Koptyjscy mnisi, ok. 1905. Domena publiczna.
Wprowadzenie
Kościół koptyjski to wspólnota chrześcijańska w Egipcie. Warto przy tym wspomnieć, że w ostatnich latach wraz z nasilającym się tam terrorem, gwałtownie wzrosła liczba prześladowań wśród Koptów.
Słowo koptyjski pochodzi z języka arabskiego kibti lub greckiego aigyptios czyli egipski bądź Egipcjanin. Jeszcze do VII w. odnosiło się ono do potomków rdzennych mieszkańców Egiptu przy czym podział religijny nie był tutaj na tyle istotny, a obecnie jest już wyznacznikiem podstawowym. Termin więc Kościół koptyjski, w odniesieniu do chrześcijan znajdujących się w Egipcie, stanowi uproszczenie, nie oddaje złożoności zagadnienia. Często bowiem określa się nim kilka odłamów chrześcijaństwa – właściwy, egipski, monofizycki Kościół koptyjski, egipski Kościół katolicki obrządku koptyjskiego i grecki prawosławny Kościół aleksandryjski. Czasem też słowo Koptowie stosowane jest w odniesieniu do monofizyckiego Kościoła etiopskiego i monofizyckiego Kościoła erytrejskiego, choć nie są Kościołami koptyjskimi.
Początki chrześcijaństwa w Egipcie
Na terenach Egiptu chrześcijaństwo pojawiło się już około I w. n.e. Dokładny przebieg misji nie jest nam znany, ale tradycja nakazuje wiązać ją z postacią św. Marka Ewangelisty (12-68), uznanego z resztą przez Kościół koptyjski za pierwszego patriarchę Aleksandrii i świętego Kościoła katolickiego, anglikańskiego, ewangelickiego, prawosławnego oraz ormiańskiego. Tak o to, pomimo trudności i prześladowań chrześcijan, żywotność i ekspansywność nowej religii okazała się bardzo duża, a niemałą rolę odegrał tu egipski ruch monastyczny mający na celu kult religijny, służbę Bogu i dążenie do czystości duchowej.
W IV w. Aleksandria, stanowiąca dawniej centrum życia religijnego egipskich chrześcijan, zyskała rangę arcybiskupstwa. W 325 r. w trakcie Soboru Ekumenicznego w Nicei przyjęto ją w poczet starych patriarchatów. Z kolei w 451 r. podczas Soboru w Chalcedonie uznane je za 3 równie istotne miasto tuż po Rzymie i Konstantynopolu.
Początków tożsamości historycznej koptyjskich chrześcijan, czegoś co można było uznać za jej powstanie, należałoby dopatrywać się w wydarzeniach jeszcze z III stulecia, zwłaszcza w 284 r. (29.08) czyli w czasie największych, masowych prześladowań wyznawców religii chrystusowej. Był to z resztą, jak sami Koptowie określili, „rok męczenników”, który rozpoczął 1 rok w ich kalendarzu (mającym 12 miesięcy po 30 dni oraz 13 miesiąc liczący zaledwie 5 dni).
Losy Kościoła koptyjskiego
Genezy Kościoła koptyjskiego należy szukać pośród konsekwencji sporu z V w. n.e toczonego wokół monofizytyzmu, doktryny wedle jakiej Chrystus ma złączoną naturę boską
i ludzką, albowiem nie istnieje on w dwóch turach. Doktryna ta bezwzględnie zaprzecza ich odrębności. Tak o to w 451 r. podczas soboru w Chalcedonie ujęcie to automatycznie potępiono, uznając za herezję. Mimo zaistniałej sytuacji wielu chrześcijan z terenów Bliskiego Wschodu, jak i Egiptu, trwało przy tym sformułowaniu, mimo licznych represji bardzo często surowych. Zwolennicy opcji monofizyckiej nazywali siebie prawowiernymi (gr. orthodoxos), z kolei przeciwnicy, uznający wyłącznie ustalenia soboru, byli określani melchitami (gr. melchitoi) czyli „ludzie króla”. Ta grupa cieszyła się z resztą poparciem samego Konstantynopola. Należy jednak tutaj dodać, że samo odrzucenie uchwał wspomnianego soboru czyli poparcie monofizytyzmu nie musiało mieć charakteru jedynie religijnego. Być może cała ta sprawa stanowiła element intrygi cesarskiej, w konsekwencji której patriarcha Dioskur nie dotarł ostatecznie na obrady i nie był w stanie podpisać zawartych na soborze uchwał. Z tego powodu został on posądzony o monofizytyzm i potępiony jako heretyk. W odpowiedzi na to zburzeni Koptowie odrzucili wszelkie postanowienia wspomnianego soboru.
Monofizyci egipscy początkowo nie stanowili odrębnej jednostki organizacyjnej. Po wydarzeniach z 451 r., tuż obok sporów ze zwolennikami linii wytyczonej przez hierarchów kościelnych wśród prawowiernych szybko pojawiły się liczne antagonizmy wewnętrzne. Jeden ze skutków dotyczących przyjęcia przez patriarchę Piotra III Mongosa Henotikonu cesarza Zenona, co legło u podstaw 1 poważnego rozłamu i doprowadziło do założenia odrębnej, niezależnej od struktur jakiejkolwiek gminy monofizyckiej trwającej aż do IX w.
Własne spory oraz podziały przenosili dodatkowo na grunt egipski monofizyci syryjscy szukający ochrony przed prześladowaniem ze strony cesarza Justyniana. Uspokojeniu sytuacji na sprzyjała też wczesna działalność popierana przez patriarchę Tymoteusza II Ailurosa Sewera z Antiochii oraz jego oponenta Juliana z Halikarnasu ze wsparciem biskupa Gajana. Poprawa nastąpiła dopiero w 543 r. Wówczas wystąpił Jakub Baradeusz i jego przemowa sprawiła, że coraz wyraźniej zaczęła się utrwalać organizacyjna odrębność egipskiego kościoła monofizyckiego, później nazywanego koptyjskim. Zmiany zaszły też po śmierci patriarchy Teodozjusza I, gdyż zapoczątkowano nieprzerwaną linię sukcesyjną patriarchów skupioną wokół ośrodka w Aleksandrii. Dało to możliwość kierowania Kościołem co wykorzystał m.i.n patriarcha Damian, który poddał krytyce niektóre koncepcje teologiczne.
W 553 r. w trakcie soboru Konstantynopolitańskiego II, cesarz Justynian Wielki podjął próbę pojednania zwolenników doktryn. Niestety owy sobór nie wywiązał się z nałożonych na niego zadań i zaprzepaścił możliwość zakończenia rozłamu. To tylko pogłębiło niechęć wspólnoty do Kościoła katolickiego, izolację koptyjskiego, a w efekcie powstanie odrębnego „egipskiego Kościoła narodowego”. Warto tutaj nadmienić, że rozwijający się wówczas głównie na terenach Górnego Egiptu Koptyjski Kościół Ortodoksyjny miał dość poprawne relacje z chrześcijanami z rejonu Abisyni i Nubii. Dość szybko z resztą owe wspólnoty przyjęły naukę tegoż Kościoła i podporządkowały się jurysdykcji koptyjskiego patriarchy Aleksandrii. Kolejne istotne wydarzenie dla losów Kościoła koptyjskiego to bez wątpienia 616 r., nie tylko dla ortodoksyjnego. Zdarzył się wówczas najazd i okupacja Egiptu przez Persów. Wówczas stanęli oni na pozycji tolerancji. Z kolei w 629 r. ustąpili i władzę przejęła rzymska administracja. Nastąpiły finalnie masowe prześladowania monofizyków egipskich co ostatecznie doprowadziło w latach 639 – 640 do biernej postawy Koptów wobec arabskiej inwazji. W 642 r. arabska społeczność, wyznająca islam, zawarła z tutejszymi chrześcijanami układ, zapewniający bezpieczeństwo osób, mienia oraz miejsc kultu, w konsekwencji jednak zobowiązując ichj do płacenia dodatkowego podatku od osoby oraz posiadłości, a jedynie przejść na islam zwalniało z opłaty. Początkowo dotyczyło to jedynie duchownych, ale już na przełomie VII – IX w. stosowano owe zasady wobec całej społeczności Egipcjan. Początkowa pozycja Koptów była dobra, gdyż o ile Arabowie, generalnie muzułmanie, stali wówczas na szczycie hierarchii, to znacznie liczniejsi chrześcijanie, często wykształceni, zajmowali więcej stanowisk w kraju, a patriarcha miał nad nimi władzę cywilną i kościelną. Z biegiem czasu, dotychczasowa tolerancja Arabów wobec chrześcijan, malała. Za rządów Muslama ibn Mukkalada był zakaz używania dzwonów do wzywania na modlitwy i używania symboli religijnych poza Kościołami. Harum – ar Raszid zmuszał chrześcijan do noszenia znaków rozpoznawczych. Z kolei za panowania dynastii Tulunidów (868 – 905), w okresie zależności Egiptu od kalifatu, Koptowie i inne odłamy chrześcijaństwa zaczynały być obejmowane coraz większymi ograniczeniami. W wyniku tych i wielu innych ograniczeń wybuchło 6 powstań koptyjskich, a najcięższe z nich, Baszmuryjskie (829 – 830) wywołało fale niepokoju pośród muzułmanów. Niestety nie powstrzymały one obostrzeń, a jedynie je zwiększyły. Kalif Mutawakkil (847 – 861) w 850 oraz 854 r. wydał kolejne rozporządzenie, aby na domach chrześcijan umieszczać wizerunki diabła, niszczyć ich groby, kazać im nosić żółte ubrania i ograniczyć dosiadanie koni. Od VII w. zmniejszono w wyniku takich nakazów czy zakazów liczbę Koptów co wywołało upadek duchowieństwa i powszechną symonię.
Lepsze czasy społeczności koptyjskiej nastąpiły wraz z dynastią Fatymidów (969 -1171), gdyż państwo było dla nich bardziej przychylne. Ten stan rzeczy trwał jednak zaledwie jedno stulecie. Wraz z dynastią Ajjubidów (1171 – 1250) zaczęto traktować chrześcijan jako potencjalnych sprzymierzeńców krzyżowców. Był jednak okres w trakcie owej dynastii, kiedy to rządy objął al. Kamila – Muhammad, najbardziej życzliwy władca Egiptu dla Koptów.
Kolejne zmiany zaczynały nadchodzić na przełomie XII – XIII w. gdyż wtedy przeniesiono dotychczasową siedzibę patriarchatu z Aleksandrii do Kairu, wprowadzono do codziennej modlitwy kanony kościelne, zreformowano liturgię za panowania patriarchy Gabriela II ibn Tarika (1131 – 1145), a za jego następcy, Jana IV (1146 – 1164) podjęto spór teologicznych dotyczący sprawowania sakramentu pokuty. Z kolei Cyryl III (1235 – 1243) zreformował prawo kanoniczne i opublikował teksty synodalne. Był to bez wątpienia również czas prężnego rozwoju koptyjskiej kultury duchowej oraz materialnej, w tym piśmiennictwa.
Zły czas w historii Koptów to okres rządów Mameluków (1250 – 1517), aczkolwiek mimo licznych problemów na tle religijnym, związanych przede wszystkim z prześladowaniami, ówcześni patriarchowie kontynuowali próby realizacji reform i poprawy, a nawet wręcz wzmocnienie pozycji wspólnoty. Następnie dokonano kolejnej reformy liturgii, opublikowano księgi liturgiczne za patriarchy Gabriela V oraz rozpoczęto rozważania o kontaktach z Zachodem. Kontakty Kościoła Koptyjskiego z Kościołem rzymskokatolickim stały się bowiem bardzo istotnym aspektem funkcjonowania Koptów przez następne wieki.
Kościół koptyjski w obliczu wyzwań XIX i XX wieku
Poprawa warunków życia wśród Koptów nastąpiła wraz z rządzami ówczesnego sułtana Muhammada Alego, gdyż chciał on dokonać modernizacji Egiptu na przełomie lat 1805 – 1849, chcąc włączyć do tego zadania środowisko Koptów.
Jego poczynienia kontynuował Said Pasza, który przysłużył się w swoim panowaniu
do znacznego zmniejszenia podatków względem egipskich chrześcijan i w podniesieniu ich statusu (np. w służbie wojskowej). Następca Saida, Taufi Pasza, sprawił iż zrównano Koptów z prawami społeczności muzułmańskiej. Odtąd bowiem Koptowie posiadali już prawa i większe możliwości swej działalności, co pomogło im do odzyskania w 1922 r. niepodległości kraju. Uporządkowano wówczas sprawy Kościoła i podjęto kroki do jego wzmocnienia.
Spore znaczenie w odnowie miały bez wątpienia reformy patriarchy Cyryla VI. Znormalizował on i unowocześnił reformę życia zakonnego w duchu powrotu do pierwotnej reguły pachomiańskiej. Bardzo pozytywnie wpłynęło to wszystko na poziom intelektualny poszczególnych ośrodków monastycznych, które zaczęły przyciągać coraz większą liczbę osób mocno wykształconych. Również wielkie znaczenie miały dla XX – wiecznego Kościoła Koptyjskiego pielgrzymki odbywane do miejsc objawień Matki Bożej w Zeitun (uznawanych przez owy Kościół) oraz rozwój tzw. szkół niedzielnych czy grona instytucji naukowych jak Muzeum Koptyjskie, Instytut Wyższych Studiów Koptyjskich w Kairze czy Koptyjskie Towarzystwo Archeologiczne.
Niestety tak uporządkowany stan rzeczy nie trwał zbyt długo, bo wraz z ubiegiem czasu, na wskutek wzrostu ekstremizmu islamskiego i związanych z tym tendencji do oparcia struktur prawnych, pozycja polityczna ówczesnych, egipskich chrześcijan zaczynała ponownie maleć.
Masowe prześladowania Koptów w II poł. XX w.
Już od połowy lat 70-ty XX w. zaczynało dochodzić do zaostrzeń prześladowań Koptów i wzrostu ich niechęci do środowisk muzułmańskich, które w efekcie przybrały na sile w latach 80-tych.
Od 1988 r. całkowita liczba członków Kościoła koptyjskiego coraz bardziej malała. Spowodowane to było migracją oraz przechodzeniem części Koptów na islam, obawiających się represji przez swoją wiarę. W ten sposób próbowano zwerbować Koptów na inne wyznanie, siejąc niepewność jutra, szerząc strach przed zamachem, morderstwami i zniszczeniem domostw. Mimo tak trudnego dla nich czasu, rozbudowali oni swoją sieć parafialną, zacieśniali i stopniowo poszerzali kontakty z Zachodem. Zadanie to jednak nie było łatwe, bo pojawiały się nieprzychylne nastoje płynące z wyższych warstw społeczeństwa i ówczesnego rządu Egiptu. Starcia religijne odbywają się bowiem po dziś dzień, niszcząc pokolenia chrześcijańskich Koptów, a które to w obliczu współczesnych mediów nie są możliwe do zatuszowania.
Początek względnego spokoju to pierwsze lata XXI w., podczas których władze Egiptu zaostrzyły walkę z terroryzmem. Zaognienie problemów na tle religijnym to 2006 r., gdzie doszło do masowych ataków na Kościoły, ludność i obiekty kultury chrześcijańskiej. Muzułmanie nadal dokonywali masowych rzezi wyznawców Jezusa Chrystusa (doprowadzając tym do wznoszenia męczenników za wiarę na ołtarze, jak np. w 2015 r. – dokonano mordu na Koptach w libijskiej plaży) oraz demolowania szanowanych instytucji. I choć na przestrzeni lat ewoluowała postawa islamistów wobec chrześcijan oraz uważano iż tworzą nawet „wspólnotę narodową”, to stulecia dokonywanych czynów nie zostały im zapomniane. Nie bez powodu, w XXI w., chrześcijanie Egiptu nadal boją się wychodzić na ulicę nie tylko z obawy ze strony politycznych represji, ale i z braku pomocy ze strony własnego kraju i społeczeństwa. Tak o to wydarzenia z przeszłości pochłonęły setki koptyjskich istnień, a Państwo Islamskie bez ogródek zaczynało przyznawać się do wykonanych na nich serii zamachów.
Podsumowanie
Mimo tak wielu zmian na przestrzeni wieków, Kościół koptyjski zachował swoją literaturę, obrzędy i język stosowany w ich odrębnej liturgii. Często nawet elementy tej liturgii przypominają zwyczaje muzułmańskie czy nawet żydowskie. Tradycją Koptów jest także bez wątpienia wytatuowany na nadgarstku znak krzyża, symbol przynależności Do Chrystusa.
Dzisiaj Koptowie stanowią ok. 10% ludności Egiptu, a których to prześladowania zalegalizowano wraz z 2011 r. tuż po upadku rządów Hosniego Murabaka, gdyż muzułmanie do dziś nie chcą „niewierzących”. Mimo wielu niepowodzeń na w przeszłości Koptowie są obecnie najważniejszą grupą wierzących, oddających życie za Jezusa w krajach chrześcijańskiego orientu.
Bibliografia:
Banaś A. (2023). „Egipt Matką Męczenników” – patroni od chorób i ludzkich dolegliwości. „Pharmacopola” 3(6).
Danecki J. (1997). Kultura islamu. Słownik. WSiP.
Sajjid Marsot Al. (2009). Historia Egiptu. Od podbojów arabskich do czasów współczesnych.
Stępniewka – Holzer B. (2006). Egipt. Stulecie przemian. Wydawnictwo: Książka i Wiedza.
Stępniewska – Holzer B. (1978). Muhammad Ali. Narodziny nowożytnego państwa egipskiego. Ossolineum.
Tanger J. (1998). Christians in Muslim Egypt. A Historical Study of the Relations between Copts and Muslims from 640 to 1922. Published by Oros.
Agnieszka Banaś – absolwentka trzech kierunków na stopniu magisterskim – historii, filologii polskiej oraz turystyki i kultury śródziemnomorskiej WT Uniwersytetu Opolskiego.
Aktualnie finalizuje rozprawę doktorską na Uniwersytecie w Siedlcach. Zawodowo od kilku lat redaktor działu historia nauki w czasopiśmie „Pharmacopola”, archiwistka w opolskiej Kurii Diecezjalnej, członkini Polskiego Towarzystwa Historyków, studentka „orientalistyki chrześcijańskiej” Wydziału Teologicznego UO. Uczestniczka kilkudziesięciu konferencji oraz autorka ponad 100 publikacji naukowych oraz popularnonaukowych z zakresu historii medycyny i literatury dawnej. Zainteresowania badawcze skupione głównie wokół epidemii, medycyny, literatury XVI – XIX wieku, studentów Padwy, historii kobiet, literatury fantasy, śmierci w tekstach dawnych, orientalistyki chrześcijańskiej oraz hagiografii.
