Komar Anopheles stephensi krótko po pobraniu krwi od człowieka (kropla krwi jest wydalana jako nadmiar). Komar ten jest wektorem malarii, a zwalczanie komarów jest skutecznym sposobem na ograniczenie jej występowania. Domena publiczna.
___
Zależność między klimatem a malarią jest rzeczywista, ale bardziej złożona niż popularne hasło: „cieplej znaczy więcej komarów”. W istocie cieplejszy świat nie musi oznaczać po prostu większej liczby przypadków. Może oznaczać przede wszystkim przesuwanie się mapy ryzyka: osłabienie transmisji w jednych miejscach i jej narastanie w innych.
Temperatura wpływa na szybkość rozwoju larw, aktywność dorosłych owadów i tempo dojrzewania pasożyta w ciele komara. Jeżeli jest zbyt chłodno, zarodziec malarii może nie zdążyć osiągnąć stadium zakaźnego przed śmiercią owada. Wraz z ociepleniem okres ten się skraca, a komar wcześniej staje się zdolny do zakażania kolejnych osób.
Zależność ta nie przebiega jednak po linii prostej. Z danych wykorzystanych w najnowszych analizach wynika, że transmisja malarii może zachodzić w szerokim przedziale temperatur, mniej więcej od 16 do 34°C, natomiast największą sprawność osiąga w pobliżu 26°C. Nie jest to uniwersalna wartość graniczna dla wszystkich gatunków komarów i zarodźców, lecz dobrze obrazuje istnienie optimum termicznego. Poniżej niego ocieplenie może ułatwiać transmisję. Powyżej — zaczyna ją ograniczać.
Ekstremalne upały skracają życie komarów, zwiększają ich śmiertelność i mogą wysuszać miejsca rozrodu. Owad musi żyć dostatecznie długo, aby pasożyt przeszedł w jego organizmie pełny rozwój. Jeśli komar ginie wcześniej, nawet wysoka temperatura nie prowadzi do zakażenia człowieka. Klimatyczny „termostat” malarii ma więc zarówno dolny, jak i górny próg.
Podobnie niejednoznaczny jest wpływ opadów. Umiarkowane deszcze tworzą kałuże, rozlewiska i niewielkie zbiorniki, w których rozwijają się larwy. Gwałtowna powódź może jednak wypłukać miejsca lęgowe. Susza ogranicza naturalne zbiorniki, ale jednocześnie skłania ludzi do magazynowania wody w beczkach, cysternach i otwartych pojemnikach, które stają się siedliskiem owadów. Znaczenie ma zatem nie tylko suma opadów, lecz także ich rozkład, intensywność, długość okresów bezdeszczowych oraz sposób gospodarowania wodą.
Nowe światło na tę zależność rzuciło badanie opublikowane 29 lipca 2026 roku w „Nature”. Zespół kierowany przez badaczy związanych między innymi z University of California w Berkeley wykorzystał ponad sto lat obserwacji klinicznych z Afryki Subsaharyjskiej. Dane o występowaniu malarii wśród dzieci połączono z rekonstrukcjami klimatu oraz modelami pozwalającymi porównać rzeczywisty świat ze scenariuszem, w którym nie doszło do ocieplenia wywołanego działalnością człowieka. Nie była to więc jedynie obserwacja, że w cieplejszych latach pojawiało się więcej albo mniej zachorowań, lecz próba ilościowego przypisania części obciążenia chorobą antropogenicznej zmianie klimatu.
Wynik okazał się zarazem prosty i przewrotny. Zmiana klimatu nie powodowała wszędzie tego samego. W latach 2010–2014 wzrost temperatur prawdopodobnie zwiększał występowanie malarii we wschodniej i południowej Afryce, czyli w regionach chłodniejszych lub wyżej położonych. W części Afryki Zachodniej działał już w odwrotnym kierunku: przesuwał warunki ponad termiczne optimum pasożyta i komara, zapobiegając liczbie przypadków porównywalnej ze wzrostem obserwowanym na wschodzie i południu kontynentu.
Po zsumowaniu tych przeciwstawnych zmian autorzy oszacowali, że ocieplenie odpowiadało przeciętnie za jeden dodatkowy przypadek malarii na tysiąc dzieci. Liczby tej nie należy jednak traktować jak dokładnego rachunku. Jej 95-procentowy przedział ufności wynosił od czterech przypadków mniej do sześciu przypadków więcej na tysiąc dzieci, obejmował więc także możliwość braku wyraźnego kontynentalnego efektu netto. Znacznie ważniejszy od średniej dla całej Afryki był regionalny kierunek zmian: ryzyko zaczynało przemieszczać się z najgorętszych obszarów ku regionom dotychczas chłodniejszym.
Malaria nie znika — zmienia adres
Modele przyszłego klimatu pokazują jeszcze wyraźniej, jak mylące może być zdanie „ocieplenie zwiększa malarię”. W wielu należących dziś do największych ognisk choroby częściach Afryki Zachodniej i Środkowej dalszy wzrost temperatur może stopniowo pogarszać warunki rozwoju komarów i zarodźców. Dotyczy to między innymi części Nigerii, Burkina Faso i Mali. W najbardziej gorących regionach Sahelu transmisja może zostać silnie ograniczona, a lokalnie nawet zaniknąć.
Na poziomie całego kontynentu autorzy przewidują, że do końca stulecia zmiana klimatu mogłaby — zależnie od poziomu emisji — zapobiec od około jednego do dwudziestu przypadków na tysiąc dzieci. Taki bilans nie oznacza jednak, że ocieplenie staje się sprzymierzeńcem zdrowia publicznego. Kontynentalna średnia ukrywa geograficzną redystrybucję cierpienia. Spadek zachorowań w bardzo gorącej Afryce Zachodniej może występować równocześnie ze wzrostem ryzyka w chłodniejszych częściach Afryki Wschodniej i Południowej.
Warunki dogodniejsze dla transmisji mogą pojawiać się w wyżej położonych rejonach Kenii, Burundi i Etiopii, a także w części Angoli, Zambii oraz północno-wschodniej Republice Południowej Afryki. Są to niekiedy obszary, na których malaria występowała dotychczas rzadziej, sezonowo albo niestabilnie. Mieszkańcy mogą mieć mniejszą nabytą odporność, a lokalne systemy zdrowia — mniej doświadczenia w szybkim rozpoznawaniu i zwalczaniu ognisk choroby.
Szczególne znaczenie ma wysokość nad poziomem morza. Autorzy badania szacują, że ograniczenie globalnego ocieplenia z około 3°C do wartości poniżej 2°C mogłoby do 2100 roku zapobiec przeciętnie pięciu dodatkowym przypadkom na tysiąc dzieci w położonych powyżej kilometra regionach Afryki Wschodniej i Południowej. Liczba ta również pozostaje niepewna, ale wskazuje, że polityka klimatyczna może mieć wymierne znaczenie właśnie tam, gdzie wzrost temperatur otwiera pasożytowi drogę do nowych środowisk.
Nie należy też wyciągać wniosku, że wysokie temperatury same wyeliminują malarię w Afryce Zachodniej i Środkowej. Mogą one jedynie zmniejszyć biologiczną przydatność niektórych obszarów do transmisji. O tym, czy choroba rzeczywiście ustąpi, zdecydują szczepienia, moskitiery impregnowane środkami owadobójczymi, opryski wewnątrz budynków, dostęp do szybkiej diagnostyki i skutecznych leków, nadzór epidemiologiczny oraz stabilne finansowanie ochrony zdrowia. Według autorów działania służące kontroli i eliminacji malarii przeciwdziałały dotychczas wpływom zmiany klimatu niemal dwieście razy silniej niż sam klimat zmieniał obciążenie chorobą.
To ważna proporcja. Klimat przesuwa warunki brzegowe, lecz nie pisze sam całej historii epidemii. Znaczenie mają warunki mieszkaniowe, sprawność systemu zdrowia, metody nawadniania, gęstość zaludnienia, poziom ubóstwa, odporność pasożytów na leki, odporność komarów na insektycydy, przemieszczanie się ludności i ciągłość programów kontroli wektorów. Między pojawieniem się komara a epidemią znajduje się wiele ogniw.
Szczególnym zagrożeniem pozostają zjawiska ekstremalne. Cyklony, powodzie i długotrwałe susze niszczą drogi, placówki zdrowotne i domy. Zmuszają ludzi do życia w tymczasowych schronieniach, gdzie moskitiery są niedostępne lub trudne do zawieszenia. Przerywają dostawy leków, utrudniają dotarcie do chorych i mogą zwiększać liczbę miejsc ze stojącą wodą. Nawet tam, gdzie średnia temperatura staje się mniej korzystna dla pasożyta, katastrofa pogodowa może osłabić ochronę ludności na tyle, że liczba zachorowań wzrośnie.
Skala problemu pozostaje ogromna. Według WHO w 2024 roku na świecie wystąpiło około 282 milionów przypadków malarii, a choroba spowodowała około 610 tysięcy zgonów w 80 krajach. Zdecydowana większość przypadków i śmierci nadal przypada na region afrykański.
Czy klimat przesuwał malarię także w głębokiej przeszłości?
Pytanie o wpływ dawnych zmian klimatu na malarię — również na tysiące lat przed naszą erą — jest zasadne, lecz wymaga szczególnej ostrożności. Im dalej cofamy się w czasie, tym rzadziej dysponujemy bezpośrednimi śladami pasożyta, a częściej musimy łączyć dane paleoklimatyczne, rozmieszczenie potencjalnych wektorów, ślady genetyczne oraz rozmieszczenie stanowisk archeologicznych.
Opublikowana w 2026 roku w „Science Advances” analiza objęła okres od około 74 tysięcy do 5 tysięcy lat temu. Badacze wykorzystali rekonstrukcje paleoklimatu, modele rozmieszczenia afrykańskich komarów z rodzaju Anopheles i współczesną wiedzę epidemiologiczną, aby oszacować, gdzie w kolejnych okresach mogły istnieć warunki sprzyjające transmisji Plasmodium falciparum. Następnie porównali mapy ryzyka z niezależną rekonstrukcją obszarów zajmowanych przez ludzi.
Wyniki sugerują, że ludzkie populacje unikały potencjalnych ognisk malarii albo miały trudności z trwałym osiedlaniem się na obszarach o wysokim ryzyku. Oznaczałoby to, że zależne od klimatu rozmieszczenie komarów i pasożyta mogło wpływać na strukturę osadnictwa, kontakty między grupami i kierunki migracji na długo przed pojawieniem się rolnictwa. Nie jest to jednak bezpośredni zapis zachorowań. Badanie odtwarza prawdopodobieństwo transmisji, a nie liczbę osób, które rzeczywiście chorowały lub umierały.
Bardziej bezpośrednich informacji dostarcza paleogenetyka. W 2024 roku naukowcy przedstawili w „Nature” starożytne genomy kilku gatunków Plasmodium, pochodzące z 16 krajów i obejmujące około 5500 lat historii. DNA P. vivax znaleziono w szczątkach z Eurazji datowanych już na czwarte tysiąclecie przed naszą erą, natomiast P. falciparum potwierdzono w materiale z pierwszego tysiąclecia przed naszą erą. Odkrycia te dowodzą obecności konkretnych gatunków pasożyta w określonym miejscu i czasie, lecz same w sobie nie mówią, czy ich pojawienie się albo zanik spowodowała zmiana klimatu.
Najuczciwiej można więc powiedzieć, że dawne wahania temperatury, wilgotności i zasięgu mokradeł niemal na pewno zmieniały ekologiczną przestrzeń dostępną komarom i zarodźcom. Nie działały jednak w izolacji. Równie istotne mogły być przechodzenie do osiadłego trybu życia, wzrost gęstości zaludnienia, karczowanie lasów, rozwój rolnictwa i nawadniania, migracje, handel oraz ewolucja genetycznej odporności człowieka. Dane z okresu przed naszą erą pozwalają odtworzyć kolejne elementy tej układanki, ale rzadko umożliwiają przypisanie konkretnej epidemii pojedynczej zmianie klimatu.
Kryzys klimatyczny nie „przywiezie” zatem automatycznie malarii do każdego cieplejszego kraju. Może jednak przesuwać granice ryzyka, otwierać pasożytowi drogę do chłodniejszych wyżyn, osłabiać transmisję na niektórych najgorętszych terenach oraz zwiększać niestabilność choroby. To właśnie niestabilność może okazać się najtrudniejsza: systemy ochrony zdrowia będą musiały zwalczać malarię nie tylko tam, gdzie od dawna jest endemiczna, lecz także tam, gdzie wcześniej pojawiała się rzadko i gdzie łatwo może zostać rozpoznana zbyt późno.
Klimat jest więc wzmacniaczem, hamulcem i siłą przesuwającą — ale nigdy prostym włącznikiem.
Piotr Kotlarz
Nota redakcyjna
Niniejszy tekst powstał jako rozwinięcie fragmentu rozdziału „Klimat: wzmacniacz, a nie prosty włącznik” z książki Malaria – śmiertelny taniec ludzi, pasożytów i komarów, należącej do cyklu „Człowiek wobec zarazy”.
Impulsem do jego przygotowania była publikacja nowych wyników badań dotyczących wpływu antropogenicznych zmian klimatu na rozmieszczenie i skalę transmisji malarii w Afryce. Pierwotny tekst został uzupełniony o omówienie tych ustaleń, ich ograniczeń oraz możliwych konsekwencji dla poszczególnych regionów kontynentu. Rozszerzono go także o zagadnienie wpływu dawnych zmian klimatycznych na występowanie malarii i przemieszczanie się ludzkich populacji w czasach prehistorycznych.
W opracowaniu rozszerzonej wersji wykorzystano narzędzie sztucznej inteligencji ChatGPT firmy OpenAI. Jego wkład obejmował analizę dostarczonych materiałów, zestawienie wyników przywołanych badań, wskazanie wymagających sprostowania lub doprecyzowania informacji, zaproponowanie szerszego kontekstu historycznego oraz przygotowanie redakcyjnej wersji uzupełnienia.
Ostateczny kształt tekstu, wybór przedstawionych treści oraz decyzję o jego publikacji zatwierdziła redakcja „WOBEC”. Wykorzystanie narzędzia sztucznej inteligencji nie zastępowało oceny źródeł ani odpowiedzialności autora i redakcji za publikowany materiał.
