Między alarmem lotniczym a drugą agresją. Harcerze i harcerki województwa nowogródzkiego w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku / Piotr Kotlarz

Abstrakt

Artykuł rekonstruuje udział harcerzy i harcerek związanych przed 1 września 1939 r. z województwem nowogródzkim w polskim wysiłku obronnym. Punkt ciężkości położono na służbie Pogotowia Harcerzy i Pogotowia Harcerek, lokalnej obronie przeciwlotniczej, łączności, wartach, pomocy sanitarnej oraz na mobilizacji starszych wychowanków ZHP do Wojska Polskiego. Wykazano, że hufce Baranowicz, Lidy, Nieświeża, Nowogródka, Słonimia, Stołpc, Szczuczyna i Wołożyna należały przed wojną do Wileńskich Chorągwi Harcerzy i Harcerek; odrębny „Ul Las” był strukturą okupacyjną, nie przedwrześniową chorągwią. Najpełniej udokumentowany epizod lokalny stanowi służba szesnastoletniego Tadeusza Bieńkowicza w lidzkim frontowym baonie harcerzy na lotniczym punkcie obserwacyjnym. Potwierdzono również wojskowy szlak Jana Borysewicza, wychowanka 1. Drużyny Harcerskiej im. Tadeusza Kościuszki w Szczuczynie, który jako oficer 41. pułku piechoty walczył w Armii „Prusy”. Dla większości pozostałych hufców zachowały się dane organizacyjne, lecz brakuje imiennych dzienników służby. Tekst rozdziela zatem ustalenia pewne, prawdopodobne rekonstrukcje oraz późniejsze epizody konspiracyjne, a także usuwa z katalogu osoby błędnie przypisane do województwa nowogródzkiego.

Słowa kluczowe: Związek Harcerstwa Polskiego, województwo nowogródzkie, Wileńska Chorągiew Harcerzy, Wileńska Chorągiew Harcerek, Pogotowie Harcerzy, Pogotowie Harcerek, Lida, Baranowicze, Szczuczyn, Tadeusz Bieńkowicz, Jan Borysewicz, wrzesień 1939, agresja sowiecka.

1. Wprowadzenie: historia służby rozproszonej

Udział młodzieży harcerskiej w wojnie obronnej Polski w 1939 r. najczęściej przedstawia się przez pryzmat Warszawy, Gdyni, Katowic, Wilna i Grodna. Nowogródczyzna pozostaje na obrzeżu tej narracji. Nie oznacza to braku harcerstwa ani jego bierności. Wynika raczej ze szczególnego przebiegu wojny: większość miejscowych jednostek regularnych wyszła na front zachodni, miasta województwa znalazły się w pierwszej połowie września na zapleczu, a po 17 września zostały szybko zajęte przez Armię Czerwoną. Służba harcerska była więc krótkotrwała, zdecentralizowana i rzadko miała postać zwartego oddziału bojowego.

Przedmiotem badania są osoby związane przed wojną z drużynami działającymi na obszarze ośmiu powiatów województwa nowogródzkiego: baranowickiego, lidzkiego, nieświeskiego, nowogródzkiego, słonimskiego, stołpeckiego, szczuczyńskiego i wołożyńskiego. Przyjęto kryterium terytorialne, a nie wyłącznie organizacyjne. Było to konieczne, ponieważ Wileńska Chorągiew Harcerzy i analogiczna chorągiew żeńska obejmowały zarówno województwo wileńskie, jak i znaczną część nowogródzkiego. Z kolei hufce położone poza granicami województwa nie zostały włączone do katalogu tylko dlatego, że należały do tej samej chorągwi.

Celem artykułu jest odpowiedź na cztery pytania. Po pierwsze: jakie struktury ZHP działały w regionie i kto stał na ich czele? Po drugie: jakie zadania przygotowano dla młodzieży na wypadek wojny? Po trzecie: które nazwiska da się powiązać równocześnie z harcerstwem, Nowogródczyzną i konkretną aktywnością we wrześniu 1939 r.? Po czwarte: które popularne informacje wymagają odrzucenia lub dalszej weryfikacji? Odpowiedzi nie prowadzą do zamkniętej listy. Tworzą natomiast katalog o oznaczonym stopniu wiarygodności i wskazują kierunki dalszej kwerendy.

2. Źródła, metoda i skala niepewności

Punktem wyjścia były przekazane notatki kompilacyjne. Zawierają one trafne wskazania dotyczące geografii regionu, podporządkowania części hufców i typowych funkcji Pogotowia, lecz także wewnętrzne sprzeczności oraz nazwiska przeniesione z innych województw. Z tego względu potraktowano je jako zestaw tropów, a nie jako samoistne źródło dowodowe. Kwerenda objęła urzędowe „Wiadomości Urzędowe” ZHP, opracowania dziejów Wileńskich Chorągwi, publikacje Instytutu Pamięci Narodowej, bazę Muzeum Armii Krajowej, lokalne wydawnictwa lidzkie oraz relacje historii mówionej.

Najważniejszym problemem jest asymetria źródłowa. Dobrze zachowała się pamięć o późniejszej Armii Krajowej, oddziałach partyzanckich i represjach sowieckich. Znacznie gorzej udokumentowano zwykłe dyżury z pierwszych dwóch tygodni września: obserwację samolotów, roznoszenie meldunków, warty przy magazynach, pomoc na dworcach lub przygotowanie opatrunków. Dokumentacja drużyn była niszczona lub ukrywana po wejściu Sowietów, a przynależność do ZHP mogła stać się okolicznością obciążającą. Późniejsze wspomnienia często skracały chronologię, łącząc wrzesień, pierwsze aresztowania i deportacje z 1940 r. w jeden obraz „wejścia Sowietów”.

W artykule zastosowano cztery kategorie oceny: „potwierdzone” oznacza źródło imienne odnoszące się do funkcji lub działania; „pośrednio potwierdzone” — pewną przynależność i pozycję organizacyjną bez odtworzonego dyżuru; „trop badawczy” — informację wymagającą dodatkowego dokumentu; „wyłączone” — przypisanie sprzeczne z geografią albo chronologią. Ten rygor ogranicza liczbę efektownych epizodów, lecz chroni przed tworzeniem pozornej kompletności.

3. Województwo i wojna: dwa odmienne etapy września

Województwo nowogródzkie zajmowało około 23 tys. km² i było jednym z najsłabiej zurbanizowanych regionów II Rzeczypospolitej. Stolicą był Nowogródek, lecz największymi i najważniejszymi gospodarczo ośrodkami były Lida, Baranowicze i Słonim. Sieć kolejowa nadawała strategiczne znaczenie Baranowiczom, Lidzie i Stołpcom. Harcerstwo opierało się przede wszystkim na szkołach powszechnych, gimnazjach, seminariach nauczycielskich i środowiskach wojskowych. Rozproszenie osadnictwa sprawiało, że drużyny w miastach pełniły również funkcję centrów dla mniejszych miejscowości.

Pierwszy etap wojny trwał od 1 do 16 września. Region był bombardowany z powietrza, przez jego stacje przechodziły transporty wojskowe i uchodźcze, ale główne zgrupowania wojsk lądowych walczyły daleko na zachodzie. Pułki 20. Dywizji Piechoty stacjonujące przed wojną w Baranowiczach i Słonimiu zostały skierowane pod Mławę. Nowogródzka Brygada Kawalerii, mobilizowana alarmowo już w marcu 1939 r., także opuściła macierzysty obszar. Dla miejscowej młodzieży oznaczało to służbę na zapleczu przy jednoczesnym odpływie starszych instruktorów i rezerwistów.

Drugi etap rozpoczęła agresja ZSRR 17 września. Wschodnia granica województwa była broniona przez osłabione jednostki Korpusu Ochrony Pogranicza, z których znaczna część sił również została wcześniej przesunięta. Sowieckie kolumny szybko opanowywały węzły komunikacyjne i siedziby władz. Jawna służba ZHP utraciła podstawę prawną i instytucjonalną. Harcerze mogli pomagać wycofującym się żołnierzom, ukrywać symbole i dokumenty, próbować ewakuacji albo wracać do rodzin. Nie ma jednak podstaw, by przypisywać każdemu hufcowi zorganizowaną walkę z czołgami. Nowogródek, Lida i Baranowicze nie stały się odpowiednikiem obrony Grodna.

4. Struktura ZHP na Nowogródczyźnie

4.1. Wileńska Chorągiew Harcerzy

Przed 1 września 1939 r. nie istniała samodzielna Nowogródzka Chorągiew Harcerzy. Hufce regionu należały do Wileńskiej Chorągwi Harcerzy z siedzibą w Wilnie. W zestawieniu za 1938 r. chorągiew obejmowała dwadzieścia hufców, 125 drużyn, 4869 harcerzy i 66 instruktorów. Na obszarze województwa nowogródzkiego działały hufce: Baranowicze, Lida, Nieśwież, Nowogródek, Słonim, Stołpce, Szczuczyn i Wołożyn [1]. Liczby chorągwiane nie mogą być utożsamiane z liczebnością samego województwa, ponieważ obejmują również Wilno i hufce województwa wileńskiego.

Do 10 maja 1939 r. komendantem chorągwi był hm. Paweł Matusz Puciata. Następnie funkcję przejął hm. Bolesław Pietraszkiewicz, który pełnił ją w chwili wybuchu wojny [1]. Jest to korekta ważna dla całej narracji: występujące w niektórych zestawieniach nazwiska Konrada Jura nie oznaczają innej osoby — „Konrad” i „Jur” były późniejszymi pseudonimami Pietraszkiewicza. Józef Grzesiak „Czarny” był wybitnym wileńskim instruktorem, lecz komendę konspiracyjnych starszych harcerzy objął dopiero w 1941 r.; nie powinien zastępować Pietraszkiewicza w wykazie władz z września 1939 r.

4.2. Wileńska Chorągiew Harcerek

Żeńskie środowiska Nowogródczyzny podlegały Wileńskiej Chorągwi Harcerek. W latach 1935–1939 kierowała nią hm. Maria Steckiewicz [2]. Wykaz komendy z 1937 r. wymienia również Jadwigę Wasilewską jako zastępczynię komendantki i referentkę samarytańską, Helenę Brancewiczównę jako sekretarkę, Helenę Tatarową jako skarbniczkę, Antoninę Świdzińską jako referentkę zuchów, Katarzynę Piotrowiczównę jako referentkę starszych dziewcząt, Walentynę Szulimowiczową odpowiedzialną za pracę poza Wilnem, Marię Szczerbińską prowadzącą sprawy obozów i kolonii, Wandę Kluczyńską oraz Władysławę Muzolfową [3]. Lista potwierdza istnienie zaplecza kierowniczego, ale nie jest automatycznie listą osób pełniących dyżury w 1939 r.

Na szczeblu ogólnopolskim Pogotowiem Harcerek kierowała hm. Józefina Łapińska, a Naczelniczką Harcerek była hm. Maria Mudryk-Krynicka. Obie pełniły funkcje centralne i w dalszej części artykułu nie są ponownie mnożone przy każdym mieście. Lokalna komenda podlegała strukturze wileńskiej, zaś zadania na wypadek wojny wynikały z wytycznych Głównej Kwatery Harcerek.

4.3. „Ul Las” — następstwo, nie struktura przedwojenna

Określenie „Ul Las” należy do dziejów okupacyjnych. W konspiracyjnym nazewnictwie Szarych Szeregów chorągwie nazywano ulami, hufce rojami, drużyny rodzinami, a zastępy pszczołami. Wileńskie środowisko działało jako „Brama”, natomiast wyodrębniana struktura nowogródzka otrzymała kryptonim „Las”. Proces ten nie był aktem z 1 września i nie dowodzi istnienia odrębnej chorągwi w sierpniu 1939 r. Bolesław Pietraszkiewicz opisał później oba środowiska łącznie jako „Ul Brama–Las” [4]. Dla badań kampanii konieczne jest zachowanie granicy między przedwojenną organizacją, doraźnym Pogotowiem a późniejszą konspiracją.

5. Pogotowie Wojenne: program i realne możliwości

5.1. Pogotowie Harcerek

Pogotowie Harcerek zostało powołane 24 września 1938 r. w związku z kryzysem zaolziańskim. Rozkaz Naczelniczki ustanowił hm. Józefinę Łapińską komendantką tej formacji [5]. Wiosną 1939 r. przeprowadzono rejestrację harcerek powyżej piętnastego roku życia, odprawę komendantek chorągwianych oraz szkolenia we współpracy z Przysposobieniem Wojskowym Kobiet. Program obejmował pięć głównych pól: służbę sanitarną, łączność, obronę przeciwlotniczą i przeciwgazową, gospodarstwo i aprowizację oraz opiekę nad dziećmi, osobami starszymi i uchodźcami [6].

Metoda działania opierała się na małych zespołach i miejscowej samodzielności. W miastach kolejowych harcerki mogły obsługiwać punkty informacyjne, kuchnie i izby sanitarne; w szkołach przygotowywać opatrunki; przy alarmach kierować ludność do schronów i pomagać poszkodowanym. Program ten pozwala określić prawdopodobny zakres pracy w Baranowiczach, Lidzie, Słonimiu i Nowogródku. Brak zachowanych raportów nie pozwala jednak podawać liczby dyżurujących ani nazw punktów jako pewników.

5.2. Pogotowie Harcerzy

Pion męski rozpoczął przygotowania później i w mniej jednolity sposób. Do końca maja 1939 r. w komendach chorągwi wyznaczano komendantów Pogotowia, a zadania uzgadniano z władzami państwowymi, samorządem, Ligą Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej oraz Polskim Czerwonym Krzyżem [7]. Starszych harcerzy szkolono przede wszystkim do łączności, służby obserwacyjno-meldunkowej, ochrony obiektów, gaszenia pożarów i pomocy technicznej. Mobilizacja zawodowych oficerów, nauczycieli i instruktorów osłabiała jednak kierownictwo dokładnie wtedy, gdy było najbardziej potrzebne.

W warunkach Nowogródczyzny atutami harcerzy były znajomość lokalnego terenu, umiejętność jazdy na rowerze, alfabet Morse’a, podstawy telefonii, samarytanka i zdolność pracy zastępami. Służba nie oznaczała automatycznie uzbrojenia. Wyjątkiem mogły być ochotnicze formacje tworzone przy władzach wojskowych, czego najważniejszym przykładem jest lidzki baon frontowy harcerzy.

6. Formy służby od 1 do 17 września

6.1. Obserwacja lotnicza i alarmowanie

Lotnicze punkty obserwacyjne były jednym z najbardziej naturalnych miejsc wykorzystania młodzieży. Obsada rozpoznawała kierunek lotu samolotów, przekazywała meldunki telefoniczne, utrzymywała ciągłość dyżuru i reagowała na uszkodzenia łączności. W Lidzie taki epizod jest potwierdzony imiennie przez relację Tadeusza Bieńkowicza. W innych miastach istnienie ważnych węzłów kolejowych i koszar czyni podobną służbę prawdopodobną, ale analogia nie zastępuje dokumentu.

6.2. Warty, patrole i ochrona infrastruktury

Harcerzy kierowano do ochrony urzędów, magazynów, urządzeń komunikacyjnych, mostów i stacji. Warta odciążała policję, kolejarzy i nieliczne załogi wojskowe. Patrole pomagały utrzymać porządek podczas alarmów, wskazywały drogi transportom i reagowały na pogłoski o dywersji. W Nowogródczyźnie szczególne znaczenie miały Baranowicze jako węzeł kolejowy, Lida jako węzeł kolejowo-lotniczy i Stołpce jako stacja nadgraniczna. Nie udało się jednak potwierdzić nazwiska lokalnego komendanta Pogotowia w Baranowiczach ani odnaleźć listy wartowników.

6.3. Łączność, gońcy i pomoc administracji

W sytuacji przeciążenia sieci telefonicznej młodzież przenosiła rozkazy i informacje pieszo lub rowerami. Sprawność ta wynikała z codziennej metodyki harcerskiej, nie z doraźnego szkolenia wojskowego. Gońcy łączyli posterunki OPL, szpitale, komendy policji, starostwa i dworce. Można zakładać, że czynne hufce zostały wykorzystane w tym zakresie, lecz bez dzienników służby należy pisać o modelu organizacyjnym, nie o szczegółowej trasie konkretnego patrolu.

6.4. Służba sanitarna i opiekuńcza harcerek

Harcerki przygotowywały materiały opatrunkowe, udzielały pierwszej pomocy, pomagały personelowi medycznemu i organizowały żywność oraz wodę dla podróżnych. Ogólnopolskie relacje wymieniają także opiekę nad dziećmi zagubionymi w tłumie ewakuowanych i pomoc rodzinom rezerwistów [8]. Na Nowogródczyźnie potrzeby te nasilały się wraz z napływem ludzi z zachodu. Źródła cyfrowe nie pozwalają jednak przypisać poszczególnych punktów konkretnym drużynom żeńskim.

7. Lida: najlepiej udokumentowany ośrodek

7.1. Drużyny szkolne i kadra

Lida miała rozbudowane środowisko szkolne. Wspomnienie Weroniki Kuryło mówi, że prawie przy każdej szkole działały odrębne drużyny żeńskie i męskie, a wspólne ogniska odbywały się na dziedzińcu zamku. W Szkole Powszechnej nr 5 im. Ludwika Narbutta drużynową była Janina Bohdziewicz, a drużynowym drużyny męskiej Jan Michniewicz [9]. Inny zapis wspomnieniowy podaje imię „Ryszard”, lecz spis nauczycieli na 1 września 1939 r. wskazuje Jana Michniewicza; tę wersję należy uznać za lepiej udokumentowaną [10].

Informacja, że oboje zostali „w 1939 roku wysłani na Sybir”, pochodzi z późnej relacji i najpewniej kompresuje chronologię. Masowe deportacje ludności polskiej rozpoczęły się w 1940 r. Do czasu odnalezienia kart śledczych lub deportacyjnych bezpieczniej stwierdzić, że po likwidacji jawnego harcerstwa lidzcy nauczyciele-opiekunowie podlegali represjom sowieckim, nie podając niepewnej daty wywózki. Sama obecność ich nazwisk w szkole potwierdza natomiast kadrę zdolną do uruchomienia służby we wrześniu.

7.2. Tadeusz Bieńkowicz i frontowy baon harcerzy

Najmocniejszym imiennym świadectwem jest biografia Tadeusza Bieńkowicza, urodzonego 15 kwietnia 1923 r. w Lidzie. Od 1 września 1939 r. szesnastoletni harcerz zgłosił się ochotniczo do frontowego baonu harcerzy. Pełnił służbę na lotniczym punkcie obserwacyjnym, a źródło historii mówionej określa go także jako dowódcę pięcioosobowego zespołu harcerskiego [11]. Baza Muzeum AK potwierdza jego status ochotnika w lidzkim baonie frontowym [12].

Zadanie wymagało regularnych dyżurów, rozpoznawania zagrożenia z powietrza, szybkiego przekazywania meldunków i utrzymania dyscypliny w małej obsadzie. Nie jest jasne, czy nazwa „frontowy baon” była urzędową nazwą jednostki, czy późniejszym określeniem ochotniczej formacji pomocniczej. Nie ma też opublikowanej listy pozostałych członków piątki. Mimo tych luk przypadek Bieńkowicza dowodzi, że przynajmniej w Lidzie harcerskie Pogotowie przybrało formę podporządkowanej służby obserwacyjno-meldunkowej, a nie tylko spontanicznej pomocy.

Po klęsce wrześniowej Bieńkowicz kontynuował działalność w małej konspiracyjnej piątce. Później został żołnierzem Okręgu Nowogródek AK i uczestnikiem brawurowej akcji uwolnienia więźniów w Lidzie w 1944 r. Te późniejsze czyny nie należą do kampanii 1939 r., ale pomagają rozpoznać ciągłość kompetencji: mały zespół, obserwacja, dyscyplina i inicjatywa wywodziły się z doświadczenia harcerskiego.

8. Szczuczyn: od drużyny do regularnej walki

8.1. Jan Borysewicz — wychowanek 1. Drużyny

Jan Borysewicz, pochodzący z Dworczan w powiecie lidzkim i absolwent Seminarium Nauczycielskiego w Szczuczynie, należał do 1. Drużyny Harcerskiej im. Tadeusza Kościuszki, do zastępu „Jeleni”; zdobył stopień zwiadowcy [13]. Następnie wybrał służbę wojskową, ukończył Szkołę Podchorążych Piechoty i został podporucznikiem 41. Suwalskiego Pułku Piechoty. Jego udział w wojnie obronnej nie był już służbą Pogotowia, lecz walką zawodowego oficera ukształtowanego wcześniej przez harcerstwo.

1 września 1939 r. Borysewicz znajdował się z I batalionem 41 pp na pozycjach osłonowych Suwalszczyzny. Następnego dnia ruszył z pułkiem w stronę rejonu Pilicy. Dowodził plutonem, a następnie kompanią w 29. Dywizji Piechoty Armii „Prusy”. 8 września pod Odrzywołem batalion został rozbity przez niemiecką 13. Dywizję Zmotoryzowaną; rozproszone pododdziały próbowały wydostać się z okrążenia i przekroczyć Wisłę [14]. Borysewicz uniknął niewoli i powrócił na Nowogródczyznę.

Jego szlak pokazuje drugi wymiar udziału regionalnego harcerstwa: najstarsi wychowankowie nie bronili własnych miast, ponieważ jako żołnierze walczyli setki kilometrów od domu. Późniejsza legenda dowódcy nowogródzkiej AK nie powinna przesłaniać konkretu z 1939 r. — był wtedy oficerem regularnej armii, a związek z tematem wynika z potwierdzonego harcerskiego wychowania w Szczuczynie.

8.2. Anatol Radziwonik — ważny trop, niepewny wrzesień

Z powiatem szczuczyńskim związany był również Anatol Radziwonik, nauczyciel w Iszczołnie i współorganizator miejscowego harcerstwa. Ukończył kurs podchorążych rezerwy. Część popularnych biogramów przypisuje mu udział w kampanii 1939 r., lecz opracowanie Kazimierza Krajewskiego podkreśla, że nie wiadomo, czy rzeczywiście został zmobilizowany i walczył; Radziwonik nie ujawnił takiego faktu w życiorysie składanym władzom sowieckim [15]. W katalogu należy go zatem pozostawić jako potwierdzonego organizatora harcerstwa i trop personalny, nie jako pewnego uczestnika wojny obronnej.

9. Pozostałe ośrodki: co wiadomo, czego nie wolno dopowiadać

9.1. Baranowicze

Baranowicze były głównym węzłem kolejowym województwa, siedzibą licznych instytucji wojskowych i naturalnym miejscem koncentracji służby OPL, wartowniczej oraz dworcowej. Hufiec Baranowicze należał do Wileńskiej Chorągwi Harcerzy. W źródłach cyfrowych nie udało się jednak potwierdzić, że miejscowym Pogotowiem kierował Józef Kawecki, jak podają notatki. Nie odnaleziono też imiennego wykazu harcerek pracujących przy rannych i uchodźcach. Z tego względu można opisać potrzeby i prawdopodobny model działania, lecz nazwisko domniemanego komendanta musi pozostać poza katalogiem potwierdzonym.

Miasto znalazło się także na trasie ewakuacji innych środowisk. Harcerze białostoccy, wśród nich Ryszard Kaczorowski, przemieszczali się przez Wołkowysk, Baranowicze i Nowogródek, po czym wrócili do Białegostoku [16]. Epizod potwierdza funkcję komunikacyjną regionu i możliwość udzielania pomocy grupom przechodnim. Kaczorowski nie był jednak harcerzem nowogródzkim i nie został włączony do regionalnego wykazu.

9.2. Nowogródek

W stolicy województwa działał hufiec, lecz internetowa kwerenda nie ujawniła imiennej listy jego wrześniowych dyżurów. Nie ma podstaw do przypisywania miejscowym drużynom przygotowywania butelek zapalających ani walk ulicznych na wzór Grodna. W notatkach rolę świadka przypisano Janowi Siemińskiemu; jego wspomnienia dotyczą jednak obrony Grodna, położonego w województwie białostockim [17]. To ważny przykład błędu powstałego przez skojarzenie całej północno-wschodniej części kraju z Nowogródczyzną.

9.3. Słonim

Słonim był garnizonem 79. Pułku Strzelców Słonimskich i 80. Pułku Strzelców Nowogródzkich oraz ważnym ośrodkiem szkolnym. Istnienie hufca jest potwierdzone organizacyjnie, lecz nie odnaleziono wiarygodnego nazwiska szeregowego uczestnika Pogotowia z września. W notatkach pojawia się Ryszard Kister, ale relacja IPN jednoznacznie lokuje jego harcerską służbę w Prużanie, w województwie poleskim [18]. Nie może więc wypełniać luki słonimskiej.

9.4. Nieśwież

Nieśwież posiadał hufiec, szkoły i garnizon 27. Pułku Ułanów. Nazwiska Władysława Jastrzębskiego, Stanisława Smolskiego, Jerzego Zienkowicza, Jana Czerniaka, Konstantego Paraskiewicza, Juliana Szulczewskiego i Jerzego Pisarskiego zostały w notatkach przypisane temu ośrodkowi. Źródłowa relacja Jana Czerniaka dotyczy jednak Prużany na Polesiu i tamtejszej drużyny [19]. Całą grupę należy wyłączyć z katalogu nowogródzkiego. Nie przesądza to o braku służby w Nieświeżu; pokazuje jedynie, że obecnie pozostaje ona bezimienna.

9.5. Stołpce i Wołożyn

Stołpce były miastem granicznym i siedzibą batalionu KOP. Po 17 września lokalna sieć państwowa rozpadła się bardzo szybko. Możliwe zadania młodzieży obejmowały alarmowanie, pomoc na stacji, zabezpieczenie dokumentów i wsparcie rodzin wojskowych, lecz brak imiennych raportów. Longin Kołosowski, znany później żołnierz Zgrupowania Stołpeckiego AK, był wychowany w regionie, ale jego późniejsza biografia nie dowodzi konkretnego dyżuru we wrześniu.

Podobnie w przypadku Wołożyna zachowały się informacje o przedwojennych obozach i późniejszej partyzantce, lecz nie lista Pogotowia. Wskazana w notatkach Helena Juchniewicz-Wojciechowska nie została potwierdzona jako przedwojenna harcerka z Wołożyna; wyniki wyszukiwania odnoszą się do współczesnej działaczki o tym samym imieniu i nazwisku. Bracia Czesław i Bohdan Ignatowiczowie pojawiają się w przekazach o późniejszym gromadzeniu broni i partyzantce, nie jako udokumentowani uczestnicy kampanii. Rzetelny artykuł powinien pozostawić tę rubrykę otwartą.

10. Po 17 września: rozpad jawnej służby i początek podziemia

Sowiecka okupacja zmieniła status harcerstwa z legalnej organizacji wychowawczej w potencjalną sieć „kontrrewolucyjną”. Mundur, krzyż, książeczka służbowa, znajomość łączności albo przysposobienie wojskowe mogły obciążać młodego człowieka podczas rewizji. Naturalną reakcją było rozproszenie drużyn, ukrywanie dokumentacji i ograniczenie kontaktów do małych, zaufanych zespołów. W Lidzie formę piątki zachowała grupa Bieńkowicza. W innych miastach podobne mechanizmy są prawdopodobne, choć nie zawsze udokumentowane.

Nie należy jednak utożsamiać każdej konspiracji młodzieżowej z Szarymi Szeregami. Na Nowogródczyźnie powstawały grupy podporządkowane różnym ośrodkom wojskowym, szkolnym i społecznym. Formalne kryptonimy oraz powiązania z „Pasieką” stabilizowały się później i w warunkach okupacji sowieckiej były słabsze niż w Generalnym Gubernatorstwie. Związek biograficzny jest bezsporny: przedwojenne drużyny dostarczały ludzi, nawyków i więzi. Związek organizacyjny musi być każdorazowo dowiedziony.

Wrzesień był więc momentem przejścia, ale nie prostą datą narodzin całej konspiracji. Bolesław Pietraszkiewicz, Maria Steckiewicz, kadra hufców i starsza młodzież znaleźli się w różnych warunkach okupacyjnych. Część próbowała przedostać się na Litwę, część wróciła do pracy szkolnej, inni stopniowo wchodzili do ZWZ lub późniejszych struktur harcerskich. Artykuł kończy analizę na uchwyceniu tej ciągłości, nie włącza zaś walk AK z lat 1941–1945 do bilansu wojny obronnej.

11. Skonsolidowany katalog osób

Poniższe zestawienie ujmuje każdą osobę tylko raz i oddziela odpowiedzialność centralną od działania lokalnego. Ocena dotyczy wyłącznie związku z tematem września 1939 r., nie całej późniejszej biografii.

Źródło: opracowanie własne na podstawie materiałów wskazanych w bibliografii; tabela nie jest wykazem zamkniętym.

12. Korekty i wyłączenia z przekazanych notatek

Uwaga metodologiczna: wyłączenie nie oznacza negacji całej biografii osoby, lecz brak spełnienia jednocześnie kryterium harcerskiego, terytorialnego i wrześniowego.

13. Wnioski

Harcerze i harcerki województwa nowogródzkiego uczestniczyli w wojnie obronnej przede wszystkim jako lokalna sieć służby pomocniczej oraz jako starsi wychowankowie zmobilizowani do regularnej armii. W miastach wykonywano zadania obserwacyjno-meldunkowe, wartownicze, łącznościowe, sanitarne i opiekuńcze. Najlepiej udokumentowany jest lotniczy punkt obserwacyjny w Lidzie z Tadeuszem Bieńkowiczem; najlepiej udokumentowany szlak żołnierski wychowanka regionu należy do Jana Borysewicza.

Nie ma natomiast podstaw do przedstawiania Nowogródczyzny jako obszaru powszechnych harcerskich walk ulicznych. Brak wielkiego starcia nie umniejsza znaczenia młodzieży. Jej wkład polegał na podtrzymaniu łączności, alarmowania i pomocy ludności w krótkim okresie między dwiema agresjami. Szybkość sowieckiego zajęcia regionu, wcześniejszy wyjazd jednostek wojskowych oraz represje po okupacji tłumaczą, dlaczego dokumentacja jest znacznie uboższa niż w Warszawie czy Grodnie.

Na poziomie organizacyjnym należy konsekwentnie używać nazwy Wileńska Chorągiew Harcerzy i Wileńska Chorągiew Harcerek. „Ul Las” należy do okupacji. Funkcje centralne Bolesława Pietraszkiewicza, Marii Steckiewicz, Józefiny Łapińskiej i Marii Mudryk-Krynickiej zostały w artykule skomasowane; nie powinny być powtarzane przy każdym hufcu, jakby istniało osiem niezależnych komend.

Największą wartością dalszej kwerendy byłoby odnalezienie listy lidzkiego baonu frontowego, obsady piątki Bieńkowicza, rozkazów hufców Baranowicze i Nowogródek oraz żeńskich dzienników służby przy dworcach i szpitalach. Potrzebne są również akta szkół, listy nauczycieli-opiekunów, dokumenty LOPP, PCK i kolei, a także teczki represjonowanych. Dopiero połączenie tych zespołów może zmienić obecny obraz z kilku imiennych punktów w pełną mapę regionalnej służby.

Bibliografia i źródła cyfrowe

[1] Wasilewski A., Zarys dziejów Wileńskiej Chorągwi Harcerzy, Niezależne Wydawnictwo Harcerskie, Warszawa 1983; zestawienie struktury i komendantów: https://pl.wikipedia.org/wiki/Wileńska_Chorągiew_Harcerzy (wykorzystane jako indeks do monografii).

[2] „Maria Steckiewicz”, biogram, Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa: https://kpbc.umk.pl/Content/250330/PDF/steckiewicz_maria_2.pdf.

[3] „Wiadomości Urzędowe” ZHP 1937, nr 11, wykaz komend chorągwi: https://archiwumharcerskie.pl/images/0/0a/1937-12_W-wa_Wiadomosci_urzedowe_nr_11.pdf.

[4] Pietraszkiewicz B., Wileńska Chorągiew Harcerzy „Szare Szeregi”: Ul Brama–Las 1939–1945, Łódź 1999.

[5] Rozkaz Naczelnictwa ZHP L. 13 z 24 IX 1938 r., „Wiadomości Urzędowe” 1938, nr 8: https://archiwumharcerskie.pl/images/b/bb/1938-10_W-wa_Wiadomości_Urzędowe_nr_8.pdf.

[6] Wais K., Związek Harcerstwa Polskiego w latach 1918–1939, praca naukowa: https://wianeczek.files.wordpress.com/2013/09/kamil_wais.pdf; Steckiewicz M., Łapińska J., „O pracy komendy Pogotowia Harcerek”, w: Harcerki 1939–1945. Relacje–pamiętniki, Warszawa 1985.

[7] Zürn-Zahorski Z., Pogotowie Harcerek i Pogotowie Harcerzy we wrześniu 1939 roku, Kraków 1999; Piątkowski S., „Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945”, „Biuletyn IPN” 2010, nr 8–9.

[8] Piątkowski S., Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945: https://www.polska1918-89.pl/pdf/harcerstwo-polskie-w-okresie-okupacji-1939-1945,3977.pdf.

[9] „Odrodzenie harcerstwa polskiego w Lidzie”, relacja Weroniki Kuryło: https://pawet.net/library/history/city_district/education/z_feniks/07/Odrodzenie_harcerstwa_polskiego_w_Lidzie.html.

[10] Stanisławski J., „Szkolnictwo lidzkie w Polsce Niepodległej”, „Ziemia Lidzka” 1995, nr 17: https://zl.pawet.net/zl/1995_17/6.html.

[11] „Nagranie 49a/2016 — Tadeusz Bieńkowicz”, Myśli Nieinternowane / Muzeum AK: https://myslinieinternowane.pl/sledztwo-w-sprawie-prl-u/audio-1/trailer/2016-4.

[12] „Tadeusz Bieńkowicz”, Baza Kresowych Żołnierzy Armii Krajowej, Muzeum AK: https://baza.muzeum-ak.pl/zolnierz/47181/.

[13] „Jan Borysewicz”, Baza Kresowych Żołnierzy Armii Krajowej, Muzeum AK: https://baza.muzeum-ak.pl/zolnierz/39541/.

[14] Krajewski K., „Por. Jan Borysewicz «Krysia», «Mściciel» i Zgrupowanie «Północ»”, Instytut Pamięci Narodowej: https://podziemiezbrojne.ipn.gov.pl/zol/biogramy/88047,Por-Jan-Borysewicz-Krysia-Msciciel-i-Zgrupowanie-Polnoc.html.

[15] Krajewski K., „Ostatni kresowy komendant. Anatol Radziwonik «Olech» (1916–1949)”, Instytut Pamięci Narodowej: https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/zolnierze-wykleci/106195,Ostatni-kresowy-komendant-Anatol-Radziwonik-Olech-19161949.html.

[16] Wysocki W. J., Ryszard Kaczorowski. Ostatni prezydent II Rzeczypospolitej, Krajowa Szkoła Administracji Publicznej: https://ksap.gov.pl/ksap/sites/default/files/files/ryszardkaczorowski_pl.pdf.

[17] Siemiński J., Grodno walczące. Wspomnienia harcerza, Białystok 1992; zapis internetowy: https://kresy1939.pl/blog/2015/08/17/walczace-grodno-wspomnienia-harcerza/.

[18] „Ryszard Kister”, Archiwum Historii Mówionej IPN: https://opowiedziane.ipn.gov.pl/ahm/wspomnienia/43432,Kister-Ryszard.html.

[19] Czerniak J., „Harcerskie lata 1932–1939”, „Echa Polesia”: https://polesie.org/9015/harcerskie-lata-1932-1939/.

[20] 20 Dywizja Piechoty, Centralna Biblioteka Archiwistyczna: https://biblioteka.archiwa.gov.pl/; opis bitwy pod Mławą: https://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/23661.

[21] Grzelak C., Wilno–Grodno–Kodziowce 1939, Bellona, Warszawa 2002.

[22] Jabrzemski J. (red.), Szare Szeregi. Harcerze 1939–1945, t. 1–3, PWN, Warszawa 1988.

Nota o stanie badań

Tekst jest wynikiem kwerendy internetowej i jej krytycznego opracowania. Nie zastępuje kwerendy archiwalnej. Nowe nazwisko powinno zostać włączone do kategorii „potwierdzone” dopiero wtedy, gdy źródło pozwala równocześnie ustalić związek z harcerstwem, z województwem nowogródzkim oraz z konkretną służbą między 1 a 30 września 1939 r. Szczególną ostrożność należy zachować wobec biogramów opisujących głównie działalność AK z lat 1942–1945 oraz wobec relacji, które nie rozróżniają kampanii, pierwszych miesięcy okupacji i deportacji z 1940 r.

Nota redakcyjna

W przygotowaniu artykułu wykorzystano system ChatGPT/Codex firmy OpenAI, który wsparł analizę i uporządkowanie zgromadzonych informacji, wyszukiwanie dodatkowych nazwisk i relacji, porównywanie rozbieżnych przekazów, opracowanie struktury artykułu, przygotowanie rejestru osobowego i bibliografii oraz redakcję językową tekstu.

Opracowanie stanowi część większego projektu, którego celem jest zebranie i uporządkowanie dostępnej obecnie wiedzy o udziale harcerzy i harcerek w wojnie obronnej Polski w 1939 r. we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej. Poszczególne artykuły mają służyć zarówno przedstawieniu aktualnego stanu rozpoznania tematu, jak i wskazaniu luk źródłowych, zagadnień spornych oraz kierunków dalszych poszukiwań. Całość należy traktować jako wstęp do pogłębionej pracy badawczej, obejmującej kwerendy archiwalne, analizę dokumentacji lokalnej i rodzinnej oraz weryfikację relacji zachowanych w pamięci uczestników i świadków wydarzeń.

Apel

Redakcja zwraca się z apelem do historyków, archiwistów, instruktorów harcerskich, regionalistów, muzealników, członków rodzin uczestników wydarzeń oraz wszystkich osób posiadających materiały związane ze służbą harcerzy i harcerek na Polesiu w 1939 r. Szczególnie cenne będą kroniki drużyn, szczepów i hufców, rozkazy, wykazy osobowe, dzienniki służby, korespondencja, pamiętniki, wspomnienia, fotografie z opisami, legitymacje, dokumenty wojskowe, nekrologi, wycinki prasowe, akta sądowe i okupacyjne, dokumentacja organizacji społecznych oraz relacje rodzinne — również te, które nie były dotychczas publikowane.

Pomocne będą zarówno nowe nazwiska, jak i sprostowania lub uzupełnienia dotyczące osób już wymienionych w artykule. Istotne są również informacje pozwalające potwierdzić miejsce i czas służby, przynależność organizacyjną, wykonywane zadania oraz dalsze losy poszczególnych harcerzy i harcerek. Przy przekazywaniu kopii materiałów prosimy — o ile jest to możliwe — o podanie ich pochodzenia, daty powstania, nazwiska autora lub właściciela, miejsca przechowywania oraz informacji o zgodzie na wykorzystanie w dalszych badaniach i publikacjach.

Wszelkie uzupełnienia, korekty oraz informacje o nieznanych materiałach źródłowych prosimy kierować na adres: redaktor.naczelny.wobec@gmail.com.

Każda wiadomość może przyczynić się do pełniejszego odtworzenia zbiorowego i indywidualnego wysiłku harcerzy oraz harcerek Polesia podczas wojny obronnej Polski w 1939 r., do zachowania ich historii dla następnych pokoleń, a także do stworzenia możliwie rzetelnego obrazu harcerskiej służby we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej.