Panowanie XII dynastii (lata 1991r. p.n.e.-1787 r. p.n.e.) / Piotr Kotlarz

Plik ten jest licencjonowany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Unported. Zbliżenie sfinksa noszącego imię Amenemhat II, wraz z kilkoma następcami. To *być może* było pierwotnie przeznaczone dla Amenemhata II. Ostatecznie pochodzi z innego obrazu z Wikimedia Commons, z poprawionym kontrastem i przyciętym z oryginalnego pełnego obrazu.

 

[Poniższy artykuł pochodzi z książki „Początki państwowości”, której pierwsze wydanie miało miejsce ok. 5 lat temu. Obecnie przygotowuję kolejne wydanie, nieco poszerzone. Wydanie, w którym zamierzam też podjąć zagadnienie tzw. „błędu założycielskiego”, błędu, który wynikał z kwestii siłowego powstawania państw. Błędu, który doprowadził do powstania podziału na panujących i poddanych. Błędu w wyniku, którego już na ponad 5 tysięcy lat jedną z dominujących idei jest idea wojny i związana z nią idea imperializmu. Poniższy fragment publikuję jednak z innego powodu. Kilka dni temu wprowadziliśmy w WOBEC nowy dział „Wizje przyszłości” i opublikowaliśmy pierwszy w tym dziale artykuł odnoszący się do projektu zagospodarowania, przystosowania dla ludzkości jednej z depresji Sahary. Już po opublikowaniu przypomniałem sobie o wielkim marzycielu – Juliuszu Verne. Przypomniałem sobie jednak i o tym, że wielkie projekty realizowano już w przeszłości. I to tak odległej, aż o prawie 4 tysiące lat. Już wówczas stać nas było na aż tak wiele.

Dlaczego nie potrafiliśmy wykorzystać tych doświadczeń? Z Jakich powodów niemal o nich zapomnieliśmy? Kiedy wreszcie odrzucimy ideę wojen i zaczniemy budować, wykorzystując na przyszłe budowy pozyskane z rezygnacji z wojen środki. Dziś potrafimy już bardzo wiele, jesteśmy w stanie nawet oddalić od nas zagrożenie kolejnym upadkiem asteroidy. Mamy, tu na Ziemi, wszystko. Zacznijmy o to dbać.

W imieniu Redakcji WOBEC Piotr Kotlarz]

Panowanie XII dynastii (lata 1991r. p.n.e.-1787 r. p.n.e.)1

Założycielem XII dynastii, z okresu Średniego Państwa był Amenemhat I, który prawdopodobnie panował samodzielnie w latach 1976–1956 p.n.e.², a później wraz z synem, Senuseretem I do 1947 r. p.n.e.

Amenemhat I w czasach panowania Mentuhotepa III i Mentuhotepa IV był wezyrem – naczelnym wodzem wojsk królewskich. Był, zatem drugim po faraonie człowiekiem w państwie, co wiązało się z posiadaniem ogromnej, realnej władzy. Zapewne to skłoniło go do myśli, by sięgnąć po władzę królewską dla siebie lub swych potomków. Okazja nadarzyła się pod koniec panowania Mentuhotepa IV, gdy wzrosły niepokoje i niezadowolenie wśród dawnych wydziedziczonych nomarchów. Amenemhat natychmiast wykorzystał tę sytuację i stanął po stronie nomarchów, a ci wynieśli go do władzy. Zmianie dynastii towarzyszyły zapewne niepokoje, gdyż oprócz Amenamhata było jeszcze dwóch innych pretendentów do tronu. Dążąc do legitymizacji swej władzy Amenemhat i jego dostojnicy dworscy podkreślali związki nowej dynastii z poprzednią XI dynastią.

Nowy król władzę swoją oparł na nomarchach i dostojnikach, dzięki którym uzyskał tron. Dlatego przywrócił im dawne stanowiska i funkcje, określając jednak równocześnie dokładnie zakres ich władzy i zasięg terytoriów im podległych. Kwestię powyższą Herman Schlögl ujmuje w ten sposób: wyraźnej zmianie uległ również stosunek faraona do poddanych: pojedynczy człowiek jako poddany przestał już być narzędziem władcy, miał być natomiast lojalnie oddany mu ciałem i duszą, całą swoja istotą. Na steli grobowej z czasów końca XII dynastii (…) wysoki dostojnik imieniu Sehetepibre ogłosił kodeks postępowania wobec króla. Tekst został spisany już na początku XII dynastii, ale teraz jego treść jako tzw. nauka lojalistyczna został podany ponownie:

Czcijcie króla całym swym wnętrzem!

Ufajcie jego majestatowi w swych sercach

Walczcie w jego imię!

Dotrzymujcie mu przysięgi!

Powstrzymujcie się od czynów, które mogą mu zaszkodzić!

Kto kocha króla, ten będzie miał zapewniony byt w zaświatach;

ale nie ma grobu dla tego, kto powstaje przeciw jego Majestatowi – jego ciało

będzie wyrzucone do wody³.

Jednym z pierwszych posunięć administracyjnych nowego władcy było przeniesienie siedziby z Hermontis do Teb. Jednakże wkrótce później, zdając sobie sprawę ze znacznego oddalenia stolicy od żyznych terenów Delty, będącej spichlerzem Egiptu, oraz mając na uwadze trudności ze skutecznym wykonywaniem władzy na tych terenach, co wielokrotnie w przeszłości powodowało niepokoje wewnętrzne i najazdy z zewnątrz – postanowił przenieść ośrodek władzy oraz centrum kulturalno-społeczne do miejsca położonego bliżej centrum kraju. Założył nowe miasto – w pobliżu dzisiejszego Liszt, około 40 kilometrów na południe od Kairu – nazwane (egip.) Imenemhat-iczitaui – Amenemhat zdobył Oba Kraje. Zapewne wtedy dokonał zmiany swej tytulatury.

Egipt został podzielony na 42 nomy. W obrębie nomów Amenemhat ustalił podział na okręgi miejskie⁴, a ziemie uprawne sklasyfikował w zależności od wysokości wylewu. Przypuszczalnie w celu umocnienia swej władzy podniósł kult Amona z Teb do rangi bóstwa państwowego. Bezpieczeństwo i stabilizację wewnętrzną zapewniała dbałość o system nawadniający i uprawy oraz system planowania i poboru podatków. Z rozkazu władcy rozpoczęto budowę nowych kanałów, a już istniejące poddano naprawom. Budowano tamy gromadzące nanoszony przez Nil muł, a kanały rozprowadzały wodę i muł do dalej położonych terenów, rozszerzając tereny uprawne. Ze wskazań nilometrów odczytywano wysokość wylewów, a na tej podstawie planowano wysokość zbiorów, a na tej, z kolei podstawie, szacowano wysokość podatków. Co dwa lata przeprowadzano spis areałów i pogłowia bydła hodowlanego. Każdy nom zobowiązany był świadczyć na rzecz inwestycji prowadzonych w całym państwie oraz związanych z poborem rekruta, utrzymaniem fortyfikacji i armii. Każdy z nomarchów zobowiązany był również do wystawienia żołnierzy na wypadek wyprawy wojennej⁵.

W wyniku wprowadzonych zmiany administracyjnych i podjętych przez faraona posunięć gospodarczych sytuacja wewnątrz kraju ustabilizowała się. W celu umocnienia bezpieczeństwa zewnętrznego, zdając sobie sprawę, że głównym źródłem zagrożenia są ludy koczownicze, mające swe siedziby na wschód od granic Delty, faraon rozkazał wznieść fortyfikacje wzdłuż wschodniej granicy, zwane „Murami Księcia”. Posterunki graniczne zostały ufortyfikowane i zaopatrzone w uzbrojenie i zapasy żywności, co pozwalało w pełni kontrolować wszelki ruch na tych terenach. Aby zapewnić sprawność i siłę armii przywrócony został pobór do wojska. Pod nadzorem garnizonów prowadzono swobodną eksploatację kopalń miedzi i turkusów na Synaju. Umocnieniu jego rządów służyła też polityka ekspansji. Na początku swego panowania zorganizował wyprawę pacyfikacyjną do kraju Wawat, kontynuował też, na większą niż dotychczas skalę, podbój Nubii, gdzie jego wpływy sięgnęły aż do II katarakty, wysyłał również misje wojskowe do Libii⁶.

Po dokonaniu reform, umocnieniu swej władzy i osiągnięciu stabilizacji w państwie, mając na uwadze troskę o dalsze losy władzy i państwa, faraon zrozumiał, iż jeden człowiek nie będzie w stanie dalej skutecznie kontrolować sytuacji w całym państwie. Jedną z kolejnych reform Amenemhata i było powołanie (w około 20 roku panowania) jego najstarszego syna, Senusereta, jako współwładcy. Ojciec przekazał część obowiązków i odpowiedzialności synowi, mając nadzieję na pomoc w rządach oraz umocnienie wewnętrzne kraju oraz rozszerzenie wpływów Egiptu na zewnątrz granic. Dopuszczenie następcy tronu do współrządzenia państwem (tzw. koregencja) wynikało zapewne i z tego, że założyciel nowej dynastii dążył do umocnienia władzy swych następców. Zwyczaj wprowadzania współregenta, który czynił bezprzedmiotowymi ewentualne spory o następstwo tronu, kontynuowali również następcy Amenemhata i do schyłku XII dynastii⁷. Młody współwładca z ogromnym zaangażowaniem i zapałem zajął się głównie działaniami militarnymi. Mając pod swoimi rozkazami armię, dokonał dwóch wypraw w górę Nilu, tłumiąc resztki oporu przeciw Amenemhatowi. W 23 roku panowania wojska pod wodzą Senusereta dotarły w okolice Toszka, a w 29 roku aż do Semna, nieopodal II Katarakty, budując po drodze fortyfikacje i pozostawiając garnizony w strategicznych miejscach. To wówczas tereny te po raz pierwszy określono mianem „Kusz”. Na północy wojska egipskie dotarły na Synaj, gdzie w 24 roku pokonały koczownicze plemiona Beduinów, zapewniając swobodny dostęp do kopalń, i dotarły dalej na tereny Palestyny i Syrii. Na zachodzie pod wodzą Senusereta dokonano ekspedycji przeciwko buntującym się Libijczykom. Sukcesy militarne spowodowały wzmożenie aktywności dyplomatycznej. Wznowiono stosunki z Byblos i prawdopodobnie innymi krajami Syro-Palestyny. Egipt znów zaczął odgrywać wiodącą rolę we wschodnim regionie basenu Morza Śródziemnego. Amenemhat i został przypuszczalnie zamordowany w wyniku walk dynastycznych w jego rodzinie. Powiadomiony o śmierci faraona, Sensuret wracając z lupami (niewolnikami i bydłem) z wyprawy libijskiej opuścił wojska i wraz ze strażą przyboczną pośpieszył do stolicy, by zapobiec przejęciu tronu przez swych konkurentów (inne dzieci królewskie)⁸.

Senuseret i (Sesostris, Sezostris) panował prawdopodobni wraz ze swym ojcem od 1956 r. p.n.e., samodzielnie w latach 1947-1914 p.n.e. i wraz ze swym synem – Amenamhatem II – do 1911/10 r. p.n.e. Był synem Amenemhata i i Nefritachenen. Jego główna małżonką była Neferu i ze związku, z którą narodził się jego syn i następca – Amenemhat II. Według Kanonu Turyńskiego panował 45 lat. Na około trzy lata przed śmiercią, w 42 lub 43 roku panowania, uczynił swego syna Amenemhata, swoim współwładcą. Po skolonizowaniu Nubii, przed młodym wodzem – współwładcą, ojciec postawił zadanie uporania się z ciągłym zagrożeniem granic Delty, zarówno po jej wschodniej, jak i zachodniej stronie. W dziewiątym roku koregencji dokonano ekspedycji, skierowanej przeciwko koczowniczym plemionom libijskim, zabezpieczając drogę, wiodącą do wielkiej Oazy Charga. W czasie powrotu z Libii, Senusereta dobiegła wiadomość o śmierci ojca. Sukcesja nie była sprawą oczywistą. Senuseret wraz ze swą strażą przyboczną pospieszył do stolicy. Dopiero tam mając poparcie armii i otrzymawszy poparcie większości dostojników dworu, objął władzę. Po objęciu samodzielnych rządów, po dziesięcioletniej koregencji, Senuseret posiadał już duże doświadczenie w sprawowaniu władzy oraz sporą wiedzę, dotyczącą problemów z tym związanych. Był młodym, energicznym władcą. Zapewne swe rządy rozpoczął od surowego ukarania uczestników spisku w wyniku, którego zginął jego ojciec. Kontynuował reformy administracji państwowej, dążąc do stworzenia silnej administracji centralnej z władcą na jej czele. Zapewne swą władzę oparł na zaufanych nomarchach, kontynuując doświadczenie swego ojca. Wzorując się na swych poprzednikach, władcach Starego Państwa, dążył do przywrócenia boskiego kultu żyjącego władcy. Tak jak poprzednicy kontynuował politykę podbojów, szukając w nich zapewne środków, które pozwoliłyby mu przywrócić władzę centralną w państwie. W osiemnastym roku panowania zakończył podbój Dolnej Nubii. Jego władza rozciągała się nad całym Kusz, od Drugiej do III Katarakty, oraz wyspą Sa. Wszędzie gdzie przemawiały za tym względy strategiczne, budowano fortyfikacje i pozostawiano garnizony mające kontrolować zagarnięte terytoria. Twierdze powstały w: Buhen, Aniba, Semna i Kumma. Za czasów panowania Sensureta i  nastąpił rozkwit gospodarczy Egiptu. Eksploatowano kopalnie złota i miedzi w Wadi al-Alaki, kamieniołomy diorytu w Tuszce, kopalnie ametystów w Wadi al-Hudi, a także kamieniołomy czerwonego granitu koło Asuanu⁹. Zabezpieczenie wschodnich rubieży Delty, umożliwiło również eksploatację kopalń w Serabit el-Chadim, na Synaju.

Zdaniem Herodota, to Sezoris był tym władcą, za którego panowania przeprowadzono ogromne prace melioracyjne, oraz który wprowadził w związku z tym nowy sposób zarządzania ziemią. Herodot pisał: Kiedy zatem Sezostrys wrócił do Egiptu i zemścił się na bracie, użył tłumu ludzi, których z podbitych ziem przyprowadził, do następujących celów. Olbrzymie głazy, jakie za tego króla do świątyni Hefajstosa (wielka świątynia boga Patha w Memfis) dostawiono, oni mu właśnie przywlekli, oni też wykopali pod przymusem te wszystkie kanały, które teraz są w Egipcie; i tak mimo woli sprawili, że Egipt, który przedtem nadawał się do jazdy konnej i kołowej, korzyści tych został pozbawiony. (…) Przyczyną tego jest mnóstwo kanałów, które biegną w różnych kierunkach. a dlatego król tak pociął kraj rowami: Ilu Egipcjan nie nad rzeką miało swe miasta, lecz w środku kraju, ci wszyscy, ilekroć rzeka ustępowała, cierpieli na brak wody i posługiwali się do picia dość słoną wodą, czerpaną ze studzien. (…) Król ten opowiadali, rozdzielił kraj między wszystkich Egipcjan w ten sposób, że każdemu dał równy czworokątny kawał gruntu i stworzył sobie z tego dochody, każąc poddanym corocznie płacić podatek¹⁰.

Relacja Herodota powstawała około tysiąc pięćset lat po opisywanych przez niego faktach. Nie wiedział on (nie znał, tak jak i jemu współcześni, idei postępu), nie mógł też wiedzieć, że w Egipcie około 2000 lat p.n.e. jeszcze nie wiedziano o ujarzmieniu konia. Zapewne późniejsi Egipcjanie przypisali Sezostrysowi część zasług jego poprzedników. Prace melioracyjne miały miejsce już wcześniej. Przypuszczalnie jednak, około 2000 lat p.n.e. Z powodu przedłużającej się suszy zostały one zintensyfikowane. Ważną z punktu widzenia moich rozważań jest informacja o dzierżawie ziemi faraona. Oczywiście Herodot pominął w swojej relacji fakt pośredników w jej zarządzaniu, mianowicie nomarchów. Problemy własności w Egipcie były znacznie bardziej złożone. W każdym razie chłop, uprawiający ziemię był tylko jej dzierżawcą. W razie klęsk żywiołowych nie mogąc sprostać kosztom dzierżawy tracił część swego osobistego dobytku, zmuszany był do przeznaczania na służbę swych dzieci, lub nawet żony, wreszcie musiał się godzić na ograniczanie własnej wolności.

Jak wspomina Herodot, za Sezostrysa prowadzono również zakrojone na szeroką skalę prace budowlane. W Heliopolis została odbudowana świątynia Re-Atum, w sąsiedztwie, której z okazji jubileuszu Heb Sed w 30 roku panowania ustawiono dwa granitowe obeliski. (Jeden z nich nadal stoi w pierwotnym miejscu i jest najstarszym stojącym obeliskiem w Egipcie). W Karnaku zbudowano Białą Kaplicę, odbudowaną w 1926 roku przez Henri Chevrier’a, z pięknymi reliefami, przedstawiającymi sceny ofiarne przed Amonem-Minem oraz inskrypcjami wymieniającymi pełną listę nomów Egiptu. Hieroglify, pokrywające ściany kaplicy należą do najpiękniej i najstaranniej wykonanych spośród wszystkich w całej historii budownictwa w Egipcie. Rekonstrukcja tej wspaniałej budowli była możliwa dzięki zachowaniu wapiennych bloków, z niej pochodzących, jako wypełnienia III pylonu. Budowla składała się z dwóch ramp oraz samej kaplicy, otaczającej ołtarz świętej barki.

Stosunki dyplomatyczne i gospodarcze, zapoczątkowane jeszcze za rządów Amenemhata I, uległy dalszej intensyfikacji, rozciągając się teraz na znaczny obszar Syro-Palestyny. Polityka ta swe dalekosiężne efekty w pełni przyniosła w czasach panowania Amenemhata II i Senusereta II, czyniąc z Egiptu państwo pełniące wiodącą rolę w regionie. Senuseret został pochowany w piramidzie, którą rozkazał dla siebie wybudować około 1500 metrów na południe od piramidy swego ojca, Amanamhata I¹¹.

Na trzy lata przed śmiercią, podobnie jak uczynił to wcześniej jego ojciec Amenemhat I, Senuseret i powołał do współrządów swego syna Amenemhata (Amenemhata II)¹² o rządach, którego posiadamy niewiele wiadomości. Kontynuował, wyznaczone przez swych poprzedników dążenie do odbudowy i reformowania państwa. W administracji państwa znaczącą rolę odgrywali nadal nomarchowie. Świadczą o tym wspaniałe grobowce tych dostojników, z tamtego okresu.

Wydarzenia Pierwszego Okresu Przejściowego zachwiały znacząco organizacją wewnętrzną Egiptu. Osłabiły jego znaczenie militarne i ograniczyły kontakty handlowe i kulturalne. Władcy Średniego Państwa, a zwłaszcza XII dynastii, począwszy od Amenemhata i wytrwale i konsekwentnie odbudowywali i wzmacniali organizację państwowości egipskiej. Kontakty, zapewne kulturalne i handlowe wznawiał i utrzymywał także Amenemhat II. Świadczą o tym znaleziska odkryte w świątyni Montu w Tod. Odkryto tam cztery miedziane skrzynki z kartuszami władcy, zawierające dzieła sztuki, wykonane ze złota, srebra i lapis-lazuli. Przedmioty te, w części pochodziły z Krety, a w części z Babilonii. Podarunki te zapewne świadczą o kontaktach dyplomatycznych, a co za tym idzie kulturalnych i handlowych z tymi krajami. Kontakty utrzymywano także z miastami Tyrem i Byblos. W czasie panowania Amenemhata II kontynuowano wydobycie złota i miedzi na Synaju i w Nubii.

Senuseret II (Sesostris II) prawdopodobnie panował od 1882 roku p.n.e. Wraz z ojcem Amenemhatem II, samodzielnie w latach 1879-1872 p.n.e. oraz wraz z synem – Senuseretem III – kilka miesięcy przed śmiercią w 1872 roku p.n.e.¹³. W czasie swych rządów wprowadzał kolejne etapy, doskonale zaplanowanej reformy państwa, polegające na wprowadzeniu zarządzania państwem poprzez wysłanników królewskich rezydujących w większych miastach. Zwyczaj ten doprowadził do faktycznej likwidacji podziału na Górny i Dolny Egipt a także samodzielności powiatów. Podział istniał jeszcze w sferze religii, ale i tu uznanie kultu boga Amona-Re jako kultu państwowego doprowadziło do tego, że religia znalazła się bezpośrednio na usługach królów. W celu osłabienia wpływów miejscowych rodów arystokratycznych wprowadzono kolegialność władzy lokalnej. Na czele miasta słał „burmistrz”, który nie był związany z administracją miejscowej świątyni i nie miał praw sądowniczych, co znacznie ograniczało jego kompetencje. Podlegał mu „mówca” (kontrolowany również przez wezyra) i „pisarz”. Obok tego kolegium działało „kolegium obszaru wiejskiego” zarządzające przyległymi terenami rolniczymi. Podlegało ono burmistrzowi, lecz jednocześnie kontrolowane było przez wezyra. Senuseret II toczył wojnę z mieszkańcami dzisiejszej Nubii i podbił ich ziemie aż po dzisiejszy Sudan. W celu utrzymania stałej władzy na tym terytorium zbudował w tym kraju wiele garnizonów¹⁴.

W jego czasach podjęto prace polegające na zagospodarowaniu bagnistych terenów, położonych wokół największej z oaz na Pustyni Zachodniej, oazy Fajum. (Za czasów Amenemhata II podjęto myśl przekształcenia części Fajum w zbiornik wodny. Zbudowano, – jeśli wierzyć Strabonowi – gigantyczną tamę o długości 47 km, która, po pierwsze, zabezpieczała przed zalaniem wodą 11.000 hektarów ziemi, po drugie wypuszczając stopniowo wodę pozwalała nawadniać inne tereny przez 100 dni. Tę ogromną pacę miał doprowadzić do końca Amenamhat III¹⁵). W wyniku zakrojonej na szeroką skalę akcji, bagniste tereny zostały przekształcone w żyzne tereny uprawne z licznymi osadami, których mieszkańcy uprawiali: pszenicę, jęczmień i len oraz hodowali bydło i owce. Obszary te stały się najbogatszym rejonem rolniczym Egiptu. W pobliżu jeziora (współczesna jego nazwa brzmi Birket Karun) Senuseret rozkazał wznieść miasto, rodzaj osady dla rzemieślników zatrudnionych przy budowie kompleksu grobowego króla¹⁶.

Kolonizacja oazy Fajum pozostawała w ścisłym związku z reformą gospodarczą polegającą na podziale własności królewskiej na dwa typy majątków. Na osobistą własność króla i własność korony¹⁷. Odtąd fundacje ku czci zmarłych członków rodziny królewskiej uszczuplały wyłącznie areał będący wyłącznie jej prywatną własnością. Układ stosunków w obrębie własności królewskiej utrzymywany był w Egipcie w czasie panowania kolejnych dynastii¹⁸. Drugą, wielką inwestycją w Delcie, zrealizowaną w czasach Senusereta (nie ma na to bezpośrednich przekazów egipskich, a wiedzę o tym zawdzięczamy tradycji greckiej) było przekopanie kanału, łączącego bezpośrednio Deltę z Morzem Czerwonym. Rozmiary kanału pozwalały na przepływanie nim nawet dużych statków i okrętów. Kanał wymagał jednak ciągłych napraw, obsypujących się brzegów. Usprawniał jednak i znacznie skracał komunikację pomiędzy Deltą i morzem. Senuseret tak mocno był związany z okolicami Fajum, że rozkazał w tym właśnie rejonie, wznieść dla siebie swój kompleks grobowy. Piramida Senusereta II znajduje się około 3 kilometry na północ od El-Lahun, na skraju oazy Fajum.

Kolejny władca tej dynastii, Senuseret III, prawdopodobnie panował kilka miesięcy wraz ze swym ojcem w 1872 r. p.n.e., samodzielnie w latach 1872-1853 p.n.e., a także wraz ze swym synem – Amenamhatem III – kilka miesięcy w 1853 roku p.n.e. Był synem Senusereta II. Rządy Senusereta III uważane są za przełomowe ze względu na gruntowną przebudowę struktur państwa, jakie się wówczas dokonały. Kontynuował on reformę systemu administracyjnego, zapoczątkowaną przez poprzedników, dokonując w nich ponadto zdecydowanych zmian, kładąc kres potędze lokalnych dostojników, którzy z biegiem czasu przekształcali się w lokalnych, dziedzicznych władców. Zlikwidował stanowisko nomarchy, robiąc tylko jeden, jedyny wyjątek. Pozostawił mianowicie na urzędzie Uahka II z Antajupolis, który sprawował swą władzę aż do czasów Amenemhata III. Nowy system administracyjny dawał władzę nad Egiptem rządowi w skład, którego wchodził wezyr oraz trzej namiestnicy. Jeden dla Dolnego, drugi dla Górnego Egiptu, a trzeci, dla Elefantyny i Dolnej Nubii. Namiestnicy sprawowali władzę mając do pomocy zastępców i radę. Rada wydawała polecenia i rozkazy, przekazując je funkcjonariuszom, a ci z kolei przekazywali je do wykonania pisarzom. Reforma ta (przez likwidację zasady dziedziczności urzędów) doprowadziła do utraty wpływów arystokracji, na rzecz klasy średniej, na której teraz Senuseret oparł swą władzę, nawiązując tym samym do czasów XI dynastii. Władca ten kontynuował politykę podbojów. Poprowadził kilka wypraw wojennych do Kusz, przesuwając granice państwa aż do terenów dzisiejszego Sudanu. Wyprawy odbyły się w ósmym, dziesiątym i szesnastym roku panowania. Sesostris III był uważany przez starożytnych za zdobywcę całego – albo prawie całego – znanego starożytnym świata¹⁹. Przypuszczalnie jednak panowanie to (podobnie jak w czasach Amenemhata II) ograniczało się raczej do rodzaju zwierzchnictwa lennego, dość luźnego, które ulegało zacieśnieniu w wyniku kolejnych kampanii²⁰. W celu usprawnienia żeglugi na Nilu, rozkazał powiększyć kanał w okolicy Asuanu, zbudowany niegdyś przez Merenre, za czasów VI dynastii. Granica została ufortyfikowana siecią ośmiu twierdz pomiędzy Semna i Buhen. Spośród nich twierdze w Semna, Kumma oraz Uronarti są obecnie najlepiej zachowanymi do naszych czasów przykładami starożytnej architektury fortyfikacyjnej w Egipcie. Senuseret odbył również wyprawę do Syro-Palestyny przeciwko plemionom koczowniczym, gromiąc przeciwników i zajmując po drodze wiele miast. Była to pierwsza kampania, mającą na celu rozszerzenie wpływów egipskich na te tereny. Zakres działań wojennych prowadzonych przez Senusereta stał się powodem powstania wręcz legendarnej sławy tego władcy, która przetrwała wiele stuleci, a odżyła w czasach Totmesa III, który wybudował świątynię Senusereta III w Semna. Faraon pochowany został w piramidzie w Dahszur, położonej na północ od piramidy Amenemhata II²¹.

Amenemhat III był synem Senusereta III i królowej Sebekszedit Neferu. Panował od 1853 roku p.n.e. przez kilka miesięcy z ojcem, później do 1807 roku p.n.e. – samodzielnie, po czym do 1806 roku p.n.e. wraz z synem Amenemhatem IV. Przeszedł do historii jako władca o wyjątkowo pokojowym usposobieniu, skupiający się na rozwoju i podnoszeniu dobrobytu kraju i jego mieszkańców. Szczególnie skupił się na rozwoju okolic oazy Fajum, gdzie dzięki wykorzystaniu tamy w okolicach Hawary oraz odnowieniu i rozbudowie sieci kanałów nawadniających, rozprowadzających wodę na rozległe tereny, uczynił z tego rejonu ogromne areały ziem uprawnych, które wkrótce stały się drugim po terenach Delty, spichlerzem Egiptu. Rozwój uprawy ziemi spowodował napływ ludności i rozwój osadnictwa, co pociągnęło za sobą powstawanie nowych i rozwój już istniejących osad i miast oraz budowę świątyń. Utrzymywano stosunki handlowe i kulturalne z Aleppo i Ugarit, gdzie odnaleziono dwa jego sfinksy. Poprzez port w Byblos sprowadzano do Egiptu drewno cedrowe oraz przywożono niewolników, sprowadzanych do pracy w tkactwie, piwowarstwie i wielu innych rzemiosłach. Amenemhat utrzymywał wszelkie wpływy Egiptu w podległych terytoriach, co spowodowało konieczność przeprowadzenia ekspedycji do Nubii, w okolice III katarakty. Na Synaju prowadzono intensywne wydobycie miedzi i turkusu, a sezonowe obozy górników przekształciły się w stałe osady z domami i umocnieniami oraz ze studniami i nekropolami. Serabit el-Chadim rozrosło się. Rozbudowano świątynię Hathor i otoczono całą miejscowość fortyfikacjami. Amenemhat, wzorem poprzedników, podjął również wiele przedsięwzięć budowlanych. Należą do nich dwie przypisywane mu piramidy: jedna w Dahszur, zwana “Czarną” (stała się miejscem pochówku trzech królewskich małżonek) i druga – wzniesiona w Hawarze oraz ogromny, złożony kompleks pałacowy, wzniesiony również w Hawarze, na południe od piramidy, u wejścia do oazy Fajum. Amenemhat uważany jest również za twórcę-budowniczego jeziora Moeris oraz miasta Szedet, zwanego przez Greków Krokodilopolis, założonego nad brzegami jeziora. Pałac w Hawarze dzięki swym ogromnym rozmiarom, rozlicznym korytarzom i salom oraz skomplikowanemu układowi wszystkich pomieszczeń wzbudzał podziw i zachwyt, a dzięki greckiej tradycji zawdzięczamy mu nazwę Labiryntu, zapewne kojarzonego z minojskim labiryntem na Krecie²². Wielkie prace mające na celu zapewnienie obfitości wylewów Nilu prowadzone były zapewne w wyniku bardzo nieregularnych jego wylewów. W początkowych latach panowania Amenemhata, wylewy były niskie, co powodowało klęski suszy i niskie zbiory. W późniejszych latach Nil wylewał bardziej obficie, co z kolei powodowało klęski powodzi i niszczenie systemu nawadniającego. Wiemy o tym z zapisków poziomu wylewów z inskrypcji w Semna.

Syn Amenemhata III, Amenemhat IV, panował od 1807 roku p.n.e. przez kilka miesięcy z ojcem, później od 1806-1798 roku p.n.e. – samodzielnie²³. Lub też, według innych ocen, panował tylko wspólnie ze swym ojcem. Był on ostatnim męskim władcą Średniego Państwa. Według współczesnych mu inskrypcji nie rządził samodzielnie. Współrządził ze swym ojcem Amenemhatem III i, być może, nie doczekał się samodzielnych rządów, umierając przedwcześnie, przekazując władzę w ręce swej siostry Neferusobek. Prawdopodobnie został pochowany w piramidzie w Mazghuna, około pięć kilometrów na południe od Dahszur. Budowla ta obecnie znajduje się w całkowitej ruinie.

Neferusobek panowała prawdopodobnie w latach 1798-1794 p.n.e. Była córką Amenemhata III i siostrą lub przyrodnią siostrą Amenemhata IV i być może, także jego żoną. Prawdopodobnie po śmierci ojca i później brata, objęła regencję. Prawdopodobnie przejęcie przez nią władzy odbyło się bez jakichkolwiek protestów i sprzeciwów. Jako pierwsza kobieta w historii Egiptu tytułowała się „żeńskim Horusem” i podkreślała, że jest kobietą w męskiej roli faraona. Dowodem na to może być jej posąg, przechowywany obecnie w Luwrze, ukazujący królową w kobiecej szacie, na której nosi ona męskie ubranie władcy, chustę nemes i królewska przepaskę. Jej rządy obecnie uważa się za próbę kontynuacji i ratowania ciągłości XII dynastii oraz przeciwstawienia się upadkowi państwowości w schyłkowym okresie Średniego Państwa, po rządach potężnych władców z początków dynastii. Ich działania reformatorskie i wielki wysiłek w rozwoju gospodarczym kraju przyniosły efekt odwrotny do zamierzonego i tak osłabiły państwo, iż doprowadziło to w końcu do jego upadku. Z racji swych krótkich rządów, Neferusobek nie pozostawiła po sobie ani wielkich budowli ani licznych posągów. Uważa się, że to ona dokończyła budowę świątyni grobowej Amenamhata III, zwanej przez Greków labiryntem. Podczas prac wykopaliskowych pod kierownictwem Williama Petriego w latach 1910-1911 na terenie Mazghuna, oddalonego około 5 kilometrów od Dahszur, odkryto pozostałości dwóch piramid, które w swej konstrukcji przypominały piramidę Amenemhata III. Jednakże zmiany i udoskonalenia w ich konstrukcji, szczególnie w sposobie zamknięcia komory grobowej, nasunęły przypuszczenie, że są one budowlami późniejszymi. Na tej podstawie wysunięto hipotezę, że są to piramidy: jedna Amenemhata IV, a druga Neferusobek. Imię królowej znajduje się na Liście Królów w Sakkarze, co stanowi dowód na prawowitość jej władzy w opinii jej współczesnych i następców.

Po śmierci Neferusobek Egipt znalazł się w kolejnym okresie kryzysu i podziałów. Można nawet stwierdzić, że nastąpiło przerwanie ciągłości państwa. Dochodziło do czasowych likwidacji jego jedności terytorialnej i częstych zmian instytucji centralnych. Obok kwestii dynastycznych przyczyną kryzysów był, moim zdaniem, brak umiejętności radzenia sobie władców Egiptu, tak jak i innych władców ówczesnych państw, z kwestiami demograficznymi. Kryzys nimi spowodowany przyśpieszyły zaborcze wojny i osadzanie jeńców na nowo zagospodarowanych terenach, co przyczyniało się do chwilowej poprawy sytuacji gospodarczej, w dłuższej jednak perspektywie przyśpieszało proces wzrostu demograficznego²⁴.

Osłabienie Egiptu wykorzystały elity wojskowe. Po władzę w Egipcie sięgnęli dowódcy garnizonów w Nubii i Delcie (Hyksosi)²⁵.

Kolejni władcy z XII dynastii, którzy podbili Nubię do II katarakty, w celu eksploatacji kopalń miedzi i turkusów na Synaju utrzymywali tam liczne posterunki wojskowe. Faraon Sennseret III (Sestoris) z XII dynastii prowadził liczne kampanie nubijskie (nawet na południe od drugiej katarakty), podjął też wyprawę do Palestyny. Władca ten, dysponując silną armią, mógł – po raz kolejny w Egipcie – zreformować administrację i ograniczyć władzę gubernatorów w prowincjach. Egipt utrzymywał w tym czasie stosunki handlowe z Mezopotamią, Cyprem i Kretą, w której korzystał z pośrednictwa fenickiego miasta Byblos (nazwa byblos w języku greckim oznacza papirus).

Przypisy: