Historia ospy prawdziwej / Piotr Kotlarz

Edward Jenner. Autorstwa John Raphael Smith – [1] [2], originally uploaded to en by User:Magnus Manske, Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=31245

Ospa prawdziwa należała do najbardziej niszczycielskich chorób zakaźnych w dziejach ludzkości. Przez tysiąclecia towarzyszyła rozwojowi cywilizacji, wpływając na przebieg wojen, migracji, przemian społecznych oraz losy całych państw. Szacuje się, że tylko w XX wieku z jej powodu zmarło ponad 300 milionów ludzi. Choroba powodowała nie tylko wysoką śmiertelność, lecz także trwałe oszpecenia i ślepotę u wielu ozdrowieńców. Przez stulecia budziła powszechny lęk i była postrzegana jako jedna z największych plag nękających ludzkość.

Początki choroby

Dokładne pochodzenie ospy prawdziwej pozostaje nieznane. Wielu badaczy przypuszcza, że choroba mogła pojawić się około 10 000 r. p.n.e., wraz z powstawaniem pierwszych osiadłych społeczności rolniczych w północno-wschodniej Afryce¹. Rozwój dużych skupisk ludzkich stwarzał bowiem warunki niezbędne do utrzymywania się chorób zakaźnych przenoszonych z człowieka na człowieka.

Najstarsze materialne ślady ospy pochodzą ze starożytnego Egiptu. Armand Ruffer, badając mikroskopowo skórę mumii egipskich datowanych na lata 1200–1085 p.n.e., wskazał na obecność zmian przypominających ospę. Szczególne znaczenie ma mumia faraona Ramzesa V (zm. ok. 1157 r. p.n.e.), na której twarzy i ciele widoczne są charakterystyczne blizny po przebytym zakażeniu. Ramzes V jest często uznawany za pierwszą znaną historycznie ofiarę tej choroby¹. Wizerunki oraz opisy zmian przypominających ospę odnajdywano również na egipskich malowidłach i papirusach.

Ślady obecności choroby pojawiają się także w starożytnych cywilizacjach Azji. Tradycja chińska wiąże występowanie ospy już z II tysiącleciem p.n.e., choć najstarszy jednoznaczny opis choroby pochodzi z IV wieku n.e. W Indiach wzmianki o chorobie przypominającej ospę odnajduje się w dawnych tekstach sanskryckich, natomiast bardziej szczegółowe opisy pojawiły się około VII wieku. W kulturze hinduskiej chorobę wiązano z boginią Sitalą, uznawaną zarówno za sprawczynię epidemii, jak i opiekunkę chroniącą przed ich skutkami.

Rozprzestrzenianie się ospy w Eurazji

Rozwój handlu i migracji przyczynił się do stopniowego rozprzestrzeniania się ospy poza jej pierwotne ogniska. Prawdopodobnie za pośrednictwem kupców egipskich choroba dotarła do Indii, a następnie do innych regionów Azji.

W Chinach ospa była już dobrze znana w pierwszych wiekach naszej ery. W połowie VI wieku przeniosła się do Korei, a stamtąd do Japonii. Szczególnie tragiczne skutki przyniosła epidemia z lat 735–737. Kraj był wówczas osłabiony wcześniejszym głodem, co zwiększyło śmiertelność. W niektórych regionach Japonii zmarła znaczna część mieszkańców, a średnia śmiertelność dla całego kraju mogła przekraczać 30%². Skutki katastrofy były tak poważne, że wymusiły reformy podatkowe, zmiany w gospodarce rolnej oraz przyczyniły się do wzrostu znaczenia buddyzmu. Cesarz Shōmu, przekonany o własnej odpowiedzialności za nieszczęścia spadające na kraj, finansował budowę świątyń buddyjskich oraz wielkiego posągu Buddy w Narze³.

W świecie islamu ospa była znana już w pierwszych wiekach po narodzinach tej religii. Do jej szerzenia przyczyniła się ekspansja arabska w VII i VIII wieku, dzięki której choroba rozprzestrzeniła się w północnej Afryce oraz na Półwyspie Iberyjskim. Około 910 r. perski lekarz Al-Razi (Rhazes) jako pierwszy wyraźnie odróżnił ospę od odry, co stanowiło ważny krok w historii medycyny⁴.

Ospa w Europie

Moment pojawienia się ospy w Europie nie jest całkowicie pewny. Niektórzy historycy przypuszczają, że choroba mogła występować już w Cesarstwie Rzymskim. Część badaczy wiąże ją z tzw. zarazą Antoninów z II wieku n.e., która mogła pochłonąć kilka milionów ofiar, choć identyfikacja tej epidemii pozostaje przedmiotem dyskusji.

Pewne informacje o ospie na kontynencie europejskim pochodzą dopiero z VI wieku. W kolejnych stuleciach choroba regularnie pojawiała się podczas wojen i migracji ludów. Jej dalszemu rozprzestrzenianiu sprzyjały najazdy Maurów oraz wyprawy krzyżowe. Analiza źródeł historycznych dotyczących Konstantynopola wskazuje na dwa przypadki zachorowań, które najprawdopodobniej odpowiadały ospie prawdziwej. W następnych stuleciach choroba rozprzestrzeniała się coraz szerzej, a w XVI wieku była już uznawana za endemiczną w większości krajów europejskich – od Islandii po Hiszpanię. Ospa zadomowiła się również w Rosji, skąd w XVII wieku rozprzestrzeniła się na Syberię, powodując liczne epidemie wśród ludności miejscowej.

Choroba dotykała także domy panujące. Przykładem była angielska królowa Elżbieta I, która zachorowała na ospę w 1562 r. i do końca życia nosiła ślady choroby. Śmierć królowej Anglii Marii II w 1694 r. stała się symbolem zagrożenia, jakie ospa stanowiła dla europejskich elit. W kolejnych dziesięcioleciach choroba zabrała życie wielu monarchom, w tym królowi Francji Ludwikowi XV, carowi Rosji Piotrowi II oraz cesarzowi Austrii Józefowi I.

W XVIII wieku ospa była największym postrachem Europy. Każdego roku zabijała około 400 tys. Europejczyków przy populacji liczącej około 160 mln mieszkańców w połowie stulecia. Znaczna część ocalałych traciła wzrok lub pozostawała oszpecona do końca życia. Choroba nie znała granic społecznych – dotykała zarówno najuboższych, jak i przedstawicieli elit. Miała ogromny wpływ na sukcesję tronów, przebieg wojen oraz politykę dynastyczną wielu państw.

W 1713 r. ospa pojawiła się w Kapsztadzie, a pod koniec XVIII wieku została uznana za najważniejszą endemiczną chorobę zakaźną świata. Do jej globalnego rozprzestrzenienia przyczyniło się również zawleczenie wirusa do Australii w 1789 r.

Ospa a odkrycie Nowego Świata

Jednym z najważniejszych wydarzeń w historii ospy było jej przeniesienie do obu Ameryk po przybyciu Europejczyków. Rdzenna ludność Nowego Świata nie miała wcześniejszego kontaktu z wirusem, a zatem nie posiadała odporności na zakażenie.

Pierwsze wielkie epidemie pojawiły się na początku XVI wieku wraz z hiszpańskimi i portugalskimi konkwistadorami. Ospa błyskawicznie rozprzestrzeniła się wśród Azteków i Inków, powodując katastrofalne skutki demograficzne. W niektórych regionach wymarło nawet 70–90% ludności. Historycy są zgodni, że epidemie odegrały kluczową rolę w upadku obu imperiów, osłabiając ich zdolność do stawiania oporu Europejczykom.

Szacuje się, że w wyniku epidemii towarzyszących podbojom hiszpańskim ospa mogła zabić od 3 do 4 mln mieszkańców obu Ameryk. Do dalszego szerzenia wirusa przyczyniał się również handel niewolnikami. Wielu Afrykanów przewożonych do Ameryki pochodziło z regionów, w których ospa występowała endemicznie, co sprzyjało jej dalszemu rozprzestrzenianiu się w koloniach.

W kolejnych dekadach epidemie objęły niemal cały kontynent południowoamerykański. W Ameryce Północnej pierwsze udokumentowane ogniska pojawiły się na początku XVII wieku, m.in. na obszarze dzisiejszego Massachusetts. W następnych latach poważne epidemie występowały również w takich miastach jak Boston i Nowy Jork.

W XVIII wieku odnotowano także jeden z najwcześniejszych przykładów wykorzystania choroby jako broni biologicznej. W czasie wojny francusko-indiańskiej brytyjski generał Jeffrey Amherst proponował przekazywanie rdzennym mieszkańcom Ameryki przedmiotów skażonych materiałem pochodzącym od chorych na ospę, aby osłabić ich opór.

Ospa jako choroba globalna

Od XVI do XVIII wieku ospa osiągnęła zasięg niemal światowy. Europejscy żeglarze i kolonizatorzy zawlekli ją do Afryki Zachodniej, obu Ameryk, na Karaiby oraz do Australii⁵. Pod koniec XVIII wieku była już obecna na wszystkich zamieszkanych kontynentach i stanowiła najważniejszą endemiczną chorobę zakaźną świata.

W kolejnych stuleciach nadal wybuchały epidemie, mimo stopniowego rozwoju metod zapobiegania chorobie. Jeszcze podczas wojny francusko-pruskiej (1870–1871) ospa zbierała ogromne żniwo zarówno wśród żołnierzy, jak i ludności cywilnej.

Początek końca

Przełom w walce z chorobą nastąpił pod koniec XVIII wieku dzięki pracom Edwarda Jennera. Choć rozwój szczepień stanowi odrębny temat, warto podkreślić, że jego odkrycie zapoczątkowało długotrwały proces ograniczania występowania ospy na całym świecie.

Mimo postępów medycyny choroba pozostawała poważnym problemem jeszcze w pierwszej połowie XX wieku. Dopiero po II wojnie światowej rozpoczęto skoordynowane działania międzynarodowe. W 1959 r. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zainicjowała globalny program zwalczania ospy, a od 1967 r. rozpoczęto jego zintensyfikowaną realizację. Dzięki połączeniu masowych szczepień i skutecznego nadzoru epidemiologicznego liczba zachorowań zaczęła gwałtownie spadać. Ostatni naturalny przypadek ospy prawdziwej odnotowano w Somalii w 1977 r., a w 1980 r. WHO oficjalnie ogłosiła całkowitą eradykację choroby.⁶

Był to pierwszy i jak dotąd najbardziej spektakularny przykład całkowitego wyeliminowania ludzkiej choroby zakaźnej w skali globalnej.

                           Piotr Kotlarz

Przypisy: