Etruski hedonizm, kobiety i okrucieństwo: interpretacja starożytnych pism i źródeł archeologicznych / Kristína Rašlová

0
151
Rydwan Monteleone , jedno z najwspanialszych znalezisk archeologicznych na świecie, 2. ćwierć VI w. p.n.e. Z Wikipedii, wolnej encyklopedii.

Streszczenie

Panowanie Etrusków we Włoszech nie było wyraźnie ograniczone przez dobrze znany region kultury etruskiej (Toskania i północne Lacjum). Władza Etrusków rozciągała się również na obszary południowo-zachodnie (Kampania), a także na północne części Włoch (dolina Padu). Wpływ kultury etruskiej rozprzestrzenił się na cały kraj. Istotnymi źródłami artykułu są starożytne źródła w języku łacińskim i greckim z różnych okresów traktujące o kulturze i społeczeństwie Etrusków. Starożytni autorzy celowo przedstawiali wysoką klasę społeczną. Planowali zdefiniować Etrusków jako poszukiwaczy przyjemności, którzy uczestniczyli w spektakularnych bankietach. Z perspektywy archeologicznej prawda jest taka, że nie było to do końca prawdziwe. Badania archeobotaniczne i antropologiczne pokazują, że sposób życia zdecydowanej większości etruskiej populacji był standardowo skromny. Porównanie starożytnych źródeł pisanych z danymi archeologicznymi dowodzi, że starożytni pisarze byli jednostronni, czasami bez krytycznego podejścia do źródeł, co mogło spowodować błędne postrzeganie niektórych elementów kultury etruskiej. Może być kilka powodów, dla których tak było. Głównym celem tego artykułu jest zbadanie tych powodów.

Słowa kluczowe: Etruskowie; moralność; etyka; źródła pisane; łacina; greka; źródła archeologiczne

143321

Wprowadzenie

Artykuł ma na celu wyjaśnienie literackiego stereotypu etruskiego hedonizmu i moralnego zepsucia. Wiodąca rola etruskiej potęgi w środkowych Włoszech nie ograniczała się jedynie do tradycyjnego głównego obszaru kultury etruskiej (Toskania i północne Lacjum). Cywilizacja etruska rozszerzyła się na południowo-zachodnie regiony (Kampania) i północne części Włoch (dolina Padu). Wpływ kultury etruskiej rozprzestrzenił się na całym półwyspie (od Kampanii po Bolonię) i poza nim (północna i środkowa Europa, Półwysep Iberyjski, Afryka Północna itp.), głównie dzięki rozwojowi kontaktów handlowych. Podejście interdyscyplinarne (na przykład między archeologią, filologią i archeobotaniką) obejmuje wiele pozytywnych alternatyw porównawczych w badaniu kwestii etruskiej. Chociaż źródła archeologiczne są ważnym i przede wszystkim bardziej wiarygodnym źródłem informacji (dzięki temu możemy zrozumieć, jak funkcjonowało społeczeństwo etruskie), źródła pisane i fragmenty starożytnych autorów uzupełniają współczesny kontekst i dlatego nie należy ich lekceważyć. Ponieważ etruskie źródła pisane nie zachowały się, konieczne jest czerpanie ze źródeł wtórnych, które nie są w pełni obiektywne. Źródła artykułu reprezentowane są przez starożytne teksty w języku łacińskim i greckim (w tym poezję, oratorstwo, dzieła historyczne i geograficzne i inne) z różnych okresów traktujących o kulturze i społeczeństwie etruskim.

Ziemia, która rodzi każdy plon…

W starożytności pisarze dzieł historycznych mieli podobne pochodzenie jak oratorzy, poeci czy nawet filozofowie.1 Najbardziej znaczącymi pismami o Etruskach są te dotyczące ich moralności i etyki. W artykule uwzględniono autorów współczesnych Etruskom aż do IV wieku n.e., aby pokazać prawdopodobne wpływy i oddziaływania na myślenie pisarzy. Największy nacisk położono na porównanie greckich i łacińskich tekstów z różnych okresów, znalezienie wątpliwych części opinii autorów na temat etruskiej moralności, a następnie korelację ze źródłami archeologicznymi.
Ogólną, ale zrozumiałą i wszechstronną charakterystykę etruskiego społeczeństwa, kultury i krajobrazu podaje Diodorus Siculus. Diodorus w swoim Ἱστορικὴ βιβλιοθήκη pisze o czasach starożytnych, w których Etruskowie mieli władzę nad rozległym terytorium i założyli wiele niezwykłych miast. Wykorzystywali swoje umiejętności morskie i przez długi czas utrzymywali dominację na morzu. To oni powinni być autorami znaków władzy. Już etruscy lucumones (Lauχmes)2 używali trunków, krzeseł z kości słoniowej lub togi z purpurowym pasem, które później Rzymianie przejęli i przenieśli do swoich instytucji politycznych3.
Kontynuuje:
χώραν δὲ νεμόμενοι πάμφορον, καὶ ταύτην ἐξεργαζόμενοι, καρπῶν ἀφθονίαν ἔχουσιν οὐ μόνον πρὸς τὴν ἀρκοῦσαν διατροφήν, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀπόλαυσιν δαψιλῆ καὶ τρυφὴν ἀνήκουσαν. παρατίθενται γὰρ δὶς τῆς ἡμέρας τραπέζας πολυτελεῖς καὶ τἄλλα τὰ πρὸς τὴν ὑπερβάλλουσαν τρυφὴν οἰκεῖα, στρωμνὰς μὲν ἀνθεινὰς κατασκευάζοντες, ἐκπωμάτων δ᾽ ἀργυρῶν παντοδαπῶν πλῆθος καὶ τῶν διακονούντων οἰκετῶν οὐκ ὀλίγον ἀριθμὸν ἡτοιμακότες: καὶ τούτων οἱ μὲν εὐπρεπείᾳ διαφέροντές εἰσιν, οἱ δ᾽ ἐσθῆσι πολυτελεστέραις ἢ κατὰ δουλικὴν ἀξίαν κεκόσμηνται. ..4
„Ziemia zamieszkiwana przez Tyrreńczyków rodzi wszelkie plony, a dzięki intensywnej uprawie nie brakuje im owoców, które nie tylko wystarczają na ich utrzymanie, ale przyczyniają się do obfitych przyjemności i luksusu. Na przykład, dwa razy dziennie rozkładają kosztowne stoły, a na nich wszystko, co jest właściwe dla nadmiernego luksusu, zapewniając kanapy w jaskrawych kolorach i mając pod ręką mnóstwo srebrnych kubków do picia każdego rodzaju i służących – czekających w niemałej liczbie; a ci towarzysze są niektórzy z nich niezwykle przystojni, a inni są ubrani w ubrania droższe niż przystało na stanowisko niewolnika „.
Diodorus wspomina również, że w jego czasach (I wiek pne) mówiono, że Etruskowie zrezygnowali z pewnego rodzaju „ducha cywilizacji” niesionego przez ich przodków. Przeszli przez życie tylko z piciem i mało znaczącymi rozrywkami. Dlatego bardzo łatwo jest zrozumieć, jak stracili chwałę w walce, którą zdobyli ich ojcowie.
Dalej pisze, że tym, co najbardziej przyczyniło się do etruskiego luksusu, była żyzność terytorium. Inni autorzy również omawiają etruskie miejsca ze względu na ich wspaniałe oliwki, figi i winnice.6 Była to bardzo żyzna ziemia, na której oparli swój biznes i źródło utrzymania. Następnie Diodorus przedstawia krótki opis kraju, zamykając w ten sposób historię Etrusków7.
Można zatem stwierdzić, że Diodorus Siculus przedstawia dość neutralny opis kultury etruskiej. Zasadniczo nie obwinia ich, ale raczej podkreśla wyblakłą chwałę Etrusków. W tym okresie Etruskowie nie stanowili moralnego ani militarnego zagrożenia dla coraz bardziej rozszerzającej się rzymskiej kontroli.
Wręcz przeciwnie, Plaut (III/II wiek p.n.e.) w Cistellaria (Komedia szkatułkowa) lub Curculio (Lichwiarz) nie jest powściągliwy i wskazuje, że w Etrurii typowe dla mieszkańców jest sprzedawanie swoich ciał.8 Później Katullus (I wiek p.n.e.), w swoim 39. wierszu, używa wyrażenia obesus Etruscus. 9 Podobny termin pinguis Tyrrhenus (utuczony Tyrrhen) jest również używany przez Vergiliusa (I wiek pne)10.
Dionysius Halicarnanensis (I w. p.n.e.) kilkakrotnie wspomina o tyrreńskiej naturze, porównując ich do bezdomnych, włóczęgów i barbarzyńców: … Τυρρηνούς τε ὑποδεξάμενοι καὶ Σαβίνους καὶ ἄλλους τινὰς ἀνεστίους καὶ πλάνητας καὶ βαρβάρους…11 Twierdzi również, że niektórzy uważają atrybut „Tyrreńczyk” za coś nieuczciwego i oszustwo12. Horatius (I wiek p.n.e.) pisze w swoich satyrach, że vicus tuscus w Rzymie był pełen niegodziwego motłochu.13 A Liwiusz jest oburzony dekadencją etruskiego społeczeństwa i pisze, że huius mali labes ex Etruria Romam veluti contagione morbi penetrauit. 14 Z niemoralnością (złem) oznacza orgie podczas Bachanalii w Rzymie. Aelianus (II/III w. n.e.) również charakteryzuje Etrusków jako przyczynę zła i opisuje ich jako niepohamowanych, gwałtownych i leniwych15.
Według J. M. Turfy, nawet termin etruscus, łacińskie określenie Etrusków, miał pejoratywne, a nawet lekceważące znaczenie, ponieważ nie jest to termin, którym Etruskowie (Rasenna)16 określali samych siebie17.
Etruskie znaleziska archeologiczne z Latium wskazują na bardzo intensywne wzajemne kontakty między Etrurią a Rzymem. Rozwój wspólnego stylu, obejmującego podobne elementy dekoracyjne, został przejęty prawdopodobnie z Veii pod koniec VII wieku p.n.e. Pod rządami etruskich królów następuje bezprecedensowy rozwój i urbanizacja Rzymu. Jednak od IV wieku p.n.e. powiązania z Rzymem zaczęły się zmieniać. Rzym kontynuował ekspansjonistyczną politykę i w ten sposób podbił całe Latium, a następnie miasta etruskie.
W III wieku p.n.e. rzymska ekspansja doprowadziła do zawiązania sojuszu Etrusków, Umbrów, Samnitów i Galów w celu stawienia im oporu.18 Rzym zwyciężył pod Sentinum (295 p.n.e.) i Akwilonią (293 p.n.e.). Sojusz walczył z rzymską integralnością terytorialną, skonsolidowanym przywództwem i organizacją wojskową. Samnici i Umbrowie zostali pokonani do 290 r. p.n.e.. Etruskowie i galijscy Senones zostali zniszczeni pod Vadimon (283 p.n.e.).19
Wydarzenia te stanowią koniec etruskiej władzy politycznej, jak ostatnio podsumował L. Ceccarelli20.

Obesus Etruscus

Przez wieki Etruskowie byli postrzegani jako wykluczeni ze starożytnych społeczeństw (zwłaszcza ze społeczeństwa rzymskiego) z powodu swoich niemoralnych czynów. Ich reputacja ucierpiała z powodu materialnego sukcesu ich własnej kultury. Już Katullus21 , a później Wergiliusz22 , określali ich dla przyszłych pokoleń pisarzy mianem lubieżników z nadwagą. J. M. Turfa podjął próbę obiektywnego podsumowania i interpretacji prawdopodobnej rzeczywistości etruskiego hedonizmu w oparciu o multidyscyplinarne badania, w tym głównie odkrycia archeologiczne. Dzięki odpowiednim pracom archeologicznym i naukowej analizie naczyń można zacząć odkrywać więcej na temat etruskiej konsumpcji żywności. Dziedzina ta zachęca nas do poszerzenia wiedzy na temat etruskiej diety i poprawy wiedzy na temat społecznych i kulturowych implikacji żywności23.
Jeśli porównanie Etrusków do osób z nadwagą (w przypadku Katullusa i Wergiliusza) opierało się na malowidłach i nagrobkach w grobach etruskich (gdzie Etruskowie są rzeczywiście przedstawiani jako krzepcy osobnicy z masywnymi głowami i szerokimi rękami), należy pamiętać, że zarówno Wergiliusz, jak i Katullus byli autorami epoki augustowskiej (31 pne-14 n.e.), a pomniki odnoszące się do korpulentnych Etrusków umieszczano w grobowcach od IV wieku pne do drugiej połowy II wieku pne.
Wskazuje to, że obaj autorzy prawdopodobnie musieli polegać na wcześniejszej tradycji.24 Pozostaje pytanie, czy odnosili się do prawdziwych ludzi, czy do artystycznych wizerunków, które mogły zostać błędnie zinterpretowane.
Odwołując się do starszej tradycji, rzymscy poeci wybrali, w momencie swojego kryzysu (koniec republiki), przedstawienie niegdyś znaczących etruskich wojowników w oswojonej i osiadłej pozycji.
Z archeologicznego i antropologicznego punktu widzenia, badania nad szczątkami szkieletowymi populacji śródziemnomorskiej wykazały jedynie znikomą ilość konsekwencji związanych z otyłością, a co więcej, te udokumentowane przypadki nie dotyczyły Etrusków (głównie szczątki szkieletowe Rzymian).
Skład etruskiej diety dostarcza informacji oprócz artystycznych ilustracji i analizy szczątków roślin i zwierząt. Jednakże, chociaż dane ze świątyń i grobowców są użyteczne, nie można ich uznać za reprezentatywne, ofiary dla tych świątyń zależą od specyficznego systemu darów różnych kultów, które często były odległe przez tradycyjne nawyki żywieniowe, a grobowce miały danie o określonej jakości i ilości. Dlatego najbardziej wiarygodnymi źródłami są mieszkania, na podstawie których można zbudować zrównoważoną rekonstrukcję etruskich posiłków25.
Doskonałym wsparciem jest analiza chemiczna (analiza pierwiastków śladowych, analiza stosunku stabilnych izotopów) odkrytych kości i zębów, która potwierdza, że dieta Etrusków składała się głównie ze składników roślinnych. Podobnie, znaleziska fauny i flory pomagają uzupełnić autentyczną formę etruskiej diety.26 Zgodnie z danymi archeobotanicznymi, podstawowy segment wspólnej etruskiej diety składał się głównie ze zbóż i roślin strączkowych.27 Inne pokarmy obejmowały oliwki i figi. Ani mięso, ani wino prawdopodobnie nie stanowiły części regularnych posiłków Etrusków.28 Spożycie mięsa było nieregularne i prawdopodobnie miało miejsce tylko podczas ważnych wydarzeń lub podczas świąt religijnych lub publicznych i prywatnych ceremonii.29

Kobiety i bankiety

Starożytni autorzy są regularnie obrażani przez wolność etruskich kobiet. Pomimo faktu, że główne obowiązki etruskich kobiet leżały w zakresie rodzenia dzieci i kręgu domowego. Wyjątkowe obowiązki poza domem, na przykład obowiązki kultowe, mogły być akceptowane. Kobiety etruskie były wykluczone z życia politycznego i organizacji państwowej. Jednak kobiety etruskie występowały publicznie. Brały udział w ucztach wyższych sfer w domu i na świeżym powietrzu, były obecne na widowni podczas gier, a jako matki cieszyły się szacunkiem w swoich rodzinach, podobnie jak rzymska matrona. 30
Wysoko postawione kobiety w Etrurii nie tylko towarzyszyły mężom podczas bankietów, ale ta sytuacja była również gloryfikowana w ikonografii na malowidłach ściennych z grobowców (zwłaszcza w VI-IV wieku pne).31 Symbolizuje przyjemną rozrywkę. Greckie formy ikonograficzne zostały zmodyfikowane zgodnie z poglądami właścicieli grobowców, aby odpowiadały etruskiej strukturze społecznej. Starożytne źródła w przypadku udziału kobiet w bankietach mówią o faktach historycznych, ale jest to zupełnie inny zwyczaj niż te stosowane w greckim sympozjonie czy rzymskim bankiecie33.
Antykwariusz Athenaeus Naucratita34 opisuje etruskie uczty przez Theopompusa, autora z IV wieku p.n.e.. Przypuszczał on, że wśród tyrreńskich zwyczajów było dzielenie kobiet między wszystkich mężczyzn i dlatego kładli tak duży nacisk na pielęgnację ciała. Kobiety ćwiczyły razem z mężczyznami, a pokazywanie się nago nie było dla nich upokarzające. Na uczcie nie jadły prywatnie ze swoimi mężami, ale z każdym obecnym35.
Teopomp potępia etruskie kobiety, być może z obawy o ich wolność. Greckie kobiety były znacznie poniżej tego statusu (z wyjątkiem Hetaerae i kapłanek). Arystoteles pisze również, że Tyrreńczycy jadają ze swoimi żonami nawet pod jednym płaszczem. Athenaeus powołując się na Arystotelesa36 stwierdza, że są oni niezwykle wylewni, a ich słudzy na bankiecie służą nago37.
Posidonius Apamensis (II/I w. p.n.e.), następca Polibiusza, zachowany jedynie we fragmentach38 pisze, że Tyrreńczycy przygotowywali bogate uczty dwa razy dziennie, na ziemi mieli kobierce z kwiatów, na stołach srebrne puchary wszelkiego rodzaju, a usługiwał im tłum pięknych niewolnic ubranych w pluszowe szaty39.
Bankiety te symbolizowały status elity od czasów orientalizacji. Bankiety pogrzebowe są jednak również przedstawiane na urnach z okresu Villanovan, ale nadal w formie schematycznych siedzących postaci. Osoby o specyficznym statusie principes, które powstały w wyniku procesów formowania się klanów arystokratycznych w Etrurii, prezentują styl życia oparty na τρυφή (luksus, miękkość) i ἁβροσύνη (piękno, luksus) w formach bliskowschodnich. Bankiet jest jednym z głównych przejawów elitarnego stylu życia. W późniejszych czasach był to tak ważny zwyczaj, że w południowej części Etrurii zastąpił pierwotną rolę wojownika w praktykach pogrzebowych. Ten rodzaj bankietu miał bardzo hierarchiczny wydźwięk, zwłaszcza w okresie orientalizacji, ale stopniowa integracja, a później względna równość uczestników miała stworzyć jeszcze silniejszą formę elitaryzmu segmentu rządzącego40.
W VI w. p.n.e. etruski obraz bankietu wydaje się bardziej zbliżony do greckiego sympozjonu. Wskazuje na to ikonografia na architektonicznej terakocie z Murlo (580-570 p.n.e.), która przedstawia mężczyznę i kobietę na leżakach z kotłem u ich stóp oraz służących z winem. Scena ta przywołuje współczesne przedstawienia w greckim malarstwie wazowym.41
Obecność etruskiej (niezamężnej) kobiety na bankiecie mogła wywołać falę obrzydzenia i szoku u rzymskich i greckich autorów. Jednak inskrypcje na pojemnikach potwierdzają rolę kobiety jako opiekuna i dystrybutora wina. Zwyczaj ten wywodzi się z silnie arystokratycznych podstaw etruskiego społeczeństwa, które dawało elitarnej kobiecie nie tylko status, ale także pewną dozę wolności.42 Chociaż malowidła grobowe z V wieku p.n.e są jeszcze bardziej podobne do greckich przedstawień (głównie modeli attyckich), kobiety są nadal często przedstawiane jako uczestniczące w bankiecie nawet w tym okresie.43

Etruskie piractwo i okrucieństwo

Innym haniebnym czynem, o który Etruskowie byli regularnie oskarżani w starożytnych źródłach, było piractwo.44 Etruscy piraci byli dobrze znanym elementem w starożytności, który istniał poza wspólnotą społeczną i działał na rozległym obszarze starożytnego Morza Śródziemnego45. Nawet hymny homeryckie46 wspominają Etrusków jako piratów, którzy pojawiają się w hymnie Dionizosa.47 Później historię tę przejmuje Filostratus (II/III w. n.e.).48 Etruskie umiejętności morskie są również omawiane w C. Plinius Secundus (I w. n.e.).49 Wiele aluzji można znaleźć w innych starożytnych źródłach. W 384 r. p.n.e. Syrakuzanie, aby sfinansować wojnę z Kartagińczykami, splądrowali sanktuarium Pyrgi, zdobywając kapitał pod pretekstem uwolnienia basenu Morza Tyrreńskiego od etruskich piratów.50 Później, w latach 325-324 p.n.e., Ateńczycy zdecydowali się wysłać osadników na Adriatyk, aby bronić swojej działalności handlowej przed Etruskami.51 W 299 r. p.n.e. Delijczycy wydali tysiące drachm na przygotowanie ochrony przed etruskimi piratami.52 Wreszcie, w III wieku p.n.e. Etruskowie, w swojej pirackiej pozycji, zostali opłaceni przez Argejczyków, aby ukraść posąg Hery ze świątyni Samos.53
Zjawisko etruskiego piractwa w drugiej połowie IV wieku osiągnęło znaczny zasięg i nie było definiowane wyłącznie przez region Adriatyku. Na przykład Etruskowie z południowej Etrurii lub grupa z Kampanii atakowali Magna Graecia, przeciwko którym pierwszy Aleksander w 334 r. p.n.e., a następnie, pod koniec IV wieku p.n.e., Demetriusz Poliorcetes, zwrócili się do Rzymu o ich pokonanie.54 Archeologicznie nie ma żadnych wskazówek, aby zidentyfikować ludzi praktykujących piractwo w znaleziskach etruskich nekropoli. Ani w Spinie, która po celtyzacji doliny Padu w IV wieku p.n.e. musiała być zalążkiem etruskiego piractwa w regionie Adriatyku55.
Starożytne źródła odnoszą się również do okrucieństwa Etrusków56 i wspominają o kilku przypadkach, w tym o ofiarach z ludzi. Obejmują one rytualne ofiary po bitwie pod Lipari na początku V wieku p.n.e., kiedy Etruskowie zabili wroga jako ofiarę dla boga Apolla. Liwiusz podaje, że Rzymianie zostali złożeni w ofierze w 307 r. p.n.e. na Forum w Tarkwinii57. Podobnie Herodot (V w. p.n.e.) w swoim dziele wspomina o ofierze po bitwie pod Alalią około 540 r. p.n.e., kiedy to Etruskowie wraz z Kartagińczykami ukamienowali Fokejczyków: … τῶν δὲ διαφθαρεισέων νεῶν τοὺς ἄνδρας οἱ τε Καρχηδόνιοι καὶ οἱ Τυρσηνοὶ διέλαχον, τῶν δὲ Τυρσηνῶν οἱ Ἀγυλλαῖοι ἔλαχόν τε αὐτῶν πολλῷ πλείστους καὶ τούτους ἐξαγαγόντες κατέλευσαν…58
Z archeologicznego punktu widzenia kluczową ilustracją etruskiego okrucieństwa mogą być malowidła pogrzebowe. Na przykład archeolodzy odkryli wcześniej przedstawienia Phersu (gry pogrzebowej) w czterech grobowcach w Tarkwinii.59 W okresie hellenistycznym ilustracja mitów weszła do sztuki pogrzebowej. Freski w Grobowcu Byków (Tarquinia) i grobowcu François (Vulci) pozostają wyjątkami w znaczeniu kontekstu pogrzebowego. Obrazy wykazywały pewne przywiązanie do przedstawiania ataku, walki i morderstwa. Są to sceny, które spowodowały oskarżenie Etrusków o niezwykłą skłonność do okrucieństwa. Sceny z mitologii greckiej w tych grobowcach regularnie nie były odtwarzane poprawnie, tak że zainteresowanie zdawało się dotyczyć mniej mitu niż ich okrutnej natury.60 W wielu wcześniejszych badaniach, przedstawienia te są często opisywane nie tylko jako szczególnie etruskie (w przeciwieństwie do greckich) w smaku, ale także jako znaczące dla niezwykłego pragnienia dzikości i jej przedstawiania.61 G. Bonfante, wyjaśniając kwestię kanibalizmu u Dantego, napisał, że: „Etruskowie, jak powszechnie wiadomo, faworyzowali w swojej sztuce krwawe opisy okropieństw: wystarczy rzut oka na Grobowiec Franciszka, by to udowodnić. Spośród wszystkich greckich mitów preferowali właśnie te „62.
Jednak w sanktuarium nie było lepszego sposobu na połączenie mocy i autorytetu bogów niż pokazanie, mocno i dramatycznie, straszliwych kar dla śmiertelników. W kontekście pogrzebowym motyw gwałtownej śmierci dominował raczej w celu zaspokojenia religijnych i rytualnych obowiązków zmarłego niż zaspokojenia skłonności do krwi i rzezi. Co więcej, jak zauważył A. Carpino, sceny te stanowią mniejszość, a ich pojawienie się musi być wynikiem przemyślanej selekcji. Dlatego też brutalne przedstawienia w sztuce etruskiej nie mogą być uważane za wskaźniki szczególnego apetytu na krwawe lub przerażające obrazy63.
Niemniej jednak w starożytnych źródłach etruskie zwyczaje i moralność były oceniane raczej nieprzychylnie.64 Autorzy piszący o Etruskach często krytykowali ich za okrucieństwo, niewłaściwe zachowania seksualne czy nieodpowiednie zachowanie kobiet w społeczeństwie.
Potępienie etruskich zwyczajów przez greckich i rzymskich autorów wynikało prawdopodobnie z ich odmienności od typowych starożytnych społeczeństw. Konflikty między starożytnymi kulturami wynikały z różnych zwyczajów i wierzeń. Autorzy greccy i rzymscy nazywali Etrusków barbarzyńcami i obcokrajowcami. Ich nieindoeuropejski język wyróżniał ich i jednocześnie nieco izolował od Rzymian. Źródła podają, że mieli oni prowadzić bogaty i dekadencki tryb życia65.
Fakt, że wyrwali się z powszechnych przyzwyczajeń sprawił, że starożytni autorzy postrzegali tę odrębność jako amoralną. Ze względu na dzielące ich różnice, źródła często podają, że Etruskowie nie reprezentują autochtonicznej ludności Italii, ale pochodzą z terytorium Azji Mniejszej lub Raetii, po drugiej stronie Alp. Oczywiście łatwiej było założyć, że byli obcokrajowcami, ponieważ znacznie różnili się od sąsiednich plemion.66 Jednak według innych starożytnych źródeł, a także współczesnych autorów,67 wydaje się, że jest to najbardziej prawdopodobna teoria autochtoniczna. Chociaż w kulturze etruskiej można zaobserwować bardzo silne wpływy wschodnie (orientalizujące), może to wskazywać, że przynajmniej część osadników kształtujących kulturę etruską mogła pochodzić z Azji Mniejszej.
Wnioski
Literacki stereotyp Etrusków z nadwagą (obesus Etruscus), dekadenckich bankietów i okrutnych zachowań powtarzany przez łacińskich i greckich pisarzy opierał się (najwyraźniej celowo) na ucztujących elitach i błędnej interpretacji ich wierzeń. W kontekście rzymskiego oporu wobec prywatnego luksusu, Etruskowie mogli być wykorzystywani jako odrażający przykład, w którym dawny potężny „naród” został zniszczony przez hedonizm i moralne zepsucie68. H. Becker uważa, że topoi, które wielokrotnie omawiają greckie i łacińskie teksty o Etruskach, nie są przede wszystkim skierowane do nich. Kultura rzymska i elity społeczeństwa obawiały się zachowań i wartości, które uznawały za niepożądane i niedopuszczalne. Negatywna promocja etruskich toposów, w kategoriach nadmiernej dekadencji i bogactwa, działała jako celowe zniekształcenie i wzmocnienie greckiej i rzymskiej tradycji69.
Podsumowując, może być kilka powodów, aby to wyjaśnić. Z jednej strony możemy założyć, że poszczególni autorzy robili to, ponieważ nie znali tego sposobu życia i nie rozumieli elementów wpływów wschodnich, które pojawiły się w kulturze etruskiej w kluczowym i intensywnym okresie orientalizacji. Z drugiej strony obawiali się (zwłaszcza Rzymianie), że ustalony system ich własnego społeczeństwa może zostać zakłócony. Autorzy starali się chronić swoją kulturę, wskazując na złą etruską moralność, która spowodowała ich upadek.
Z archeologicznego punktu widzenia jest jednak oczywiste, że opinia starożytnych autorów nie była poprawna. Chociaż wyższa warstwa principes i rządząca część społeczeństwa była zamożna i mogła organizować bankiety opisane w dziełach autorów (a malowidła z grobowców pokazują, że prawdopodobnie tak było), większość populacji nie miała źródeł. Analiza archeobotaniczna pokazuje, że Etruskowie jedli proste śródziemnomorskie posiłki, które nie różniły się znacząco od innych diet.
Autorzy celowo opisywali wyższą klasę społeczną. Zamierzali przedstawić Etrusków jako bogatych hedonistów, którzy brali udział w spektakularnych bankietach. Archeologicznie nie było to dokładne (przynajmniej ogólnie). Analiza archeobotaniczna i antropologiczna dowodzi, że styl życia większości etruskiej populacji był standardowo przeciętny. Interpretacja starożytnych pism i korelacja ze źródłami archeologicznymi potwierdza, że starożytni autorzy byli stronniczy. Czasami bez krytycznego podejścia do źródeł może to spowodować niezrozumienie niektórych elementów etruskiego społeczeństwa.

Przypisy:

1 Marincola (2011: s. 8).

2 Lauchme lub Lauchume jest wskazany jako nazwa osobowa (szczególnie jako praenomen, ale także jako nomen lub cognomen) w tekstach etruskich z V do II wieku p.n.e. Naukowcy założyli, że może to być późna tradycja przekształcania nazwy osobowej w termin instytucjonalny (Tagliamonte 2017: s. 125).

3 Diod. Sic. V 40, 1.

4 Diod. Sic. V 40, 3.

5 Oldfather (1939: p. 209).

6 Dion. Hal. Ant. I 37, 1–4; Liv. V 33; Plut. Cam. XV 1–6.

7 Diod. Sic. V 40, 5.

8 Plaut. Cis. II 3, 20; Curc. IV 1, 21.

9 Cat. XXIX 11.

10 Verg. Georg. II 193.

11 Dion. Hal. Ant. Rom. III 10, 4.

12 Dion. Hal. Ant. Rom. XII 12, 1.

13 Hor. Sat. II 3, 224.

14 Liv. XXXIX 9, 1.

15 Ael. NA XIII 27.

16 From the Etruscan autonym 𐌓𐌀𐌔𐌍𐌀 (Rasna – the people).

17 Turfa (2016: p. 321).

18 Liv. X 27–31.

19 Rawlings (2007: p. 46); see also Cristofani (1999: p. 270); Lomas (2017: p. 254).

20 Ceccarelli (2016: p. 29).

21 Cat. XXXIX 11.

22 Verg. Georg. II 193.

23 Pieraccini (2013: p. 819).

24 Turfa (2016: p. 323).

25 Colivicchi (2017: p. 217)

26 Ibid., p. 207.

27 Becker (2006: p. 19).

28 Ibid., p. 22.

29 Colivicchi (2017: p. 218).

30 Amann (2017: p. 185); see also Della Fina (2005: pp. 19–24); Cristofani (1999: pp. 108–109); for the closer discussion see Rallo (1989).

31 Podobne sceny pojawiają się także na dekoracyjnych panelach z terakoty – m.in. w archaicznym zespole budynków Poggio Civitate (Murlo).

32 Amann (2017: p. 988).

33 Becker (2016: p. 297).

34 Ath. XII 517d–518b.

35 Theopomp. fr. 222.

36 Ath. I 23d.

37 Aristot. fr. 565.

38 Ath. IV 153c–d.

39 Posidon. fr. 1.

40 Colivicchi (2017: pp. 208–210); see also Rossi (2013: pp. 43–45); Cristofani (1999: pp. 35–36).

41 Colivicchi (2017: p. 212).

42 Ibid., p. 214.

43 Ibid., p. 216.

44 Diod. Sic. V 9, 3; XI 88, 1; Str. V 3, 5; VI 2, 2; Ath. XV 12; etc.

45 Isayev (2016: p. 24); Cristofani (1999: pp. 221–222); various acts were attributed to Etruscan pirates, such as the stealing of statue of Hera from the island of Samos, the rape of Brauron women or the looting of Athens (Plut. Mulier. 8; Plut. Quaest. Graec. 21; Philochor. fr. 5).

46 The poems are, in fact, of diverse date and origin, although the majority are presumably appearing in the archaic period (7th to 6th centuries BC).

47 H. Bacch. 1–10.

48 Philostr. Imag. I 19, 3.

49 Plin. HN VII 56, 209.

50 Diod. Sic. XV 14, 3; Aristot. Econ. II 1349b; Ael. VH I 20; Polyaenus, Strat. V 2, 21.

51 IG II 1629, 220.

52 IG XI 2, 148.

53 FHG XV 671 F; see Camporeale (2016: p. 81).

54 Memnon, FGrHist 434 F 18; Str. V 3, 5; see also Bruni (2013: p. 765).

55 Ibid., p. 766.

56 Str. V 1, 7.

57 Liv. VII 19, 3.

58 Hdt. I 167.

59 Phersu was a barbarously cruel form of the game in which a person pulled on a chain, causing a nail on a dog’s collar to dig into the animal’s neck to provoking it to attack a man.

60 Krauskopf (2016: p. 401).

61 Carpino (2016: p. 410)

62 Bonfante (1998: p. 5).

63 Carpino (2016: p. 426).

64 Some ancient authors have positive allusions to Etruscan knowledge and religious practices (see for example Liv. V 1, 6).

65 Bonfante Warren (1973: p. 242).

66 Beekes (2003: p. 33).

67 See for example Pallottino (1942: p. 51); Weeber (1979: p. 31); Barker & Rasmussen (2005: p. 84); Stoddart (2016: p. 13), etc.

68 Colivicchi (2017: p. 218). 69 Carpino & Bell (2016: p. xxvi).

Kristína Rašlová
(Masaryk University, Brno)

Bibliografia

[1] Armstrong, GC (tłum.). (1935). Arystoteles w 23 tomach (t. 18) . Cambridge: Harvard University Press; Londyn: William Heinemann Ltd.

[2] Babbitt, FC (tłum.). (1914). Życie Plutarcha . Londyn: William Heinemann Ltd.

[3] Babbitt, FC (tłum.). (1931). Plutarch: Moralia . Londyn: William Heinemann Ltd.

[4] Bekker, I., Dindorf, L. i Vogel, F. (red.). (1888–1890). Diodorus Siculus: Bibliotheca Historica (t. 1–2) . Lipsk: BG Teubner.

[5] Burton, RF i Smithers, LC (tłum.). (1894). Katullus: Carmina . Londyn.

[6] Didot, AF i Müller, KO (red.). (1848). Fragmenta Historicorum Græcorum …: Apollodori Bibliotheca cum fragmentis (t. 3) . Parisiis: Didot.

[7] Dürrbach, F. (red.). (1912). Inscriptiones Graecae XI, 2: Inscriptiones Deli (IG XI, 2; nr 105–289) . Berlin: Reimer.

[8] Evelyn-White, HG (tłum.). (1914). Hymny homeryckie i Homerica . Londyn: William Heinemann Ltd.

[9] Godley, D. (tłum.). (1920). Herodot . Cambridge: Harvard University Press.

[10] Greenough, JB (red.). (1900). Bukoliki, Eneidy i Georgiki z Wergiliusza . Boston: Ginn & Co.

[11] Hercher, R. (red.). (1864). Claudius Aelianus: De natura Animalium libri xvii, varia historia, epistolae, fragmenta (t. 1) . Lipsk: BG Teubner.

[12] Jacoby, K. (red.). (1885). Dionysius Halicarnanensis: Antiquitatum Romanarum quae supersunt (t. I – IV) . Lipsk: BG Teubner.

[13] Kaibel, G. (red.). (1887). Ateneusz: Deipnosophistae . Lipsk: BG Teubner.

[14] Kirchner, J. (red.). (1913–1940). G II² Inscriptiones Graecae II et III: Inscriptiones Atticae Euclidis anno posteriores (wyd. 2; części I – III). Berlin.

[15] Kucharský, P. (tłum.). (1976). Titus Livius: Dějiny V (Antická knihovna). Praga: Swoboda.

[16] Mayhoff, KF Th. (red.). (1906). C. Plinius Secundus: Historia naturalis . Lipsk: BG Teubner.

[17] Meineke, A. (red.). (1877). Strabon: Geografia . Lipsk: BG Teubner.

[18] Müller, Th. i Müller, C. (red.). (1841–1873). Fragmenta Historicorum graecorum … auxerunt, notis et prolegomenis ilustrarunt, indici plenissimo instruxerunt Car. i Teod. MULLERI. Dostęp do marmora parium et Rosettanum, hoc cum Letronnii, illud cum C. MULLERI commentariis . Parisiis: Editore Ambrosio Firmin Didot.

[19] Nixon, P. (tłum.). (1917). T. Maccius Plautus, II: Cistellaria . Londyn: William Heinemann.

[20] Nixon, P. (tłum.). (1917). T. Maccius Plautus, II: Curculio . Londyn: William Heinemann.

[21] Stary Ojciec, rozdz. H. (tłum.). (1939). Diodor z Sycylii (tom III) . Londyn: William Heinemann.

[22] Sabbadini, R. (red.). (1930). P. Vergilii Maronis Opera, II: Aeneis . Rzym: Regia Officina Polygraphica.

[23] Shepherd, R. (tłum.). (1793). Polyaenus: Tłumaczenie Strategematum libri octo . Londyn: Wydrukowano dla George’a Nicola.

[24] Inteligentny, rozdz. (Tłumaczenie). (1863). Dzieła Horacego . Filadelfia: Joseph Whetham.

[25] Stanley, T. (tłum.). (1665). Klaudiusz Aelianus: Jego różnorodna historia . Londyn: Wydrukowano dla Thomasa Dringa.

[26] Weissenborn, G. i Müller, M. (red.). (1898).Tytus Liwiusz: Ab urbe condita libri I–X . Lipsk: BG Teubner.

[27] Amann, P. (2017). Społeczeństwo, 580–450 p.n.e. W A. Naso (red.), Etruscology (s. 985–1000). Boston – Berlin: De Gruyter.

[28] Amann, P. (2017). Społeczeństwo . W A. Naso (red.). Etruskologia (s. 179–194). Boston – Berlin: De Gruyter.

[29] Barker, G. i Rasmussen, TB (2005). Etruskowe . Praga: Nakladatelství Lidové noviny.

[30] Becker, H. (2006). Produkcja, konsumpcja i społeczeństwo w północnej Etrurii w okresie archaicznym i klasycznym: Świat Larsa Porsenny . Diss. Katedra Klasyki (archeologii klasycznej) Uniwersytetu Północnej Karoliny.

[31] Becker, H. (2016). Luxuria prolapsa est: bogactwo i dekadencja etrusków . W: S. Bell i AA Carpino (red.), A Companion to the Etruscans (s. 293–304). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell.

[32] Beekes, RSP (2003). Pochodzenie Etrusków . Amsterdam: Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.

[33] Bonfante Warren, L. (1973). Kobiety etruskie: kwestia interpretacji . Archeologia, 26, 242–249.

[34] Bonfante, G. (1998). Pochodzenie kanibalizmu u Dantego . Studia etruskie, 5, 3–6. | DOI 10.1515/etst.1998.5.1.3

[35] Bruni, S. (2013). Żeglarstwo: budowa statków, porty, problem piractwa . W JM Turfa (red.), Świat etruski (s. 760–777). Abingdon: Routledge.

[36] Camporeale, G. (2016). Etruskowie i Morze Śródziemne . W: S. Bell i AA Carpino (red.), A Companion to the Etruscans (s. 67–86). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell.

[37] Carpino, AA (2016). „Smak” przemocy w sztuce etruskiej: obalanie mitu. W: S. Bell i AA Carpino (red.), A Companion to the Etruscans (s. 410–431). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell.

[38] Carpino, AA i Bell, S. (2016). Wprowadzenie . W Idem i S. Bell (red.), Towarzysz Etrusków (str. XXII – XXVII). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell.

[39] Ceccarelli, L. (2016). Romanizacja Etrurii . W: S. Bell i AA Carpino (red.), A Companion to the Etruscans (s. 28–40). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell.

[40] Colivicchi, F. (2017). Bankiety i jedzenie . W A. Naso (red.), Etruscology (s. 207–220). Boston – Berlin: De Gruyter.

[41] Cristofani, M. (1999). Dizionario della Civiltà Etrusca . Florencja: Giunti.

[42] Della Fina, GM (2005). Etruschi: la vita quotidiana . Rzym: L’Erma di Bretschneider.

[43] Isajew, E. (2016). Włochy przed Rzymianami . W: A. Cooley (red.), Towarzysz rzymskich Włoch (s. 1–32). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell.

[44] Krauskopf, I. (2016). Mit w Etrurii . W: S. Bell i AA Carpino (red.), A Companion to the Etruscans (s. 388–409). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell.

[45] Lomas, K. (2017). Powstanie Rzymu: od epoki żelaza do wojen punickich (1000 pne – 264 pne) . Londyn: Książki profilowe.

[46] Marincola, J. (2011). Wstęp . W J. Marincola (red.), Historiografia grecka i rzymska (s. XVII – XXIV). Oksford: Oxford University Press.

[47] Pallottino, M. (1942). Etruskologia . Mediolan: Hoepli.

[48] ​​Pieraccini, LC (2013). Jedzenie i napoje w świecie etruskim . W JM Turfa (red.), Świat etruski (s. 812–822). Abingdon: Routledge.

[49] Rallo, A. (1989). Le Donne w Etrurii. Rzym: L’Erma di Bretschneider.

[50] Rawlings, L. (2007). Armia i bitwa podczas podboju Włoch (350–264 p.n.e.) . W: P. Erdkamp (red.), Towarzysz armii rzymskiej (s. 45–62). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell.

[51] Rossi, M. (2013). Tavola con gli Etruschi . W FR Porcaroli (red.), Vino et Lustris. Il rito del Simposio: Soprintendenza e Guardia di Finanza a tutela del patrimonio archeologico del territorio (s. 43–47). Rzym: spa Gangemi Editore.

[52] Stoddart, SK (2016). Początki: Protovillenovan i Villanovan Etruria . W: S. Bell i AA Carpino (red.), A Companion to the Etruscans (s. 3–14). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell.

[53] Tagliamonte, G. (2017). Organizacja polityczna i sędzia . W A. Naso (red.), Etruscology (s. 121–241). Berlin: De Gruyter.

[54] Turfa, JM (2016). Obesus Etruscus: czy trop może być prawdziwy? W: S. Bell i AA Carpino (red.), A Companion to the Etruscans (s. 321–335). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell.

[55] Weeber, KW (1979). Geschichte der Etrusker . Stuttgart: W. Kohlhammer.

Dokument źródłowy: Grecko-Latyńska Brunensia. 2020, tom. 25, wyd. 2, s. 149-162
Zakres
149-162
  • ISSN
    1803-7402 (druk)
    2336-4424 (online)
Stały identyfikator (DOI): https://doi.org/10.5817/GLB2020-2-11
Stabilny adres URL (uchwyt): https://hdl.handle.net/11222.digilib/143321
Typ: Artykuł