O „Murach” Jacka Kaczmarskiego / Piotr Kotlarz

0
54

Jacek Kaczmarski (1992). Autorstwa Paweł Plenzner, CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11092764

 

Temat „Murów” Jacka Kaczmarskiego postanowiłem podjąć na lamach „WOBEC” w wyniku lektury artykułu z portalu onet.pl „Mury” śpiewała cała polska. Niewielu wie, że to utwór zagraniczny1.

Nie wiem, co skłoniło autora do tego, by wybrać właśnie taki, w gruncie rzeczy bardzo daleki od prawdy, tytuł dla swego artykułu. Nie wiem też z jakiego powodu miesza później pojęcia i utwory. Pisze: Ten protest song stał się tak popularny w niektórych krajach, że błędnie uważany jest w nich za rodzimą kompozycję. W latach 80. „Mury”, do której słowa napisał w 1978 r. Jacek Kaczmarski, śpiewane były na niezliczonych wiecach, demonstracjach, protestach i strajkach w całej Polsce. Ta, oryginalnie powstała dekadę wcześniej katalońska pieśń „L’Estaca”, czyli „Bez wolności”, stała się światowym symbolem walki o demokrację. Utwór został przetłumaczony na wiele języków, w tym m.in.: arabski, białoruski, rosyjski czy jidysz.

A przecież, choć oba utwory można określić mianem protest songów, „L’Estaca”  i „Mury” Jacka Kaczmarskiego to dwa różne utwory, choć łączy je wspólna muzyka.

„L’Estaca” (w jezyku katalońskim: stawka, w innym znaczeniu może też słowo cel. Piosenka ta nosi też w polskich tłumaczeniach tytuł „Pal” – jaki pierwotnie zamierzał nadać swemu tekstowi Lluis Llach)  to piosenka napisana i skomponowana przez katalońskiego piosenkarza i autora tekstów Lluísa Llacha w 1968 roku. Powstała w czasie dyktatury w Hiszpanii generała Franco i była przeciwko niej protestem. Od tego czasu stała się hymnem licznych ruchów wolnościowych i politycznych, w tym m.in.: rewolucji tunezyjskiej, ruchu protestu przeciwko izraelskiemu premierowi Netanjahu, zaś jego białoruska adaptacja stała się w 2020 r. symbolem walki o demokrację. W Hiszpanii regularnie śpiewany przez tłumy na demonstracjach o niezależności Katalonii. Utwór został skomponowany w 1968 r. przez katalońskiego barda Lluísa Llacha w czasie dyktatury Franco w Hiszpanii i jest wezwaniem do zjednoczenia oraz działania, aby zdobyć wolność2.

Ale też prawdą jest to, że symbolem walki społeczeństwa polskiego stały się „Mury” Jacka Kaczmarskiego, które powstały w 1978 roku, by bardzo szybko stać się hymnem polskiej opozycji. Tak, do napisanie tej pieśni zainspirowała Kacz­mar­skie­go pieśń katalońskiego pieśniarza Lluisa Llacha„L’estaca”Au­tor miał oka­zję zo­ba­czyć na­gra­nie, na któ­rym Llach wy­ko­ny­wał utwór przed dzie­się­cio­ty­sięcz­ną wi­dow­nią. Zgro­ma­dze­ni trzy­ma­li w dło­niach świecz­ki i gło­śno śpie­wa­li re­fren3.

Tak brzmią pierwsze zwrotki pieśni Jacka Kaczmarskiego:

On natchniony i młody był
Ich nie policzył by nikt
On dodawał pieśnią sił
Śpiewał, że blisko już świt

Świec tysiące palili mu
Znad głów unosił się dym
Śpiewał że czas by runął mur
Oni śpiewali wraz z nim

Do inspiracji swej pieśni utworem Lluisa Llacha przyznawał się Kaczmarski wielokrotnie, choć słowo inspiracja jest tu nie do końca odpowiednie. Jak przypomina Adam Białas: Autor (Kaczmarski) przyznał później, że ta piosenka go prześladuje, bo ludzie źle ją interpretują. Mówił, że śpiewa o egzystencjalnej samotności piosenkarza, który zawsze jest sam, i o tym, jak w miejscu obalonych ścian pojawiają się nowe. Nie sam tekst piosenki katalońskiego barda, lecz jej wykonanie i jej odbiór przez publiczność zainspirował polskiego poetę. 

Nie mamy prawa wątpić w prawdziwość słów Jacka Kaczmarskiego, ale nawet jeśli takie były jego intencje, to jego utwór został niemal natychmiast odczytany właśnie w duchu pieśni Lluisa Llacha. Przy tym w dalszej części pieśni Kaczmarskiego nie ma żadnych podobieństw, poza ideą, do pieśni hiszpańskiego barda. Ideę ten odbiorcy odczytali wspaniale i nic dziwnego, że to właśnie ją uznali za swe przesłanie. 

I choć sam Kaczmarski nadał swemu tekstowi w jakiejś mierze ton pesymistyczny, to jednak zwyciężyło jej optymistyczne przesłanie. W jego pieśni słyszymy:

A śpiewak także był samPatrzył na równy tłumów marszMilczał wsłuchany w kroków hukA mury rosły, rosły, rosłyŁańcuch kołysał się u nóg
Patrzy na równy tłumów marszMilczy wsłuchany w kroków hukA mury rosną, rosną, rosnąŁańcuch kołysze się u nóg
Odbiorcy usłyszeli tylko wezwanie do walki.
Utwór Jacka Kaczmarskiego powstał w 1978 roku, na rok przed wielkim zrywem SOLIDARNOŚCI, młody wówczas jeszcze polski bard nie mógł wiedzieć, nikt zresztą tego nie przypuszczał, że wkrótce tłum wzrośnie do tego stopnia, że mury runą. W Polsce, ale i w całym bloku sowieckim, w tym i mur berliński, ten prawdziwy, choć mający wymiar również symboliczny.
Ci, którzy słuchali, a także często śpiewali lub tylko nucili pieśń Jacka Kaczmarskiego podkreślali nie jego pesymizm, ale jego zawarte w refrenie optymistyczne wezwanie:
Wyrwij murom zęby kratZerwij kajdany połam batA mury runą, runą, runąI pogrzebią stary światWyrwij murom zęby kratZerwij kajdany połam batA mury runą, runą, runąI pogrzebią stary świat
Co ważne i moim zdaniem, co warto podkreślić refren Jacka Kaczmarskiego ma sens bardziej ogólny, ponadnarodowy niż refren Lluisa Llacha:
Jeśli my wszyscy pociągniemy, to on [pal],padnie…
Jeśli ja pociągnę mocno tu …

Choć może jest to tylko moje subiektywne odczucie.

Jak pisze Adam Białas, po latach w Polsce Lluís Llach i Jacek Kaczmarski wystąpili wspólnie w 2000 r. w Krakowie na koncercie „Solidarność 20 lat później”. 

Piotr Kotlarz

1 Adam Białas, „Mury” śpiewała cała polska. Niewielu wie, że to utwór zagraniczny. https://www.onet.pl/kultura/adam-bialas/mury-spiewala-cala-polska-niewielu-wie-ze-to-utwor-zagraniczny/d0phtw9,30bc1058. Tekst ten, a być może tylko jego przesłanie o rzekomym „zagranicznym” pochodzeniu utworu Jacka Kaczmarskiego redakcja onet.pl uznała za na tyle ważny, że powtarza go już po raz kolejny. Materiał ten po raz pierwszy ukazał się w Onecie 26 października 2021 r.

2 Tamże.

3 Adrianna Strużyńska, Mury – interpretacja. https://poezja.org/wz/interpretacja/3411/Mury

Mało kto wie, że „Proces” Kafki był inspirowany sztuką rosyjskiego dramaturga.. „Sprawa Kiereńskiego. Kafka nadał jej jednak sens ogólnoludzki..

 

Tekst
On natchniony i młody byłIch nie policzył by niktOn dodawał pieśnią siłŚpiewał, że blisko już świt
Świec tysiące palili muZnad głów unosił się dymŚpiewał że czas by runął murOni śpiewali wraz z nim
Wyrwij murom zęby kratZerwij kajdany połam batA mury runą, runą, runąI pogrzebią stary światWyrwij murom zęby kratZerwij kajdany połam batA mury runą, runą, runąI pogrzebią stary świat
Wkrótce na pamięć znali pieśńI sama melodia bez słówNiosła ze sobą starą treśćDreszcze na wskroś serc i głów
Śpiewali więc, klaskali w rytmJak wystrzał, poklask ich brzmiałI ciążył łańcuch, zwlekał świtOn wciąż śpiewał i grał
Wyrwij murom zęby kratZerwij kajdany połam batA mury runą, runą, runąI pogrzebią stary światWyrwij murom zęby kratZerwij kajdany połam batA mury runą, runą, runąI pogrzebią stary świat
Aż zobaczyli ilu ichPoczuli siłę i czasI z pieśnią, że już blisko świtSzli ulicami miast
Zwalali pomniki i rwali bruk„Ten z nami, ten przeciw nam!”„Kto sam ten nasz najgorszy wróg!”
A śpiewak także był samPatrzył na równy tłumów marszMilczał wsłuchany w kroków hukA mury rosły, rosły, rosłyŁańcuch kołysał się u nóg
Patrzy na równy tłumów marszMilczy wsłuchany w kroków hukA mury rosną, rosną, rosnąŁańcuch kołysze się u nóg
Źródło: Musixmatch
Autorzy utworu: Jacek Kaczmarski / Luis Maria Llach Grande
Tekst utworu Mury © Warner Alcala

Tekst oryginalny pieśni „L’estaca” (polskie tłumaczenie „Pal”, uważam, że bliższym intencji autora byłoby tłumczanie „Cel” lub nawet dosłowne „Stawka”) katalońskiego pieśniarza Lluisa Llacha
„L’estaca”
L’avi Siset em parlava
de bon matí al portal
mentre el sol esperàvem
i els carros vèiem passar.

Siset, que no veus l’estaca
on estem tots lligats?
Si no podem desfer-nos-en
mai no podrem caminar!

Si estirem tots, ella caurà
i molt de temps no pot durar,
segur que tomba,
tomba, tomba ben corcada deu ser ja.

Si jo l’estiro fort per aquí
i tu l’estires fort per allà,
segur que tomba, tomba, tomba,
i ens podrem alliberar.

Però, Siset, fa molt temps ja,
les mans se’m van escorxant,
i quan la força se me’n va
ella és més ampla i més gran.

Ben cert sé que està podrida
però és que, Siset, pesa tant,
que a cops la força m’oblida.
Torna’m a dir el teu cant:

Si estirem tots, ella caurà…

Si jo l’estiro fort per aquí…

L’avi Siset ja no diu res,
mal vent que se l’emportà,
ell qui sap cap a quin indret
i jo a sota el portal.

I mentre passen els nous vailets
estiro el coll per cantar
el darrer cant d’en Siset,
el darrer que em va ensenyar.

Si estirem tots, ella caurà…

Si jo l’estiro fort per aquí…

Tekst pochodzi z:  https://www.tekstowo.pl/piosenka,llu_s_llach,l_8217_estaca_1.html

Tłumaczenie:

Stary Siset powiedział mi
O świcie, w domostwa drzwiach
gdy czekaliśmy na słońca blask
I patrzyliśmy na mijające nas (końskie) wozy.

Siset: Czy nie widzisz tego pala
Do którego wszyscy jesteśmy uwiązani?
Jeśli się nie uwolnimy od niego
Nigdy nie będziemy mogli uciec!

Jeśli my wszyscy pociągniemy, to on padnie
I nie może dłużej już trwać.
Z pewnością padnie, padnie, padnie
Bowiem musi być już przeżartym na wskroś.

Jeśli ja pociągnę mocno tu

a ty pociągniesz mocno tam,
Na pewno padnie, padnie, padnie
I będziemy mogli się uwolnić.

Ale, Siset, to już tak długo trwa,
Moje ręce są obdarte ze skóry,
Podczas gdy moja siła słabnie
On się wydaje cięższy i większy.

Tak ja wiem, że jest przegniły
Ale wiesz, Siset, on jest taki ciężki,
Że czasami opuszcza mnie siła.
Powtórz mi proszę, swą pieśń.

Jeśli my wszyscy pociągniemy, to on padnie…

Jeśli ja pociągnę mocno tu …

Stary Siset nie mówi już nic,
zły wiatr co zabrał mi Cię,
On który wiedział dokąd
A ja, wciąż stałem we drzwiach.

I kiedy przechodzili nowi chłopcy
Wyciągłem szyję aby zaśpiewać
Ostatnią pieśń Siseta,
Ostatnią rzecz której mnie nauczył.

Jeśli my wszyscy pociągniemy, to on padnie…

Jeśli ja pociągnę mocno tu …

Tekst pochodzi z https://www.tekstowo.pl/piosenka,llu_s_llach,l_8217_estaca_1.html

Lluís Llach i Grande ʎuˈiz ˈʎak (ur. 7 maja 1948 w Gironie) – kataloński pieśniarz. Dzieciństwo spędził w Verges, dorastał w Figueres, studiował na uniwersytecie w Barcelonie. Tam zaczął działać w ruchu antyfrankistowskim, w grupie zwanej Szesnastu Sędziów (Els Setze Jutges), uderzającej swoją twórczością w reżim generała Franco. W marcu 1971 z powodu prześladowań zmuszony był opuścić Katalonię, do której powrócił w 1976. W Polsce piosenki Lluísa Llacha spopularyzował Zespół Reprezentacyjny (płyta Za nami noc…). Piosenka L’Estaca (Pal) rozpoznawalna jest w Polsce dzięki napisanym przez Jacka Kaczmarskiego Murom, piosence do tej samej melodii, inspirowanej L’Estaca. Pożegnalny koncert Lluís Llach zagrał w 2007 roku w Verges. Obecnie zajmuje się wyrobem win w rejonie Priorat jako współwłaściciel firmy Vall Llach. W 2015 został posłem do parlamentu katalońskiego z listy Republikańskiej Lewicy Katalonii, nadal działa na rzecz jej niepodległości.

[Tekst i zdjęcie za Wikipedią]

Obraz wyróżniający: Jacek Kaczmarski (1992). Autorstwa Paweł Plenzner, CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11092764