczne podporządkowanie niższych ras, ale przez zwycięstwo umysłu nad brutalną materią i ślepymi mechanicznymi przeszkodami. Jeszcze szlachetniejszym dziełem jest rozpowszechnienie na kilku stworzonych światach praw Alfreda, języka Szekspira i religii chrześcijańskiej, ostatniego wielkiego dziedzictwa człowieka.[8]

Wielu XIX-wiecznych „anglistów”, oddanych propagowaniu języka angielskiego za pomocą najważniejszego poety tego języka, zgodziłoby się z każdym słowem. Projekt ten był mniej gruntowny w koloniach takich jak Cape oraz w Afryce Zachodniej i Środkowej, ale niewiele części świata, które zostały włączone do wszechmocnego imperium brytyjskiego, uniknęło jakiegoś kontaktu z Szekspirem, w szkołach, jeśli nie w teatrze.

Szekspir przerobiony

Jak zawsze w przypadku kolonializmu, w grę wchodzi wiele ironii: wezwane do naśladowania kolonialnego pana, wiele z tych kultur zamiast tego wchłonęło Szekspira i przerobiło go. W Indiach sztuki te były adaptowane od połowy XIX wieku w oszałamiającej różnorodności form, od uczciwych, naukowych przekładów z języka bengalskiego do rozedrganych melodramatów w teatrze Parsi w Bombaju. W Afryce Zachodniej Juliusz Cezar został przetłumaczony na język Joruba w latach 30. XX wieku, a w Afryce Południowej sześć sztuk zostało przetłumaczonych na język Setswana przez pionierskiego działacza na rzecz praw człowieka Solomona Plaatje, sekretarza generalnego założyciela ANC. W Chinach, gdzie „porty traktatowe” otwarte przez Brytyjczyków podczas wojen opiumowych stały się ruchliwymi entrepôts, wersje Kupca weneckiego były wystawiane zarówno po angielsku, jak i, później, po mandaryńsku, kładąc podwaliny pod współczesną dramaturgię chińską.[9]

Programme from a 1980 production of Aimé Césaire’s Une Tempête

Programme from a 1980 production of Aimé Césaire’s Une Tempête

The Martiniquan writer Aimé Césaire re-wrote The Tempest in 1969, setting it on a colony in the throes of resistance.

Usage terms © Théâtre Vollard / Emmanuel Genvrin
W Stanach Zjednoczonych, kraju, który wcześnie i zdecydowanie zrzucił kolonialne jarzmo, historia jest – jak zawsze – zarówno znajoma, jak i inna. Przywiezione przez Atlantyk przez brytyjską kompanię, która przybyła w 1753 roku, sztuki były wkrótce wystawiane przez amerykańskie kompanie, a kopie czytane w tysiącach amerykańskich gospodarstw domowych. Dzięki uprzejmości bardolubnych Ojców Założycieli Szekspir stał się nawet bohaterem rewolucji: pisząc w 1778 roku jako dowódca armii kontynentalnej, George Washington oświadczył, że „nadbudowa, którą oni [Brytyjczycy] starali się wznieść „jak bezpodstawną tkaninę wizji”, zdała się na nic”. Niezależnie od tego, czy Waszyngton był tego świadomy, czy nie, żart jest trafny: słowa wypowiedziane przez Prospero, kolonialnego mistrza Szekspira, są trafnie przeniesione do walki z kolonializmem.[10]

West Side Story film poster

West Side Story film poster

Romeo and Juliet is the most filmed of Shakespeare’s plays. The film musical, West Side Story (1961), re-imagines the feuding families as two rival New York gangs, the Jets and the Sharks. Usage terms © UNITED ARTISTS

W epoce postkolonialnej teoretycy zaproponowali wiele powodów pozornej wszechobecności Szekspira na całym świecie. Niektórzy – co prawda coraz mniej liczni – argumentują to tym, co uważają za uniwersalność tematów Szekspira, jego zdolność do przekraczania wszelkich barier, klas, języków, kolorów czy wyznań. Niektórzy uważają go za symbol tego, co polski socjolog Zygmunt Bauman nazywa „płynną nowoczesnością”, częścią płynnej, opartej na ideach gospodarki globalnej sieci. Inni wskazują na wpływ kursów TEFL i ekspansję globalnego języka angielskiego. Jeszcze inni czerpią z teorii globalizacji, przedstawiając Szekspira jako postać „rizomatyczną” – zdecentrowaną, nie dającą się zamknąć, której korzenie wyrastają z wielu różnych miejsc jednocześnie. Czy wszystkie te Szekspiry są nadal „Szekspirem”, to pytanie bezsensowne, które być może spodobałoby się samemu dramaturgowi.[11]

Photographs of a Syrian Romeo and Juliet, 2015

Photographs of a Syrian Romeo and Juliet, 2015

In this ground-breaking production of Romeo and Juliet, the cast was made up of two groups from neighbouring countries, who only ever met on Skype.

Usage terms © Getty Images / AFP Footage
Być może jednak my, mieszkańcy globalnej północy, nie powinniśmy zakładać, że William Szekspir jest kluczem, który otwiera każde drzwi. W klasycznej relacji z podróży badawczej do Afryki Zachodniej w latach 50. amerykańska antropolog Laura Bohannan opowiada fascynującą historię o tym, jak zabrała ze sobą egzemplarz Hamleta, zakładając, że najsłynniejszy dramat w zachodnim kanonie zainteresuje lud, który przyszła obserwować – Tivów[12]. Tak było – ale nie w taki sposób, jakiego się spodziewała. Po przedstawieniu fabuły grupie starszyzny wiejskiej, z zakłopotaniem stwierdziła, że nie mają oni nic poza pogardą dla wartości tego tak zwanego uniwersalnego tekstu: dlaczego Hamlet tak bardzo chciał zamordować wuja, który tak życzliwie go przyjął? Dlaczego Gertruda nie wyszła ponownie za mąż jeszcze wcześniej? Jeśli Hamlet oszalał, to czy nie został zaczarowany? Musiała się pomylić; nic z tego nie miało sensu. Kiedy zdezorientowana Bohannan poddała się, starszy mężczyzna zlitował się. 'Musisz nam opowiedzieć jeszcze kilka historii o swoim kraju’, powiedział, nienachalnie. 'My, którzy jesteśmy starsi, pouczymy cię o ich prawdziwym znaczeniu’.
                            Andrew Dickson

Przypisy:

[1] John Gillies, Shakespeare and the Geography of Difference (Cambridge: Cambridge University Press, 1994), s. 75-79.
[2] Nick Nicholas, Andrew Strader, Mark Shoulson, Hamlet, Prince of Denmark: The Restored Klingon Version (Flourtown, PA: Klingon Language Institute, 1996). Bardziej ogólne ujęcie globalnego Szekspira można znaleźć w moim własnym Worlds Elsewhere: Journeys Around Shakespeare’s Globe (London: Bodley Head, 2015).
[3] Relację Red Dragon najpełniej obala Bernice W. Kliman w „At Sea about Hamlet at Sea: A Detective Story”, Shakespeare Quarterly 62 (2011), 180-204. Pasjonująca obrona, zob. Gary Taylor, 'Hamlet in Africa 1607′, w Ivo Kamps i Jyotsna G. Singh (eds), Travel Knowledge: European 'Discoveries’ in the Early Modern Period (Basingstoke: Macmillan, 2000), s. 223-48.
[4] Zob. Alfred Cohn, Shakespeare in Germany in the Sixteenth and Seventeenth Centuries (London and Berlin, 1865) i Simon Williams, Shakespeare on the German Stage: 1586-1914 (Cambridge: Cambridge University Press, 1990).
[5] Najpełniejsza relacja z pobytu Szekspira u Mountjoysów znajduje się w Charles Nicholl, The Lodger: Shakespeare on Silver Street (London: Allen Lane, 2008).
[6] Szczupły, ale użyteczny opis korzystania przez dramaturga ze źródeł znajduje się w Robert S Miola, Shakespeare’s Reading (Oxford: Oxford University Press, 2000).
[7] Piękny opis źródeł The Tempest znajduje się we wstępie do trzeciego wydania Arden Virginii Mason Vaughan i Aldena T. Vaughana (London: Arden Shakespeare/Bloomsbury, 2011). W przypadku wczesnych indyjskich inscenizacji Szekspira najbardziej użytecznym punktem wyjścia jest książka Poonam Trivedi i Dennisa Bartholomeusza (eds), India’s Shakespeare: Translation, Interpretation and Performance (Newark: University of Delaware Press, 2005).
[8] „Report of the Select Committee of the House of Lords on Colonisation from Ireland, Together with the Minutes of Evidence, 1847”, The Edinburgh Review 91 (styczeń, 1850), 1-62 (s. 61).
[9] Relacje o wszystkich tych epizodach znajdują się w Worlds Elsewhere, zwłaszcza na s. 175-91 (adaptacje Parsi), 263-311 (Plaatje), 394-96 (adaptacje chińskie).
[10] Cytat pochodzi z The Tempest, 4.1.151. Najlepszym punktem wyjścia dla historii amerykańskiego Szekspira są Alden T Vaughan i Virginia Mason Vaughan, Shakespeare in America (Oxford: Oxford University Press, 2012).
[11] Zob. zwłaszcza Alexander C Y Huang, „Global Shakespeares as Methodology”, Shakespeare 9 (2013), 273-90, oraz Douglas M Lanier, „Shakespearean Rhizomatics: Adaptation, Ethics, Value’, in Alexander C Y Huang and Elizabeth Rivlin (eds), Shakespeare and the Ethics of Appropriation (New York: Palgrave Macmillan, 2014) pp. 21-40.
[12] Laura Bohannan, „Shakespeare in the Bush”, Natural History 75/7 (1966), 28-33.

Written by Andrew Dickson

Andrew Dickson jest autorem, dziennikarzem i krytykiem. Były redaktor działu sztuki w londyńskim „Guardianie”, regularnie pisze dla tej gazety i występuje jako nadawca w BBC i innych miejscach. Jego książka o globalnym wpływie Szekspira, Worlds Elsewhere: Journeys Around Shakespeare’s Globe, jest już dostępna w wersji papierowej. Mieszka w Londynie, a jego strona internetowa to andrewjdickson.com.

Tekst w tym artykule jest dostępny na licencji Creative Commons.