Widok z otworu jaskini. Plik ten udostępniany jest na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Tematem tego artykułu jest kwestia współczesnego dziennikarstwa. Pracy dziennikarskiej, choć uważam, że w tym wypadku użycie słowa dziennikarz jest wręcz nadużyciem. Pogon za sensacją, brak rzetelności i krzywda jaką swą nierzetelnością wyrządzają tzw. dziennikarze swym czytelnikom są bowiem bardzo znaczne. W tym wypadku do ich nierzetelności przyczynili się również tzw. „naukowcy”.

Temat ten podjąłem zbulwersowany cała serią artykułów, które ukazały się na łamach wielu polskich czasopism i stron internetowych, odnoszących się do odkrycia szczątków ludzkich w Jaskini Maszyckiej¹.

Treść informacji zawartych w tych artykułach, a cytowanych za PAP, jest bardzo skromna. Ich autorzy (autorki) piszą o tym, że: Z najnowszej analizy ponad 60 kości z Jaskini Maszyckiej (Małopolska) wynika, że ludzie zamieszkujący ją 18 tys. lat temu praktykowali kanibalizm. Wskazują na to ślady na zachowanych kościach, w tym próby wydobycia szpiku kostnego – powiedział archeolog Dariusz Bobak.

Informacja ta potwierdzana jest w tych artykułach poniżej, tym razem wsparta dodatkowymi „autorytetami”: Antropolodzy z hiszpańskiego Catalan Institute of Human Paleoecology and Social Evolution (IPHES) oraz archeolodzy Uniwersytetu Rzeszowskiego, Fundacji Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego i Uniwersytetu w Getyndze na łamach „Scientific Reports” przedstawili najnowsze analizy, które potwierdzają pierwotne przypuszczenia. Z ich badań wynika, że ludność zamieszkująca Jaskinię praktykowała kanibalizm.

Pogoń za sensacją, drastyczne tytuły, a wszystko to po to, by przyciągnąć uwagę czytelników, zyskać tzw. „kliknięcia”, zmusić odbiorców do zerknięcia na reklamy.

Autorzy wspomnianych tekstów nie wysilili się nawet na tyle, by zajrzeć w tym wypadku do Wikipedii. W przeciwnym razie nie popełniliby podstawowego błędu. Nie 18 000, lecz około 14, 500 lat temu. Jak zauważymy niechlujstwo w tym wypadku prowadzi do zupełnie chybionych hipotez (choć i to słowo wydaje się tak wspomnianym naukowcom, jak i dziennikarzom/dziennikarkom obce).

Jaskinia znana była od dawna. Pierwsze badania archeologiczne prowadził w niej Gotfryd Ossowski w latach 1883–1885. Kolejne, znacznie dokładniejsze badania były prowadzone przez Stefana Karola Kozłowskiego w latach 1962-64 i 1966. Wyniki badań świadczą, że jaskinia zamieszkiwana była bardzo krótko, tylko przez dwa lub trzy miesiące w jednym roku. Była obozowiskiem łowieckim, w którym nastąpiły dramatyczne wydarzenia. Około 15 tys. lat temu zginęła w niej nagłą śmiercią grupa około 16 osób w różnym wieku i różnej płci, była to więc typowa dla owych czasów rodzinna grupa wędrownych zbieraczy i myśliwych. Zabici zostali następnie zjedzeni – świadczą o tym połupane fragmenty kości, na których widoczne są nacięcia krzemiennymi narzędziami, nadpalenia i nagryzienia (ślady ludzkich zębów?). Prawdopodobnie zostali zaskoczeni w jaskini (być może w nocy przez górny otwór), zabici i zjedzeni. Ich narzędzia i inne przedmioty przez napastników nie zostały zabrane, Ossowski znalazł w jaskini dużą liczbę narzędzi kościanych i krzemiennych oraz szczątki kości zwierząt. Wśród kości zwierzęcych najwięcej było kości i zębów tarpana (Equus ferus) i renifera (Rangifer tarandus). Była także pojedyncza czaszka żubra i suhaka ze śladami ochry. Datowanie kości i rogu metodą 14C określiło wiek stanowiska na około 14 520 lat temu².

Wróćmy jednak do wypowiedzi wspomnianych dziennikarzy i naukowców: „praktykowali kanibalizm”. Słowa, ich użycie, to bardzo ważne zagadnienie. Praktykować coś, to znaczy, że dany proces ma charakter ciągły. Czy w tym wypadku jednak mamy do czynienia z „praktykowaniem”, czy też jednorazowym przypadkiem zbiorowego kanibalizmu? Naszym życiem kierują dwa podstawowe instynkty: instynkt zachowania gatunku i instynkt przetrwania. Z historii znamy wiele przykładów ludzkiego kanibalizmu spowodowanego wydarzeniami losowymi: np. w czasie tzw. „wielkiego głodu” na Ukrainie, czy wcześniej w czasie Europejskiej Wiosny Ludów (1846-1848) nawet w Szwajcarii. W prahistorii takich przypadków poza Jaskinią Maszycką odkryto dość sporo. W swej pracy „Narodziny cywilizacji” postawiłem dość moim zdaniem prawdopodobną hipotezę, że każdorazowo do przypadków takich dochodziło w wyniku katastrofalnych wydarzeń losowych. Jaskinie nie były siedliskami praludzi, lecz chronili się oni w nich tylko na krótkie okresy w wyniku różnych kataklizmów. Jak dowiadujemy się z Wikipedii w Jaskini Maszyce ówcześni ludzie przebywali: bardzo krótko, tylko przez dwa lub trzy miesiące w jednym roku.

Postanowiłem przyjrzeć się temu zagadnieniu bliżej. Na szczęście dziś postęp nauki jest ogromny. Do badan pradziejów wiele nowego wnosi genetyka.

Okazuje się, że Ponad 14 500 lat temu w Europie doszło do masowego załamania populacji. Nowe dowody wskazują, że cała grupa Europejczyków zniknęła, a na jej miejscu pojawili się ludzie o nieznanym pochodzeniu³.

Europa nie była zbyt gościnnym miejscem piętnaście tysięcy lat temu. Najbardziej wysunięty na zachód ląd kontynentu euroazjatyckiego przetrwał długą epokę lodowcową, a lodowce rozciągały się przez północną Europę i region, który obecnie nazywamy Niemcami. Ale nagle, około 14 500 lat temu, wszystko zaczęło się szybko ocieplać. Lodowce topniały tak szybko na całym globie, że spowodowały wzrost poziomu mórz o 52 stopy w ciągu zaledwie 500 lat. Tymczasem środowisko pogrążyło się w chaosie, a dzikie zwierzęta bezskutecznie próbowały dostosować się do szybkich wahań temperatury. Ludzie również nie byli odporni na te zmiany.

Nowa, kompleksowa analiza starożytnego europejskiego DNA opublikowana dziś w czasopiśmie Current Biology  przez międzynarodową grupę badaczy ujawnia, że ​​w tym okresie nastąpiła również dramatyczna zmiana w populacjach ludzkich w Europie. Linie krwi łowców-zbieraczy, które rozkwitały przez tysiące lat, zniknęły, zastąpione nową grupą łowców-zbieraczy o nieznanym pochodzeniu.

Naukowcy odkryli ten katastrofalny upadek populacji, sekwencjonując mitochondrialne DNA 35 osób, które żyły w Europie od 35 do 7 tysięcy lat temu. Mitochondrialne DNA to niewielka ilość materiału genetycznego, który jest dziedziczony praktycznie bez zmian w linii matczynej, a zatem służy jako dobry wskaźnik pokrewieństwa w czasie. Dwie osoby z tej samej linii matczynej mają niemal takie samo mitochondrialne DNA, nawet jeśli dzieli je tysiące lat, ponieważ ten rodzaj DNA ewoluuje bardzo powoli⁴.

Wspomniane zmiany klimatyczne (ocieplenie) nie wyjaśniają przyczyny „dramatycznej zmiany populacji”, mówiąc inaczej, wyginięcia pierwszej grupy i pojawienia się w jej miejsca kolejnej.

Szukając znajdziemy odpowiedź i na to pytanie. Krótkotrwałe, gwałtowne ochłodzenie klimatu. Bardzo ostra zima. Zima, której ówcześni mieszkańcy Europy nie mogli przetrwać.

Znalazłem odpowiedź i na to pytanie. Znajdziecie je Państwo w zamieszczonym dziś w WOBEC artykule: Zapadnięcie się północnoamerykańskiego siodła lodowego 14 500 lat temu spowodowało powszechne ochłodzenie i zmniejszenie cyrkulacji oceanicznej⁵.

Zapadnięcie się pokrywy lodowej może spowodować znaczny wzrost poziomu morza i powszechne zmiany klimatu. W tym wypadku odnośnie do Europy gwałtownego chłodzenia. To ono, gwałtowna, długotrwała i ostra zima doprowadziła do spadku, a na niektórych obszarach Europy całkowitego wyginięcia, ówczesnej populacji. Dowodem tego kryzysu jest – moim zdaniem – przykład Jaskini Maszyce, w której doszło do ludożerstwa, jednak nie praktyki ludożerstwa. Tego bowiem jednostkowy przypadek nie może dowodzić.

W niektórych plemionach epok późniejszych obserwujemy niekiedy przypadki praktyki kanibalizmu, jego rytualizacji. Mam nadzieję, że badacze dziejów odkryją wreszcie jak od takich praktyk dochodziło, co było ich pierwotną przyczyną i w jaki sposób dochodzilo do ich rytualizacji. Myślę, że ciekawą hipotezą byłoby szukanie tych przyczyn w jakichś kataklizmach, zmianach klimatycznych, które powodowały nagły spadek dostępu do źródeł żywności, być może przyczyną był też niekontrolowany wzrost populacji i brak innych (nieznajomość) innych sposobów rozwiązania problemów demograficznych. To jednak temat do dalszych badan i rozważań.

Mam nadzieję, że – pisząc wprawdzie tylko o dziennikarstwie – udało mi się przy okazji poszerzyć Państwa wiedzę na temat naszych jakże trudnych dziejów. Więcej informacji znajdą Państwo w kolejnym wydaniu moich „Narodzin cywilizacji”, które planuję wydać już w kwietniu tego roku. Pierwszego wydania już nie polecam. Nasza wiedza tak przyśpiesza, że książki historyczne szybko się starzeją, w każdym razie kolejne zawierają znacznie więcej informacji. 

                     Piotr Kotlarz

Przypisy: