Cyniska ze Sparty: kobiety i sport w starożytnej Grecji / Philip Mathew

0
237
Artystyczna wizja wyścigu rydwanów na starożytnym hipodromie. (Z gry komputerowej Assassin’s Creed Origins ) / Zdjęcie dzięki uprzejmości UbiSoft, dozwolony użytek.

Istnieje więcej dowodów na lekkoatletykę kobiet w Sparcie niż kobiet w pozostałej części greckiego świata razem wziętych.

Wstęp

Cynisca ze Sparty (pne 440 pne) była spartańską królewską księżniczką, która została pierwszą kobietą-mistrzynią olimpijską. Przeciwstawiając się tradycyjnej roli kobiet w starożytnej Grecji, brała udział w igrzyskach olimpijskich u boku mężczyzn i wygrała. Jej triumf w greckiej lekkoatletyce stał się symbolem inspiracji dla kobiet przyszłych pokoleń, a jej spuścizna jest pamiętana do dziś.

Status kobiet w Sparcie i innych greckich miastach-państwach

Od dawna uważa się, że miejsce kobiety w starożytnej Grecji było w domu. Tam do jej obowiązków należało „pielęgnacja ogniska domowego i nadzorowanie zajęć domowych, podczas gdy mężczyźni koncentrowali się na ważniejszych sprawach polityki, teatru, lekkoatletyki i tym podobnych” (Miller, 150). Ogólnie rzecz biorąc, w społeczeństwie greckim kobiety były uważane za gorsze. Grecki filozof Arystoteles powiedział: „mógłbym naukowo udowodnić, że ciała i umysły kobiet… były kategorycznie, naturalnie, czyli niezmiennie, gorsze od męskich” (Cartledge, 166). Arystoteles dalej dodawał, że były one „zdeformowanymi mężczyznami” i intelektualnie nie miały zdolności rozumowania (Cartledge, 166-167).

Mimo to spartańskie kobiety okazały się silne i obaliły teorie słynnego filozofa. Kobiety w Sparcie cieszyły się większą swobodą niż w jakimkolwiek innym starożytnym greckim mieście. Spartańskie kobiety miały prawo do samodzielnego zarządzania i posiadania majątku, bez męskiego opiekuna. W Atenach kobiety były jedynie narzędziami do produkcji męskich spadkobierców, którzy dziedziczyli gospodarstwa domowe, podczas gdy w Sparcie kobiety te mogły dziedziczyć samodzielnie. Spartańskie kobiety otrzymały również pewne swobody, które były uważane za luźne w innych miastach-państwach. Spartańskie żony otrzymały również swobodę utrzymywania związków pozamałżeńskich bez naruszania jakichkolwiek przepisów dotyczących cudzołóstwa, ponieważ w Sparcie, w przeciwieństwie do reszty Grecji, nie było takich praw. Nie musiały też gotować ani przygotowywać posiłków, zajmować się domem ani szyć ubrań, i przypuszczalnie nie miały obowiązku karmienia dzieci piersią.

Wychowanie fizyczne spartańskich kobiet

Istnieje więcej dowodów tekstowych i archeologicznych na to, że spartańskie kobiety uprawiały lekkoatletykę, częściej niż jakikolwiek inny aspekt ich życia. W rzeczywistości istnieje więcej dowodów na lekkoatletykę kobiet w Sparcie niż kobiet w pozostałej części greckiego świata razem wziętych. Ten aspekt zwrócił uwagę wielu greckich pisarzy, którzy uznali spartańskie kobiety w lekkiej atletyce za bardzo wyjątkowe. Ksenofont (430 – ok. 354 p.n.e.) opowiada, że ​​Likurg (IX w. p.n.e.) ustanowił agoge, spartański program edukacyjny, który obejmował „trening fizyczny dla kobiet nie mniej intensywny niż dla mężczyzn, w tym zawody w wyścigach i próby siłowe” (Pomeroy, 12-13). Grecki dramaturg Eurypides (ok. 484-407 p.n.e.) odnosi się do zapasów i wyścigów, podczas gdy Plutarch (45/50-120/125 n.e.) bardziej szczegółowo opisuje program nauczania i wspomina o zapasach, biegach, rzucaniu oszczepem i rzucaniu dyskiem. Chociaż były to przydatne umiejętności dla żołnierza, spartańskie kobiety brały jednak udział w tych zajęciach. Dla kobiet te aktywności fizyczne były mniej uciążliwe i selektywne w porównaniu z wersją dla mężczyzn, ale zbliżone.

Posąg z brązu, prawdopodobnie przedstawiający spartańską kobietę. C. 500 pne. / Zdjęcie : Putinovac, British Museum, Wikimedia Commons

Sarah Pomeroy stwierdza: „Kobiety spartańskie nie były szkolone do rzeczywistej walki” (16). Nie było jasne, czy brały udział w koedukacyjnej lekkiej atletyce z mężczyznami, ale Pomeroy argumentował, że gdyby tak było, byłyby lepiej przygotowane. Filozofowie tacy jak Arystoteles i Platon argumentowali, że nie różnią się niczym od innych greckich kobiet. Kiedy Epaminondas najechał Spartę ze swoją tebańską armią w 369 p.n.e. kobiety uciekły w przerażeniu. Plutarch argumentował, że celem ich wychowania fizycznego była obrona ich samych, ich dzieci i kraju.

Igrzyska Olimpijskie

Zasady udziału w igrzyskach olimpijskich były bardzo surowe i na ogół nie faworyzowały kobiet. Były postrzegane jako arena przeznaczona wyłącznie dla mężczyzn, a kobiety były na ogół postrzegane jako uczestniczące w zajęciach domowych w domu. Jednak stereotypy dotyczące kobiet i ich miejsca w lekkiej atletyce nie są tak jednoznaczne, jak się wydaje. Nasze dowody na to są bardzo fragmentaryczne i nieliczne w porównaniu z informacjami dotyczącymi lekkiej atletyki mężczyzn. Jednak jasne jest, że kobiety również brały udział w lekkoatletyce i „były ważną częścią atletycznego obrazu, nawet jeśli ich zawody nigdy nie były równe z męskimi” (Miller, 152-153). Cynisca jest tego doskonałym przykładem.

Według Pauzaniasza (ok. 510 – ok. 465 pne)  parthenoi, czyli dziewice / niezamężne kobiety, mogły oglądać igrzyska, ale zamężne kobiety były wykluczone. Jednak mogłoby to być mało prawdopodobne, gdyby istniała potrzeba opieki nad młodymi dziewczętami. Niewykluczone, że ojcowie towarzyszyli córkom na igrzyskach. Sarah Pomeroy twierdzi, że Pauzaniasz mógł myśleć o  parthenoi , którzy byli obecni „nie dlatego, że byli widzami, ale dlatego, że brali udział w wyścigach w Elidzie” (Pomeroy, 22). Wyjątkiem były kapłanki Demeter, które podczas igrzysk zasiadały przy ołtarzu bogini.

Greccy jeźdźcy rydwanów z podstawy grobowca kouros, później włączonego do muru temistoklejskiego w Atenach. 510-500 pne. / Zdjęcie dzięki uprzejmości Narodowego Muzeum Archeologicznego (Ateny), World History Encyclopedia, Creative Commons

Sprawy jeździeckie były w Sparcie areną doskonałości. „Zarówno kobiety, jak i mężczyźni aktywnie zajmowali się końmi, jeździectwem, prowadzeniem pojazdów konnych i braniem udziału w zawodach jeździeckich” (Pomeroy, 19). Kobiety zdawały się dobrze rozumieć konie. W Hyacinthia spartańskie dziewczęta „powoziły drogo zdobionymi lekkimi wozami i miały okazję zaprezentować swoje umiejętności jeździeckie przed całą społecznością. Niektóre ścigały się w rydwanach ciągniętych przez cztery konie” (Pomeroy, 20). Ta umiejętność spartańskich kobiet sprawiła, że Cynisca była idealną kandydatką do udziału w igrzyskach olimpijskich. Należy jednak zauważyć, że to nie jej pomysłem było wzięcie udziału w wyścigu rydwanów zaprzężonych w cztery konie, ale jej brata, Agesilausa. Według Paula Cartledge’a, celem Agesilausa „było wykazanie, że zwycięstwa odniesione w ten sposób były jedynie funkcją bogactwa, w przeciwieństwie do zwycięstw w innych wydarzeniach i sferach (przede wszystkim w bitwie), gdzie liczyła się męska cnota” (Cartledge, 215).

Cyniska

Imię Cynisca dosłownie oznacza „żeński szczeniak” i może brzmieć jak przezwisko z dzieciństwa, być może synonim chłopczycy. Jej dziadek ze strony ojca nazywał się Zeuxidemus i nosił przydomek Cyniscus, który był męską formą imienia Cynisca. Niemniej jednak ta ostatnia była imieniem nadanym pierwszej mistrzyni olimpijskiej. Cynisca była siostrą spartańskiego króla Agesilausa II i córką króla Archidamusa II i Eupolii, urodzoną około 440 roku pne. Była uważana za spartańską księżniczkę królewską i nie była zwykłą spartańską dziewczyną.

Według Plutarcha, król Agesilaus zauważył, że niektórzy greccy obywatele „szczycili się hodowlą koni wyścigowych i w związku z tym nadawali sobie wielką rangę, więc namówił swoją siostrę Cyniskę, aby wzięła udział w zespole rydwanów na igrzyskach olimpijskich” (Plutarch, 58). Cynisca wprowadziła swoje konie tak wcześnie, jak to możliwe i wygrała w dwóch kolejnych olimpiadach w 396 i 392 roku pne. Według Pausaniasa, Cynisca od dawna chciała odnieść sukces w igrzyskach olimpijskich i stała się pierwszą kobietą, która nie tylko wygrała w igrzyskach olimpijskich, ale także posiadała konie wyścigowe. Jej kwadryga (czterokonny rydwan) była świadectwem wielkiego bogactwa, podobnie jak jej współcześni, którzy również zostali uznani za zwycięzców, w tym tyrani z Sycylii. „Podobnie, pamiątkowe pomniki Cyniski były przykładami rzucającej się w oczy konsumpcji równej konsumpcji mężczyzn” (Pomeroy, 22). Cynisca, podobnie jak zamożni męscy właściciele koni wyścigowych, nie prowadziła ich sama, ale zatrudniała dżokeja. Kobietom nie wolno było uczestniczyć w igrzyskach, dlatego nie była obecna na triumfalnym wydarzeniu.

Wizerunek Cyniski stał w sanktuarium. Apelles z Megary zaprojektował rzeźbę jej rydwanu, koni i woźnicy z brązu, a także posąg samej Cyniski. Posągi te zostały wzniesione w Olimpii. „Były to pierwsze pomniki poświęcone przez kobietę w celu upamiętnienia zwycięstw w zawodach panhelleńskich” (Pomeroy, 22).

Epigram Cyniski

Autor epigramu Cyniski pozostaje nieznany. Według Sarah Pomeroy „wiersz jest kompetentny metrycznie, prosty w stylu lakońskim i oczywiście napisany w dialekcie doryckim” (Pomeroy, 22). Sama Cynisca jest przedstawiona wypowiadając słowa:

Moi przodkowie i bracia byli królami Sparty.

Ja, Cynisca, zwycięski rydwanem szybkonogich koni,

wzniósłam ten pomnik. Oświadczam, że jestem jedyną kobietą

w całej Grecji, która zdobyła tę koronę. (Pomeroy, 22)

Dziedzictwo

Pamiątkowe rzeźby Cyniski w Elidzie stały między posągami męskich Lacedemończyków i Troilusa z Elidy. Po jej śmierci została pośmiertnie odznaczona świątynią bohaterki w Sparcie, a następnie była czczona religijnie. To uzupełniło jej pomnik życia wzniesiony w Olimpii. Kapliczka bohaterki stała w pobliżu Platanistów. To tutaj odbywały się zawody lekkoatletyczne młodych Spartan. W Grecji powszechne było podnoszenie sportowców do statusu bohatera, a Cynisca została pierwszą kobietą, która została tak potraktowana. Pomeroy zauważa: „Jej sanktuarium znajdowało się w pobliżu sanktuariów mitycznych bohaterów, w tym synów Hippokona. Czapla zostałaby zbudowana po jej śmierci i byłaby inspiracją dla innych kobiet” (23).

Okrągła kamienna podstawa czterokonnego rydwanu z inskrypcjami, poświęcona przez Cyniscę ze Sparty, zwycięzcę wyścigów rydwanów, wykonana przez Apellesa z Megary z Olimpii, po 390-380 p.n.e. / Zdjęcie : Dan Diffendale, Muzeum Archeologiczne (Olimpia), Flickr, Creative Commons

Inne kobiety, zwłaszcza Spartanki, poszły za jej przykładem, a Pauzaniasz odnotowuje to jako trend. Niektórym udało się odnieść zwycięstwa olimpijskie, ale żaden nie był bardziej znany niż ona. Jednym z przykładów była spartańska kobieta Euryleonis, która wygrała dwukonnym rydwanem pod Olimpią w 368 roku p.n.e. Jej posąg stał obok posągów innych osiągnięć w pobliżu domu z brązu. Cynisca i Euryleonis są pamiętane jako pierwsze kobiety, które zwyciężyły w wyścigach rydwanów w Olimpii. Prawie sto lat później w ich ślady poszły pospolite i królewskie kobiety związane z dworami następców Aleksandra Wielkiego.

Inne kobiety również odnosiły zwycięstwa w  hippikos agonie  czy wyścigach konnych. W 47 roku n.e. niejaki Hermesianax złożył w Delfach dedykację w imieniu swoich córek: Tryfosy, która wygrała wyścigi piesze na igrzyskach pytyjskich i istmijskich, Hedei, która celowała w wyścigach rydwanów „w zbroi na igrzyskach istmijskich” oraz Dionizji, która zwyciężyła w igrzyskach istmijskich (Miller, 154). Uczeni debatowali, czy Hedea i Dionysia brały udział w męskich zawodach, czy w specjalnych kategoriach dziewcząt. Jednak wszyscy podjęli te zapisy w anomaliach okresu rzymskiego.

Chociaż nasze źródła są fragmentaryczne, jeśli chodzi o udział kobiet, jasne jest, że wyróżniały się one w imprezach lekkoatletycznych, zwłaszcza w Sparcie. W tym sensie kobiety nie zawsze ograniczały się do sfery domowej i wchodziły w sferę niegdyś ściśle męską. Rzeczywiście, dziedzictwo Cyniski stanowiło przykład dla kobiet w przyszłych pokoleniach. W czasach, gdy lekkoatletyka była uważana za domenę mężczyzn, udowodniła, że ​​kobiety również mogą przodować na igrzyskach olimpijskich.

Philip Mathew
Profesor historii
Joliet Junior College

Bibliografia


Pierwotnie opublikowane przez World History Encyclopedia , 21.07.2021, na licencji Creative Commons: Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 Unported .

Link do artykułu:

Cynisca of Sparta: Women and Sports in Ancient Greece