Szyb naftowy należący do firmy Basznieft. Autorstwa ☭Acodered – Praca własna, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=10743842
[Od redakcji
Wielu z nas spogląda na wojnę Federacji Rosji głównie z perspektywy działań frontowych. Wojna ta ma jednak znacznie więcej aspektów, a jednym z najważniejszych jest gospodarka. Pisałem o tym już wielokrotnie, wskazując, że władze Federacji Rosji bezpowrotnie marnują potencjał, jaki dawały jej ogromne złoża rozmaitych surowców, w tym właśnie ropy. Dziś możemy dostrzec skutki tej polityki. Podczas gdy międzynarodowe notowania ropy naftowej spadły o około 10 dolarów za baryłkę w ciągu zaledwie kilku dni, cena flagowej rosyjskiej ropy Urals zanurkowała i po raz pierwszy od prawie dwóch lat zbliża się do progu 50 dolarów za baryłkę. Niewątpliwie wpłynie to na gospodarkę Rosji i jej szanse w toczącej się wojnie, którą dzięki wcześniejszym wysokim cenom ropy mogła finansować.
By naszym Czytelnikom przybliżyć te zagadnienia postanowiłem przytoczyć artykuł czeskiego badacza powstały jeszcze przed rosyjską inwazją. Niestety, władze Federacji Rosji nie uwzględniły płynących choćby z tego artykułu wniosków. Tocząc bezsensowną wojnę straciły szanse na rozwój. Być może – mam taką nadzieję – przed społeczeństwem Rosji pojawią się kolejne. By tak jednak się stało Rosjanie muszą odsunąć od rządów głupców. Ludzi, którzy wciąż myślą kategoriami nawet nie XX, ale jeszcze XIX wieku.
Piotr Kotlarz]
Wpływ szoków cenowych na rosyjskie wyniki makroekonomiczne
Ayaz Zeynalov: (e-mail: ayaz.zeynalov@vse.cz), Wyższa Szkoła Ekonomii i Biznesu w Pradze, Wydział Stosunków Międzynarodowych, Praga, Republika Czeska
Politická ekonomie 2024, tom 72, wydanie 4 https://doi.org/10.18267/j.polek.1412 Open Access
Streszczenie
Niniejsze badanie analizuje znaczący wpływ wahań cen ropy naftowej na gospodarki krajów naftowych. -kraje eksportujące ropę naftową. Podczas gdy wysokie ceny ropy naftowej mogą skutkować napływem walut obcych i korzyściami dla krajów eksportujących ropę naftową, mogą one również wywoływać niekorzystne skutki, w tym zmniejszenie sektorów produkcyjnych i utratę konkurencyjności cenowej z powodu aprecjacji waluty. Niniejsze badanie koncentruje się na okresie od 2004Q1 do 2021Q4, badając wpływ wahań cen ropy naftowej na kluczowe wskaźniki makroekonomiczne, w tym produkcję przemysłową, kursy walutowe, inflację i stopy procentowe. Wyniki strukturalnego modelu VAR potwierdzają, że kanał monetarny wykazuje wyższy stopień reakcji na szoki cen ropy naftowej w porównaniu z kanałem fiskalnym. W szczególności w badaniu zaobserwowano, że produkcja przemysłowa wykazuje wyraźną procykliczną reakcję na szoki cenowe ropy naftowej poprzez kanał fiskalny. I odwrotnie, kanał monetarny ujawnia, że zwiększona zmienność cen ropy wywiera presję na rosyjskiego rubla, powodując antycykliczne zachowanie inflacji i stóp procentowych.
Słowa kluczowe: Szoki cen ropy naftowej, trendy makroekonomiczne, gospodarka Rosji.
Klasyfikacja JEL: C32, C53, O11, Q32 1.
Wprowadzenie
Znaczenie dochodów z ropy naftowej w krajach bogatych w surowce było przedmiotem obszernych badań w istniejącej literaturze. Wahania światowych cen ropy naftowej mają bezpośredni wpływ na gospodarki zarówno krajów eksportujących, jak i importujących ropę. Rok 2022 był okresem znacznych zawirowań na rynku ropy naftowej, co doprowadziło do szeroko zakrojonych reperkusji dla światowej gospodarki. Naukowcy zaobserwowali silną korelację między zmiennością cen ropy naftowej a trendami makroekonomicznymi od czasu szoku cenowego w 1973 r. (Hamilton, 1983). Różne czynniki, w tym popyt na ropę naftową. Do zmienności cen ropy przyczyniają się: równowaga podaży (Hamilton, 2009; Kim, 2018; Baek i Yoon, 2022), popyt zapobiegawczy (Anzuini i in., 2015), działania spekulacyjne (Kilian i Murphy, 2014), niepewność polityczna (Kang i Ratti, 2013; Ozdemir i in., 2013), nastroje inwestorów (Qadan i Nama, 2018), czynniki rynkowe i wskaźniki finansowe (Chatziantoniou i in., 2021). Co więcej, wyższa zmienność cen ropy naftowej negatywnie wpływa na zwroty z rynku akcji w gospodarkach rozwiniętych (Diaz i in., 2016) i znacząco wpływa na ryzyko kredytowe państw BRICS (Bouri i in., 2018). Jednak związek między szokami cen ropy naftowej a wynikami wskaźników makroekonomicznych w krajach produkujących ropę naftową nadal wymaga dalszej analizy.
Niniejsze badanie ma na celu wypełnienie tej luki poprzez zbadanie powiązań między szokami cen ropy naftowej a wynikami makroekonomicznymi krajów produkujących ropę naftową. Niniejsze badanie analizuje wahania cen ropy naftowej w latach 2004-2021 i ich wpływ na rosyjskie wskaźniki makroekonomiczne. Ze szczególnym uwzględnieniem następstw kluczowych wydarzeń, takich jak sankcje z 2014 r., pandemia w latach 2020-2021 i wojna cenowa o ropę naftową z Arabią Saudyjską, niniejsze badanie bada, w jaki sposób rosyjskie wskaźniki makroekonomiczne reagowały na szoki cen ropy. Rosja, znana jako jedno z supermocarstw energetycznych, zajmuje pozycję drugiego co do wielkości producenta gazu ziemnego na świecie (po Stanach Zjednoczonych) i trzeciego co do wielkości producenta ropy naftowej (po USA i Arabii Saudyjskiej). Dochody z ropy naftowej i gazu ziemnego stanowiły 28% całkowitych dochodów budżetu federalnego w 2021 r., co stanowi 60% eksportu kraju (Ministerstwo Finansów Rosji, 2022). Biorąc pod uwagę znaczną wielkość produkcji i jej znaczący wkład do budżetu federalnego, rosyjska gospodarka w dużym stopniu opiera się na eksporcie zasobów naturalnych, w szczególności węglowodorów. Zależność ta naraża Rosję na ryzyko wynikające ze zmienności cen ropy naftowej na rynku światowym.
Niniejsze badanie analizuje relacje między cenami ropy naftowej a rosyjskimi wskaźnikami makroekonomicznymi, wykorzystując strukturalny model wektorowej autoregresji (SVAR) do analizy ich wzajemnych powiązań, w szczególności wpływu na produkcję przemysłową, kursy walutowe, stopy inflacji i stopy procentowe. Indeks produkcji przemysłowej (IPI) służy jako kluczowy wskaźnik, rzucający światło na wpływ wahań cen ropy naftowej na produkcję rosyjskiego przemysłu. Pomimo statusu jednego z głównych światowych producentów ropy naftowej, zakłada się, że Rosja nie jest w stanie sprawować kontroli nad światowymi cenami ropy. Poprzez zbadanie reakcji rosyjskich wskaźników makroekonomicznych na wahania cen ropy naftowej w ostatnich , celem jest zapewnienie wglądu w zakres ich zależności od takiej dynamiki. Co więcej, odniesienie się do znaczących spowolnień gospodarczych, których doświadczyła Rosja po 2014 r. i w latach 2020-2021, ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia poziomu reaktywności i zależności rosyjskiej gospodarki od dochodów z ropy naftowej.
Wzrost gospodarczy Rosji w okresie od 2004 do 2021 roku można opisać jako bardzo zmienny, ale z wyraźnie określonymi okresami postępu i recesji. Wykres 1 przedstawia wzrost rosyjskiego PKB w latach 2004-2021. Pokazuje trzy recesje gospodarcze okresów w danym przedziale czasowym. Po ciągłym wzroście PKB w latach 2004-2008, pierwszy i najbardziej znaczący spadek rosyjskiej gospodarki nastąpił w 2008 r., co odpowiadało globalnemu kryzysowi finansowemu. Drugi spadek gospodarczy miał miejsce w latach 2014-2016 i był spowodowany gwałtowną deprecjacją rosyjskiego rubla. Deprecjacja rubla była spowodowana spadkiem zaufania inwestorów. Rynek ropy naftowej przeżywał szok cenowy, a Stany Zjednoczone i Unia Europejska nałożyły sankcje w odpowiedzi na rosyjską inwazję na Ukrainę i aneksję Krymu. Ponieważ inwestorzy pospiesznie wyprzedawali swoje rosyjskie aktywa, wartość rubla była zagrożona, podobnie jak dochody budżetowe z eksportu ropy naftowej. Trzecim okresem recesji była pandemia COVID-19 w 2020 r., która dotknęła wszystkie kraje na całym świecie.
Wykres 1: Progresja wzrostu rosyjskiego PKB i cen ropy Brent (2004-2021)
W ciągu ostatnich kilku lat świat doświadczył kilku szoków cenowych, które bezpośrednio wpłynęły na rosyjską gospodarkę. Wykres 1 przedstawia również cenę ropy Brent i zaznacza najważniejsze wydarzenia, które spowodowały oscylacje trendu. Można zauważyć, że okresy recesji w rosyjskiej gospodarce korelują z zaburzeniami cen ropy, a wzrost cen ropy odpowiada wzrostowi rosyjskiego PKB. Wynika z tego, że te dwie zmienne są ze sobą powiązane, a światowe trendy cen ropy w dużym stopniu wpływają na rosyjską gospodarkę.
Ceny ropy naftowej są zatem silną dźwignią, która wpływa na gospodarki krajów bogatych w ropę naftową, zwłaszcza tych, które opierają się głównie na eksporcie ropy naftowej. Wymaga to jeszcze bardziej skrupulatnej analizy w przypadku Rosji, biorąc pod uwagę jej zależność od eksportu ropy naftowej oraz ostatnie wydarzenia, w tym sankcje gospodarcze z 2014 r. i wojnę handlową w 2020 r. Wahania cen ropy naftowej na rynku znalazły odzwierciedlenie przede wszystkim w produkcji rosyjskiej gospodarki. Okresy wzrostu cen ropy naftowej miały miejsce również wtedy, gdy rosyjska gospodarka doświadczała wzrostu i napływu dochodów. Odpowiednio, spadki cen ropy negatywnie wpływały na rozwój rosyjskiej gospodarki, zmniejszając jej przychody z eksportu ropy, które stanowią istotną część dochodów budżetowych.
Pozostała część artykułu jest zorganizowana w następujący sposób: Rozdział 2 zawiera przegląd rosyjskiej gospodarki, jej pozycji na światowym rynku ropy naftowej, opis ostatnich szoków cenowych oraz rosyjskiej polityki monetarnej w ostatnich . Sekcja 3 wyjaśnia podstawy teoretyczne, wymieniając kanały wpływu cen ropy na trendy makroekonomiczne. W sekcji 4 opisano dane, metodologię i zastosowane modele. W sekcji 5 przedstawiono wyniki empiryczne wykorzystujące funkcje odpowiedzi impulsowej różnych wskaźników makroekonomicznych na szoki cenowe. Wyniki i implikacje polityczne przedstawiono w sekcji 6. Materiały uzupełniające i dodatkowe wyniki omówione w całym dokumencie są dostępne w Dodatku.
2. Rosyjskie tło makroekonomiczne
Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 r. Rosja rozpoczęła transformacyjną podróż od gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej. Podjęcie odpowiedzialności za zewnętrzne długi Związku Radzieckiego stanowiło ogromne wyzwanie, biorąc pod uwagę ogromne różnice w liczbie ludności i terytorium między Federacją Rosyjską a jej poprzednikiem, ZSRR. Rosyjska gospodarka doświadczyła znacznych niepowodzeń w latach 90-tych, co doprowadziło do niespłacenia długu Centralnego Banku Rosji (CBR) z powodu kryzysu gospodarczego w 1998 r. i późniejszej deprecjacji rubla. Statystyki Międzynarodowego Funduszu Walutowego ujawniają, że stopa inflacji osiągnęła swój szczyt na poziomie 1570% w 1992 roku, po czym nastąpił kolejny wzrost do 874% w 1993 roku. Te alarmujące dane można przypisać wdrożeniu „terapii szokowej”, która polegała na nagłym wyeliminowaniu radzieckiej kontroli cen przez rosyjski rząd, powodując nagłą i drastyczną zmianę polityki.
Początek XXI wieku był dla rosyjskiej gospodarki godną uwagi erą, często określaną mianem „złotego okresu”. Po wyborze nowego rządu szybko wdrożono szereg reform sprzyjających wzrostowi gospodarczemu, aby zapewnić stabilność (Popova i in., 2017). Okres ten jest również czasami nazywany „dobrze odżywionymi latami 2000” ze względu na stale poprawiający się dobrobyt doświadczany przez obywateli kraju. Dochody rosły, czemu towarzyszył wzrost wydatków konsumpcyjnych i zwiększony popyt na importowane towary i usługi. Stabilność waluty krajowej, w połączeniu ze stale rosnącymi cenami ropy naftowej, które osiągnęły bezprecedensowy poziom latem 2008 roku, odegrały kluczową rolę w napędzaniu rosyjskiej gospodarki do znacznego wzrostu w tym czasie.
Początek kryzysu finansowego w 2008 r. spowodował gwałtowny spadek cen ropy naftowej, co można przypisać znacznemu zmniejszeniu popytu na ropę naftową ze strony konsumentów i przedsiębiorstw. Globalny Kryzys Finansowy, okres charakteryzujący się intensywnym obciążeniem globalnych rynków finansowych i systemów bankowych, trwający od połowy 2007 do początku 2009 roku, wywołał falę zawirowań gospodarczych na całym świecie. Załamanie na amerykańskim rynku mieszkaniowym wywołało powszechne zakłócenia gospodarcze, pogrążając większość światowych gospodarek w głębokiej recesji. W konsekwencji popyt na energię znacznie spadł, co spowodowało znaczny spadek cen ropy naftowej i gazu ziemnego. W ciągu zaledwie sześciu ceny ropy spadły z około 130 USD do poniżej 40 USD, bezpośrednio wpływając na kraje i firmy eksportujące ropę naftową z powodu znacznego spadku przychodów z energii. Przez cały okres kryzysu z 2008 r. rosyjska gospodarka, w tym sektor wydobywczy, wykazywała negatywną reakcję na szok cenowy związany z ropą naftową (Balashova i Serletis, 2020). Wzrost PKB odnotował ujemne wartości w tym okresie, co wskazuje na przedłużającą się recesję trwającą ponad rok. Niemniej jednak Yoshino i Alekhina (2016) wykazali, że rosyjska gospodarka odbiła się w przyspieszonym tempie po kryzysie, głównie dzięki wysoce skutecznym środkom wdrożonym przez rząd. W następstwie globalnego kryzysu finansowego z 2008 r. kraje OPEC podjęły wysiłki w celu ustabilizowania rynku ropy naftowej i jej cen. W szczególności, członkowie OPEC podjęli historyczne zobowiązanie do zmniejszenia produkcji ropy naftowej, oznaczające pierwsze takie porozumienie od ośmiu lat. Uzgodniona redukcja podaży ropy wyniosła 4,2 miliona baryłek dziennie, przy czym Arabia Saudyjska, jako największy producent w OPEC, wprowadziła najbardziej znaczące ograniczenia produkcji. W wyniku tych działań ceny ropy naftowej wzrost, przekraczając 70 USD za baryłkę. Znaczący pozytywny szok cenowy miał miejsce w pierwszej połowie 2011 r., to ceny wzrosły z 80 USD do 120 USD za baryłkę. Gwałtowny wzrost cen doprowadził do znacznego zwiększenia przychodów Rosji z eksportu ropy naftowej, co było spowodowane różnymi czynnikami, w tym arabską wiosną, wojną domową w Libii i wybuchem elektrowni jądrowej w Japonii (Popova et al., 2017). Zmienność cen ropy naftowej w tym okresie powszechnym obawom dotyczącym potencjalnych zakłóceń w dostawach z regionu. W rezultacie zaobserwowano tendencję wzrostową dochodów z ropy i gazu w Rosji, a ich wartość wzrosła z 3,8 bln rubli do 5,6 bln rubli (Ministerstwo Finansów Rosji, 2022). Szczegółowe dane dotyczące dochodów budżetu federalnego Rosji (wykres A1) oraz eksportu ropy naftowej i produktów ropopochodnych (wykres A2) przedstawiono w załączniku.
Globalna zmienność cen ropy naftowej ma bezpośredni wpływ na kluczowe wskaźniki polityki pieniężnej w Rosji. W szczególności rosyjska stopa procentowa wykazuje wzorzec antycykliczny, w którym wzrost cen ropy naftowej powoduje obniżenie stopy procentowej i odwrotnie, spadek cen ropy naftowej prowadzi do wzrostu stopy procentowej (patrz wykres 2). Ta dynamika podkreśla, że wyższa cena ropy naftowej generuje większy napływ rezerw zagranicznych na rynek krajowy, wywierając presję na obniżenie stopy procentowej. I odwrotnie, niższe ceny ropy naftowej skutkują zmniejszeniem dochodów, zwiększonym popytem na pożyczki i wzrostem stopy procentowej. Stopa procentowa osiągnęła najwyższy poziom podczas kryzysu finansowego w 2008 r., a drugi najwyższy poziom wystąpił w 2014 r. w związku z sankcjami gospodarczymi i drastycznym spadkiem cen ropy naftowej. Podczas gdy realny kurs walutowy pozostawał stabilny do 2014 r. pomimo znacznego napływu dochodów z ropy naftowej, później uległ deprecjacji, głównie w wyniku nałożenia sankcji i spadku cen ropy naftowej. Ponadto inflacja wykazywała stały wzrost o 32% w latach 2015-2021 (zob. wykres 2).
Wykres 2: Progresja rosyjskich wskaźników polityki pieniężnej i cen ropy Brent (2004- 2021)
Następnie, w 2014 r., globalny krajobraz doświadczył dramatycznego spadku cen ropy naftowej. Spadek ten był spowodowany znacznym wzrostem produkcji ropy łupkowej w USA i Kanadzie, znanej również jako tight oil, co znacznie zwiększyło ich udział w rynku. Co więcej, zwiększona podaż ropy naftowej wynikająca ze wzrostu produkcji w Arabii Saudyjskiej, Libii i Iraku dodatkowo przyczyniła się do presji na spadek cen ropy naftowej (Nyangarika i Tang, 2018). Jednocześnie spowolnienie w chińskiej gospodarce w tym okresie doprowadziło do spadku popytu na rynkach towarowych. Spadek cen ropy naftowej był szybki, a ceny gwałtownie spadły z ponad 100 USD za baryłkę do niemal 50 USD za baryłkę. Spadek utrzymywał się do 2015 r., a ceny spadły poniżej 40 USD za baryłkę. Ogólnie rzecz biorąc, okres od 2014 do 2016 r. charakteryzował się dużą zmiennością na rynku ropy naftowej. Gwałtowny spadek cen ropy naftowej spowodował recesję we wzroście PKB Rosji. Ponadto szok ten miał ogromny wpływ na rosyjski kurs walutowy, prowadząc do deprecjacji rosyjskiego rubla (Alekhina i Yoshino, 2019). Wpływ szoku cenowego na krajowy kurs walutowy w Rosji można przypisać faktowi, że ropa naftowa generuje przede wszystkim przychody w walutach obcych. Powszechnie uznaje się, że światowa cena ropy naftowej jest najważniejszym zewnętrznym czynnikiem wpływającym na stosunek dolara amerykańskiego do rubla w rosyjskiej gospodarce (Nyangarika i Tang, 2018). Co więcej, międzynarodowa reakcja na geopolityczne decyzje Rosji również przyczyniła się do osłabienia rosyjskiej waluty i spowolnienia gospodarczego. W odpowiedzi na inwazję na Ukrainę i aneksję Krymu, Stany Zjednoczone i Unia Europejska nałożyły sankcje na Rosję, co jeszcze bardziej pogłębiło niekorzystny wpływ na jej walutę i gospodarkę.
Ostatni szok cenowy na rynku ropy naftowej był spowodowany przede wszystkim znacznym spadkiem popytu wynikającym ze spowolnienia na globalnym rynku spowodowanego wybuchem pandemii koronawirusa w 2020 roku. W odpowiedzi na pandemię wiele krajów wprowadziło ograniczenia w podróżowaniu, nałożyło ograniczenia eksportowe i wprowadziło zakazy działalności handlowej, co doprowadziło do recesji gospodarczej w skali globalnej. W konsekwencji, produkcja przemysłowa na całym świecie doświadczyła znacznego spowolnienia, co skutkowało zmniejszonym zapotrzebowaniem na energię, a następnie spadkiem światowych cen ropy naftowej. Gwałtowny spadek światowego handlu towarami i usługami spowodowany ograniczeniami związanymi z COVID-19 dodatkowo ograniczył działalność gospodarczą na całym świecie. Wraz ze spadkiem handlu międzynarodowego i ogólnej produkcji zmniejszył się popyt na ropę naftową, co w konsekwencji wywarło presję na obniżenie jej ceny rynkowej.
Następnie, na początku marca 2020 r., Arabia Saudyjska rozpoczęła wojnę cenową przeciwko Rosji, informując swoich nabywców o zamiarze zwiększenia produkcji ropy przez OPEC. Posunięcie to było odpowiedzią na odmowę Rosji zmniejszenia produkcji ropy naftowej i ustabilizowania rynków ropy naftowej, ponieważ produkcja ropy łupkowej w Stanach Zjednoczonych rosła. Ponadto globalny popyt na ropę spadał w związku z kryzysem gospodarczym spowodowanym pandemią. Wzrost produkcji doprowadził do gwałtownego spadku cen ropy, które osiągnęły najniższy poziom od 2002 r. i spadły poniżej 20 USD za baryłkę. Ten spadek cen na światowym rynku był najbardziej znaczący od czasu wojny w Zatoce Perskiej na początku lat 90. ubiegłego wieku (Gupta i in., 2020). Nadpodaż ropy naftowej na rynku doprowadziła nawet do ujemnych wartości kontraktów terminowych West Texas Intermediate (WTI), co oznacza pierwsze takie zdarzenie w historii. Ponieważ krańcowe koszty produkcji ropy naftowej w Rosji są znacznie wyższe niż w krajach OPEC, wojna cenowa miała znaczący negatywny wpływ na Rosję. Światowa cena ropy spadła poniżej kosztów produkcji i transportu, co spowodowało, że rosyjskie firmy naftowe poniosły znaczne straty w przychodach. W kwietniu 2020 r. Rosja i Arabia Saudyjska ostatecznie osiągnęły porozumienie w sprawie ograniczenia produkcji. Negatywne skutki wybuchu pandemii okazały się jednak trwalsze niż pozytywne efekty wygenerowane podczas rozejmu (Ma et al., 2021). Niemniej jednak ceny ropy naftowej odbiły się pod koniec 2020 r. ze względu na cięcia produkcji i globalne wprowadzenie szczepień, a także stopniowe łagodzenie ograniczeń związanych z COVID-19. Czynniki te sprzyjały optymizmowi i stymulowały światowe rynki.
3. Kontekst teoretyczny
W literaturze przedmiotu termin „klątwa zasobów naturalnych” ewoluował w kierunku określenia relatywnie niższego wzrostu gospodarczego doświadczanego przez kraje bogate w zasoby naturalne w przeciwieństwie do tych, które są w nie ubogie. Scenariusz ten często pojawia się, gdy znaczne rezerwy ropy naftowej stanowią wyzwanie, powodując zjawisko powszechnie znane jako „choroba holenderska” (np. Corden i Neary, 1982; Auty i Warhurst, 1993; Sach i Warner, 1995). Ta sytuacja gospodarcza charakteryzuje się ograniczeniem sektorów niezwiązanych z zasobami naturalnymi i znacznym spadkiem konkurencyjności cenowej kraju w miarę aprecjacji waluty krajowej. Z jednej strony wysokie ceny ropy naftowej mogą przynieść znaczne korzyści krajom bogatym w surowce, prowadząc do znacznego wzrostu przychodów z eksportu. Te zwiększone przychody nie tylko podnoszą dochody rządowe, ale także umożliwiają niższy poziom wydatków rządowych (Auty, 2001). W przeciwieństwie do tego, poleganie w dużej mierze na dochodach z ropy naftowej może potencjalnie spowodować znaczny spadek w innych gałęziach przemysłu, co skutkuje zmniejszoną konkurencyjnością kraju na arenie światowej (Gylfason, 2001). Bardziej kompleksowe spojrzenie na literaturę dotyczącą klątwy zasobów naturalnych można znaleźć w badaniach przeprowadzonych przez van der Ploega (2011) i Frankela (2012). W konsekwencji, pozorne błogosławieństwo w postaci obfitych rezerw ropy naftowej może z czasem przekształcić się w przekleństwo dla krajów rozwijających się.
Niskie ceny ropy naftowej zmniejszają przychody eksporterów ropy naftowej, prowadząc do deprecjacji waluty krajowej wraz ze spadkiem przychodów z wymiany walut. Z jednej strony, deprecjacja waluty krajowej zmniejsza przystępność cenową importu. Może to mieć bezpośredni wpływ na krajowe firmy i gospodarstwa domowe, które stają się mniej zdolne do zakupu towarów i usług z zagranicy, zmniejszając dobrobyt ludności. Z drugiej strony, deprecjacja waluty krajowej może zwiększyć eksport, ponieważ produkty krajowe stają się teraz bardziej konkurencyjne na rynkach światowych (Popova i in., 2017). Niemniej jednak, schemat ten często nie ma zastosowania do bogatych w zasoby krajów rozwijających się, takich jak Rosja, gdzie brak odpowiedniego potencjału i możliwości wśród producentów utrudnia ich zdolność do wytwarzania towarów na rynek międzynarodowy.
Wpływ cen ropy naftowej na rosyjską gospodarkę można zaobserwować zarówno poprzez kanały fiskalne, jak i monetarne, co zilustrowano na wykresie 3. Z perspektywy fiskalnej wzrost cen ropy naftowej przynosi korzyści rosyjskiej gospodarce poprzez podatki nakładane na eksport zasobów energetycznych. To generuje nadwyżkę fiskalną, umożliwiającą rządowi zwiększenie wydatków i stymulowanie wzrostu realnego PKB (Benedictow i in., 2013, Ju i in., 2016, Taghizadeh-Hesary i in., 2019). Efekt ten jest szczególnie wyraźny w większych gospodarkach o znacznym eksporcie ropy naftowej, takich jak Rosja, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Arabia Saudyjska. Badanie przeprowadzone przez Ito (2012) wykazało, że PKB i inflacja Federacji Rosyjskiej były podatne na zmiany cen ropy naftowej na świecie w latach 1995-2009. Ponadto Alekhina i Yoshino (2019) stwierdzili znaczący wpływ zmian cen krajowych producentów ropy i gazu na zagregowaną podaż i popyt w Rosji w latach 2000-2016. Powszechnie oczekuje się, że gdy ceny ropy rosną, gospodarki bogate w zasoby naturalne zwykle odnoszą znaczne korzyści w krótkim okresie.
Z perspektywy monetarnej zmiany cen ropy naftowej znacząco wpływają na gospodarkę, w tym na walutę krajową, ceny i stopy procentowe. Oloko et al. (2021) argumentowali, że polityka pieniężna ma tendencję do dostosowywania się do szoków cen ropy naftowej, zwłaszcza w krajach, które mają systemy płynnych kursów walutowych z celami inflacyjnymi lub systemy sztywnych kursów walutowych z polityką pieniężną nieukierunkowaną na inflację. Kiedy ceny ropy naftowej rosną na rynku, prowadzi to do większego napływu obcej waluty na rynek krajowy. Ten zwiększony przepływ kapitału powoduje aprecjację krajowego kursu walutowego, co skutkuje niższymi cenami importowanych towarów i usług. Ponieważ import odgrywa znaczącą rolę w całym sektorze dóbr konsumpcyjnych, ogólny efekt wyższych cen ropy jest deflacyjny, prowadząc do spadku ogólnego poziomu cen. W odpowiedzi reguła Taylora, która zawiera wytyczne dotyczące ustalania stóp procentowych, sugeruje obniżenie stóp procentowych.
Rysunek 3: Kanały reakcji makroekonomicznej na wzrost cen ropy naftowej.
Zachowanie inflacji w odpowiedzi na szoki cen ropy naftowej może wykazywać różne wzorce w bogatych w surowce. Wyższe ceny ropy naftowej prowadzą do wyższego poziomu aktywności gospodarczej i wydatków na rynku krajowym. Ten wzrost aktywności gospodarczej może potencjalnie prowadzić do zwiększonego popytu na towary i usługi, co z kolei może podnieść ogólne ceny, przyczyniając się do presji inflacyjnej (zob. np. Lescaroux i Mignon, 2008; Tang i in., 2010). Dodatkowo, wyższe ceny ropy naftowej mogą bezpośrednio wpływać na koszty produkcji w różnych sektorach gospodarki, dodatkowo przyczyniając się wzrostu inflacji. I odwrotnie, gdy ceny ropy spadają, przychody generowane z eksportu ropy spadają, co skłania rząd do cięcia wydatków lub wdrażania środków oszczędnościowych, co prowadzi do zmniejszenia aktywności gospodarczej (Mohaddes i Pesaran, 2017). W rezultacie popyt na towary i usługi może, potencjalnie prowadzić do presji na spadek cen, zjawiska znanego jako dezinflacja. Yoshino i Alekhina (2016) stwierdzili pozytywny związek między krajowymi cenami ropy naftowej a stopą inflacji w Rosji w latach 2000-2008, co sugeruje, że podwyższone ceny ropy naftowej odpowiadały wyższej inflacji na rynku rosyjskim. Niemniej jednak korelacja ta nie była znacząca w latach 2008-2016. Na związek między szokami cenowymi ropy naftowej a inflacją wpływają również takie czynniki, dywersyfikacja gospodarcza, zależność od eksportu ropy naftowej, skuteczność polityki pieniężnej i globalne warunki gospodarcze. CBR wykazuje proaktywne reakcje, dostosowując stopy procentowe i stosując narzędzia monetarne do zarządzania inflacją w Rosji, zwłaszcza od 2014 r. (Tuzova i Qayum, 2016). Pomimo znacznego spadku cen ropy naftowej po 2014 r., stopa inflacji w Rosji nadal rosła, przy wzroście PKB o zaledwie 0,4% w 2014 r., podczas gdy stopa inflacji wzrosła z 7,68 do 9,58% w ostatnim kwartale 2014 r. i do 16,2% w pierwszym kwartale 2015 r. (WB Group, 2015). Tuzova i Qayum (2016) podkreślili wysiłki CBR w celu ograniczenia wzrostu cen konsumpcyjnych i utrzymania niższych poziomów inflacji. W związku z tym, w przeciwieństwie do teoretycznych oczekiwań, rosyjska inflacja i światowe ceny ropy mogą wykazywać zachowanie antycykliczne.
Ponadto znaczna część towarów konsumpcyjnych w Rosji jest uzależniona od importu. Federalna Służba Celna Rosji podkreśla, że samochody i maszyny stanowią prawie połowę wszystkich importowanych towarów, a następnie produkty chemiczne (około 19%), żywność i surowce (12,3%) oraz inne drobne towary importowane w 2017 r. (Alekhina i Yoshino, 2019). W związku z tym wzrost cen ropy naftowej może mieć potencjalnie niekorzystny wpływ na stopę inflacji ze względu na aprecjację lokalnej waluty.
Ze względu na dominację przemysłu naftowego w rosyjskiej gospodarce i jego kluczową rolę jako źródła dochodów budżetu federalnego, sektory inne niż naftowy borykają się z brakiem zachęt do wzrostu i rozwoju (Popova et al., 2017). Większość bezpośrednich inwestycji zagranicznych została skierowana do sektora naftowego i gazowego, co ograniczyło ekspansję innych branż. W rezultacie rosyjskie wskaźniki makroekonomiczne są silnie uzależnione od zewnętrznych i niestabilnych czynników zewnętrznych. W odpowiedzi na tę wrażliwość rosyjski rząd wdrożył różne środki i polityki, aby skutecznie ustabilizować gospodarkę w następstwie wstrząsów cen ropy. Rosja utworzyła Fundusz Stabilizacyjny w 2004 roku, w bezpośredniej odpowiedzi na nagły wzrost cen ropy naftowej. Fundusz ten został utworzony w celu gromadzenia i reinwestowania dochodów z ropy naftowej w obligacje zagraniczne, zapewniając wsparcie dla budżetu rządu federalnego. Jednak w 2008 roku fundusz został podzielony na dwa oddzielne podmioty, a mianowicie Rosyjski Fundusz Majątku Narodowego (NWF) i Fundusz Rezerwowy, w celu usprawnienia i zwiększenia jego skuteczności.
Głównym celem NWF jest zapewnienie długoterminowej stabilności rosyjskiej gospodarki poprzez inwestowanie w różne aktywa, które generują zyski. Ma on wspierać system emerytalny i finansować przyszłe projekty, które przyczyniają się do rozwoju gospodarczego i dywersyfikacji. Fundusz Rezerwowy został stworzony, aby działać jako bufor przed krótkoterminowymi wstrząsami gospodarczymi, w szczególności wahaniami cen ropy naftowej. Został zaprojektowany w celu pokrycia deficytów budżetowych w czasach niedoborów dochodów, pomagając utrzymać stabilność wydatków rządowych (Ministerstwo Finansów Rosji, 2022). Fundusz NWF ma długoterminowy, a jego celem jest zabezpieczenie zasobów dla przyszłych pokoleń i przyczynienie się do wzrostu gospodarczego i rozwoju Rosji w . Fundusz Rezerwowy ma bardziej bezpośredni cel, służąc jako krótkoterminowa poduszka finansowa w celu sprostania nagłym wyzwaniom gospodarczym i utrzymania stabilności fiskalnej.
Cena ropy naftowej, podobnie jak innych towarów, jest w przeważającej mierze określana przez rynek globalny. Na wahania cen ropy naftowej duży wpływ ma ogólny stan światowej gospodarki. W okresach wzrostu gospodarczego i dobrobytu, gdy gospodarki kwitną, a produkcja działa z pełną wydajnością, istnieje zwiększone zapotrzebowanie na energię, co z kolei powoduje wzrost cen ropy. Z kolei podczas recesji i kryzysów gospodarczych produkcja przemysłowa spada, co prowadzi do zmniejszenia popytu na ropę naftową, a w konsekwencji do obniżenia jej cen. Podczas gdy siły rynkowe i stan światowej gospodarki pozostają kluczowymi czynnikami wpływającymi na wahania cen ropy naftowej, działania organizacji takich jak OPEC mogą wprowadzać dodatkowe czynniki, które wpływają na dynamikę rynku ropy naftowej. Aby zrozumieć złożoność ruchów cen ropy naftowej, należy wziąć pod uwagę zarówno te wpływy rynkowe, jak i strategiczne decyzje podejmowane przez głównych graczy.
Dynamika rynków ropy naftowej jest również kształtowana przez obecność kontraktów futures na ropę naftową, które są wiążącymi umowami przyznającymi ich posiadaczom prawo do zakupu ropy naftowej po z góry określonej cenie. Różne czynniki mogą przyczyniać się do nieoczekiwanych zmian cen ropy naftowej, prowadząc do tak zwanego szoku cenowego. Kilian (2009) zidentyfikował trzy rodzaje szoków cenowych na rynku ropy naftowej: szoki podażowe, agregatowe szoki popytowe i zapobiegawcze szoki popytowe. Szok występuje w przypadku nagłego zakłócenia dostępności ropy naftowej. Może to być spowodowane nieoczekiwanymi wydarzeniami, takimi jak konflikty geopolityczne lub klęski żywiołowe, które wpływają na produkcję ropy naftowej. Gdy takie zakłócenia wystąpią, cena ropy naftowej ma tendencję do wzrostu, co skłania inne regiony do zwiększenia produkcji w celu zaspokojenia zwiększonego popytu.
Z drugiej strony szok zagregowanego popytu wiąże się ze zmiennością globalnych cykli koniunkturalnych. Na przykład podczas pandemii koronawirusa w 2020 r. nastąpił gwałtowny spadek popytu na ropę, ponieważ światowe rynki stanęły w obliczu przestojów, a działalność gospodarcza skurczyła się. Ten spadek popytu miał znaczący wpływ na ceny ropy. Trzecim rodzajem szoku jest ostrożnościowy szok popytowy, który wynika z oczekiwań i niepewności na rynku ropy naftowej. Przykład tego typu szoku miał miejsce podczas Arabskiej Wiosny w 2011 roku. Protesty, które pojawiły się w kilku krajach Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, głównych regionach produkujących ropę naftową, wzbudziły obawy o potencjalne zakłócenia w dostawach ropy, co doprowadziło do wzrostu cen ropy.
Biorąc pod uwagę silny związek między światowymi cenami ropy a wynikami makroekonomicznymi Rosji, badania sugerują znaczącą korelację między światowymi cenami ropy a wynikami makroekonomicznymi Rosji (np. Pönkä i Zheng, 2019; Balashova i Serletis, 2020). Te wahania cen ropy naftowej mogą służyć jako narzędzie predykcyjne dla zmian we wzroście gospodarczym Rosji. Ceny ropy są procykliczne i działają jako wiodące wskaźniki aktywności gospodarczej w kraju, co czyni je cennymi w przewidywaniu przyszłych recesji. Naukowcy zaproponowali różne strategie i zalecenia mające na celu zmniejszenie zależności Rosji od ropy naftowej, powszechnie nazywanej „czarnym złotem”. Zaleca się również zmniejszenie zależności od zasobów energetycznych poprzez przejście z gospodarki przemysłowej na innowacyjną, poprawiając klimat inwestycyjny w celu przyciągnięcia inwestorów zagranicznych. Środki te mają na celu złagodzenie negatywnych skutków nadmiernego uzależnienia od ropy naftowej i promowanie zrównoważonego rozwoju gospodarczego.
4. Dane i metodologia
Aby przeanalizować współzależność zmienności cen ropy naftowej i gospodarki Rosji, wykorzystujemy dane kwartalne od 2004Q1 do 2021Q4, co daje 72 obserwacje dla każdej z wybranych zmiennych. Okres ten obejmuje trzy główne wstrząsy cen ropy naftowej z ostatnich dwóch dekad: recesję finansową z 2008 r., nadpodaż na rynku ropy naftowej w 2014 r. oraz pandemię COVID-19 i wojnę cenową między Arabią Saudyjską a Rosją w 2020 r. Zmienne makroekonomiczne wybrane do tej analizy można znaleźć w tabeli 1. Statystyki opisowe dla zmiennych przedstawiono w tabeli A1 w załączniku.
Aby zbadać wpływ globalnych wahań cen ropy naftowej na rosyjskie wskaźniki makroekonomiczne, wybraliśmy cztery kluczowe zmienne: indeks produkcji przemysłowej (IPI), kurs walutowy, indeks cen konsumpcyjnych (CPI) i stopę procentową. IPI służy jako wskaźnik wyników gospodarczych i reprezentuje kanał fiskalny. Mierzy on realną produkcję w sektorach wydobywczym, wytwórczym i energetycznym w porównaniu do określonego roku bazowego. Koncentrując się na wskaźniku IPI, możemy analizować zmiany cykli koniunkturalnych. Biorąc pod uwagę znaczącą rolę sektora przemysłowego w rosyjskiej gospodarce, zmienna ta ma duże znaczenie w naszej analizie.
Ponadto w celu uchwycenia całkowitej produkcji przemysłowej, wskaźnik ten zapewnia również wgląd w poziomy mocy produkcyjnych, reprezentując szacowaną wielkość produkcji, którą dany kraj może . Wskaźnik IPI jest wyrażony jako zmiana procentowa w stosunku do roku bazowego, który w tym badaniu został ustalony na rok 2015.
Tabela 1: Definicja danych
Kanał monetarny tłumaczy się aprecjacją waluty. Wykorzystaliśmy kurs wymiany rubla do dolara amerykańskiego, ponieważ kraje eksportujące ropę naftową rozliczają transakcje głównie w dolarach amerykańskich. Ponieważ ropa naftowa jest sprzedawana w dolarach amerykańskich, wahania jej cen na rynku mają bezpośredni wpływ na walutę krajową Rosji. Stopa inflacji ocenia tempo, w jakim poziom cen rośnie w gospodarce, oznaczając spadek siły nabywczej waluty. Wybranym wskaźnikiem inflacji do tej analizy jest wskaźnik cen konsumpcyjnych (CPI), który mierzy roczną procentową zmianę średniej ceny koszyka konsumpcyjnego składającego się z towarów i usług. Będzie on służył jako wskaźnik wzrostu kosztów utrzymania w gospodarce.
Stopa procentowa to kwota, jaką pożyczkodawca pobiera od kwoty pożyczonej pożyczkobiorcy. Jest to również ważne narzędzie polityki pieniężnej wykorzystywane przez banki centralne krajów do łagodzenia stóp inflacji i wpływania na aktywność gospodarczą kraju poprzez zwiększanie lub zmniejszanie inwestycji i konsumpcji w gospodarce. Używamy 3-miesięcznych lub 90-dniowych stóp i rentowności lub stopy międzybankowej, która reprezentuje odsetki naliczane od krótkoterminowych pożyczek między instytucjami finansowymi. Jako wskaźnik ceny ropy naftowej wykorzystujemy ceny ropy Brent, ponieważ jest to najczęściej stosowany globalny benchmark cen ropy naftowej i ponieważ rosyjskie ceny eksportowe ropy naftowej są powiązane z tą mieszanką ropy naftowej. Wzrost PKB mierzony jest w cenach stałych.
Wykorzystaliśmy metodę wektorowej autoregresji (VAR) do zbadania wpływu zmienności cen ropy naftowej na rosyjskie wskaźniki makroekonomiczne. Metoda ta została opracowana przez Simsa (1980) i opiera się na teście przyczynowości Grangera (Granger, 1969). Różnica między modelem VAR a innymi modelami autoregresyjnymi polega na tym, że przewiduje on dwukierunkowe wpływy między szeregami czasowymi. Standardowy wektorowy model autoregresyjny jest przedstawiony poniżej:
Model VAR ma swoje zalety ze względu na fakt, że wskaźniki makroekonomiczne są liniowymi funkcjami swoich przeszłych wartości, a każda seria jest liniową funkcją przeszłych wartości innych zmiennych makroekonomicznych. Do naszej analizy wpływu cen ropy naftowej na wskaźniki makroekonomiczne szacujemy cztery modele regresji liniowej z różnymi zmiennymi zależnymi. Cztery modele odpowiadają czterem wskaźnikom makroekonomicznym:
Zakładamy, że ceny ropy są egzogenicznie dane Federacji Rosyjskiej, a zatem rosyjskie wskaźniki makroekonomiczne nie mają możliwości wpływania na światowe ceny ropy. Kolejnym założeniem jest to, że zmienne w modelu wpływają na siebie nawzajem, a także są pod wpływem ich przeszłych wartości. Termin ln oznacza logarytm naturalny zmiennych. Postać logarytmiczna zmiennych została wybrana w celu przeliczenia wartości wskaźników na zmianę procentową. Stopa procentowa jest jedyną zmienną, która nie została przekształcona do postaci logarytmicznej, ponieważ jest już wyrażona w poziomach. Parametry ipi, cpi, reer, ir i oilp oznaczają następujące zmienne: wskaźnik produkcji przemysłowej, wskaźnik cen konsumpcyjnych (stopa inflacji), realny kurs walutowy, stopę procentową i cenę ropy Brent. Wyrażenia α, β, δ i γ reprezentują współczynniki odpowiedzi. Terminy et , ε t ,∊ t i ut są błędami losowymi, które reprezentują niepewność w modelach. Jeśli rzeczywista wartość zmiennej zależnej nie koreluje z wartością przewidywaną przez model, termin błędu nie jest równa zero i wskazuje na istnienie innych czynników, które mogą wpływać na zmienną zależną.
Wyniki
Wyniki 5.1
Pierwiastek jednostkowy Analiza szeregów czasowych może być czasami ograniczona przez nieprzewidywalne wzorce, co utrudnia statystyczną ocenę danych. Aby udowodnić, że zmiany zmiennej w czasie nie są losowe, konieczne jest sprawdzenie szeregu czasowego pod kątem stacjonarności. Stacjonarność odnosi się do właściwości statystycznych, które generują szereg czasowy, takich jak średnia i odchylenie standardowe, które nie zmieniają się w . Aby zapewnić brak niestacjonarności w szeregach wykorzystanych do analizy, konieczne jest przeprowadzenie testów pierwiastka jednostkowego w celu oceny ich stacjonarności. Pierwiastek jednostkowy to stochastyczny lub losowy trend zmiennej, losowy i nieprzewidywalny wzorzec, co oznacza, że szereg czasowy z pierwiastkiem jednostkowym jest niestacjonarny.
W tym celu zastosowano test Augmented Dickey-Fuller (ADF) oraz testy pierwiastka jednostkowego Kwiatkowskiego-Phillipsa-Schmidta-Shina (KPSS). Aby ułatwić analizę, zmienne (z wyjątkiem stopy procentowej) zostały przekształcone do postaci logarytmicznej. Test ADF bada obecność pierwiastka jednostkowego w szeregu czasowym, co wskazuje na niestacjonarność. Test ADF ma jednak stosunkowo niską moc odrzucenia hipotezy zerowej. Dlatego uzupełniliśmy naszą analizę, stosując test KPSS, który zapewnia dalsze potwierdzenie. Hipoteza zerowa testu ADF zakłada istnienie pierwiastka jednostkowego, co oznacza niestacjonarność szeregu czasowego. W konsekwencji, jeśli test ADF nie odrzuci hipotezy zerowej, nie zaleca się wykorzystywania zmiennej do analizy empirycznej. Z drugiej strony, test KPSS zakłada brak pierwiastka jednostkowego, wskazując na stacjonarność szeregu czasowego. W związku z tym, stosując oba testy, uzyskujemy bardziej kompleksową ocenę właściwości stacjonarności zmiennych. Testy zostały na zmiennych zarówno na ich oryginalnych poziomach, jak i na ich pierwszych różnicach, reprezentujących zmiany z jednego okresu do następnego. Pozwala nam to zbadać transformację wymaganą do osiągnięcia stacjonarności i zidentyfikować wszelkie trendy lub wzorce w danych. Wyniki testów przedstawiono w tabeli 2. Wyniki oznaczone gwiazdką są stacjonarne na poziomie istotności 1%. Warto zauważyć, że z wyjątkiem zmiennej inflacji, wszystkie szeregi danych są niestacjonarne, a zatem nie nadają się do analizy. Należy zauważyć, że test ADF ma stosunkowo wysoki poziom błędu typu I, co oznacza, że odrzucenie hipotezy zerowej może być nieprawidłowe. Taka sytuacja może mieć miejsce w przypadku wyników dla stopy inflacji, która według testu ADF jest stacjonarna. Sprawdziliśmy wyniki testu KPSS, aby zweryfikować ten wynik, który wskazuje, że szereg czasowy stopy inflacji jest niestacjonarny tylko w pierwszej różnicy. W wyniku testów ADF i KPSS używamy pierwszych różnic logarytmów zmiennych, ponieważ udowodniono, że są one stacjonarnymi szeregami czasowymi, a zatem nie może na nie wpływać losowość. Dzięki tej rygorystycznej analizie stacjonarności i pierwiastka jednostkowego zapewniamy ważność i solidność naszej późniejszej analizy empirycznej, umożliwiając dokładniejsze zbadanie relacji i dynamiki między badanymi zmiennymi.
Tabela 2: Testy pierwiastka jednostkowego, 2004Q1-2021Q4
5.2 Przyczynowość Grangera
Test przyczynowości Grangera ocenia przyczynowość kierunkową między cenami ropy Brent a kluczowymi wskaźnikami makroekonomicznymi, w szczególności wskaźnikiem produkcji przemysłowej i wskaźnikiem cen konsumpcyjnych, w całym zbiorze danych i dwóch odrębnych podokresach: 2004- 2008 i 2008-2021. Test pozwala zbadać, czy dany szereg czasowy jest w stanie prognozować inny, co kwestionowane w hipotezie zerowej. Jeśli okaże się, że jedna zmienna (Y) jest „przyczyną Grangera” drugiej zmiennej (X), oznacza to, że przeszłe wartości Y zawierają informacje, które mogą być przydatne w szacowaniu wartości X. Statystyczna istotność wyników analizy opiera się na wartości p-value. Można odrzucić hipotezę zerową, jeśli wartość prawdopodobieństwa jest mniejsza niż 5% poziomu istotności.
Wybrane wyniki testu Grangera przedstawiono w tabeli 3. Pierwsza hipoteza zerowa sugeruje, że światowe ceny ropy naftowej nie powodują zmian w produkcji przemysłowej w Rosji. Wyniki są statystycznie istotne dla całej próby i okresu po 2008 r., a zatem odrzucamy hipotezę zerową. Potwierdza to, że obserwując zmiany światowych cen ropy naftowej, przewidzieć zmiany rosyjskiego indeksu produkcji przemysłowej lub produkcji rosyjskich sektorów przemysłu. Od pierwszego kwartału 2004 r. do trzeciego kwartału 2008 r. ceny ropy naftowej nie były przyczyną Grangera dla rosyjskiego wskaźnika produkcji, podczas gdy w okresie po 2008 r. na wskaźnik produkcji miały wpływ zmiany cen ropy naftowej.
Tabela 3: Test przyczynowości VAR Grangera (Rosja, 2004Q1-2021Q4)
Druga hipoteza zerowa zakłada, że zmienność cen ropy naftowej nie powoduje zmian w kursie wymiany rosyjskiej gospodarki. Nie możemy odrzucić hipotezy zerowej dla pełnej próby ani dla dwóch różnych podprób. Wyniki są bardzo podobne do trzeciej hipotezy dotyczącej roli cen ropy na stopę inflacji. W hipotezie, czy ceny ropy naftowej powodują zmiany stopy procentowej, odrzucamy przyczynowość dla pełnej próby, ale jest ona znacząca tylko dla okresu od 2004 do trzeciego kwartału 2008 roku. Pokazuje to, że jednym z czynników determinujących poziom stóp procentowych była cena ropy naftowej przed kryzysem finansowym z 2008 roku. Przyczynowość nie jest jednak silna, a odrzucenie hipotezy zerowej jest możliwe tylko na poziomie istotności 10%.
Na podstawie wyników testu kierunku przyczynowości między rosyjskimi wskaźnikami makroekonomicznymi a światowymi cenami ropy naftowej stwierdziliśmy, że tylko inflacja ma znaczący wpływ zarówno na pełną próbę, jak i na okres po kryzysie finansowym z 2008 roku. W okresie od 2008 do 2021 r. największym szokiem dla stopy inflacji był rosyjski kryzys gospodarczy z 2014 r., kiedy to USA i UE nałożyły sankcje gospodarcze na Federację Rosyjską. Sankcje gospodarcze i spadek cen ropy naftowej w tym okresie spowodowały poważny odpływ kapitału i deprecjację rosyjskiej waluty krajowej. Wszystko to przyczyniło się do wzrostu wskaźnika cen konsumpcyjnych w następnym roku.
5.3 Analiza odpowiedzi impulsowej
Analiza funkcji odpowiedzi na impuls (IRF) została wykorzystana do zilustrowania progresji zmiennych w modelu VAR. Analiza IRF opisuje progresję zmiennych w reakcji na szok lub zmianę jednej lub więcej zmiennych w modelu w określonym horyzoncie czasowym. Pozwala ona ocenić transmisję szoku w systemie równań i jest niezbędnym narzędziem w empirycznej analizie przyczynowej. Szok dla systemu dynamicznego jest impulsem lub krótkim sygnałem wejściowym, który powoduje reakcję impulsową. Innymi słowy, zmiana w zmiennej jest do pewnego stopnia przekazywana do innych zmiennych. Odpowiedzi zmiennych zostały oszacowane za pomocą szoku o jednym odchyleniu standardowym dla ośmiu kolejnych okresów, a mianowicie kwartałów.
Wykres 4a przedstawia reakcję indeksu produkcji przemysłowej na szok cen ropy naftowej. Zgodnie z wynikami IRF, ceny ropy mają pozytywny wpływ na rosyjski wskaźnik produkcji. Tak więc, w przypadku wzrostu cen ropy, produkcja rosyjskich sektorów przemysłu również wzrasta. Wyniki pokazują, że wzrost cen ropy o 1% prowadzi do wzrostu indeksu produkcji przemysłowej (IPI) o 0,6%. Efekt ten jest jednak istotny tylko przez jeden okres. , na poziomie istotności 95%, wpływ jest nieistotny, a przedział ufności osiąga zero. , szok cen ropy naftowej ma pozytywny wpływ na rosyjski wskaźnik IPI w pierwszym okresie po jego wystąpieniu.
Wraz ze wzrostem cen ropy naftowej, rosyjscy producenci ropy naftowej doświadczają gwałtownego wzrostu przychodów, co stwarza możliwości zwiększenia produkcji i wartości eksportu, a nawet rozważenia budowy nowych obiektów wiertniczych lub rafineryjnych. Co więcej, wraz ze wzrostem zysków w rosyjskim budżecie federalnym, rosną również federalne rezerwy walutowe, co prowadzi do wzmocnienia krajowej waluty. Aprecjacja rubla przekłada się na niższe koszty dla krajowych producentów importujących towary. Jak wspomniano wcześniej, najbardziej znaczące importowane produkty obejmują maszyny mechaniczne i elektryczne, które odgrywają kluczową rolę we wzmacnianiu rosyjskiego przemysłu. Ponieważ ich koszty stają się bardziej dostępne, ułatwia to zakup niezbędnego sprzętu, znacznie zwiększając możliwości produkcyjne tych branż, a tym samym zwiększając wskaźnik produkcji.
Wpływ szoków cen ropy naftowej na kurs walutowy wykazuje negatywną reakcję, wskazując, że wzrost cen ropy naftowej o 1% prowadzi do ponad 4% aprecjacji rosyjskiej waluty krajowej (wykres 4b). Ponieważ ceny ropy naftowej są określane głównie w dolarach amerykańskich na rynku globalnym, dolar amerykański odgrywa dominującą rolę w rozliczaniu większości transakcji. Pozytywny szok w cenach ropy naftowej zwiększa rezerwy walutowe Rosji, co wzmacnia walutę krajową, powodując jej aprecjację. Nasze wyniki potwierdzają tę zależność, jednak negatywny wpływ jest znaczący tylko w początkowym okresie lub w pierwszym kwartale po wystąpieniu szoku cenowego. Następnie przedział ufności osiąga zero, co sugeruje, że wpływ ten staje się nieistotny.
Wykres 4: Reakcja rosyjskich wskaźników makroekonomicznych na szoki naftowe.
Wpływ szoku cenowego na stopę inflacji jest znaczący w początkowym okresie, a zależność jest ujemna (wykres 4c). Oznacza to, że wzrost światowych cen ropy o 1% doprowadziłby do spadku poziomu cen w Rosji o około 0,3%. Podobnie jak w przypadku kursu walutowego, pozytywny szok cenowy ropy naftowej prowadzi do wzmocnienia waluty krajowej ze względu na zwiększone rezerwy walutowe. W konsekwencji sprawia to, że importowane towary stają się bardziej przystępne cenowo dla krajowych konsumentów. Biorąc pod uwagę dużą zależność Rosji od importu, zwłaszcza w przypadku produktów pośrednich i końcowych, zależność kraju od importowanych produktów jest znaczna. Wśród Artykuły: 695 Wpływ szoków cenowych na rosyjskie wyniki makroekonomiczne Politická ekonomie, 2024, 72(4), 676-701, https://doi.org/10.18267/j.polek.1412 Najbardziej importowanymi towarami pod względem wartości w 2021 r. były samochody, maszyny, sprzęt elektryczny i części do pojazdów silnikowych (Rosyjskie Ministerstwo Finansów, 2021). Podkreśla to znaczenie zagranicznego sprzętu i innych importowanych towarów dla rosyjskiego przemysłu. Ponadto importowane produkty stanowią znaczną część koszyka konsumenckiego. Wraz ze spadkiem ich kosztów producenci krajowi stają w obliczu wzmożonej konkurencji, zwłaszcza ci, którzy są mniej rozwinięci i nie są w stanie produkować po niższych kosztach, co stawia ich w niekorzystnej sytuacji.
Zależność między światowymi cenami ropy naftowej a rosyjską stopą procentową jest ujemna (wykres 4d). W oparciu o wyniki analizy, wzrost cen ropy o 1% doprowadziłby do spadku stóp procentowych w Rosji o 0,7%. Ten negatywny związek można przypisać wpływowi zmienności cen ropy na stopę inflacji. Kiedy ceny ropy spadają, prowadzi to do wzrostu poziomu cen w Rosji. Zgodnie z regułą Taylora, gdy stopy inflacji przekraczają pożądany poziom, bank centralny powinien zareagować poprzez podniesienie stóp procentowych, aby przeciwdziałać presji na wzrost cen w gospodarce.
W celu dalszej weryfikacji ustaleń przeprowadzono kontrolę odporności, zastępując wskaźnik produkcji przemysłowej wzrostem PKB jako wskaźnikiem makroekonomicznym. Wyniki są zgodne z modelem bazowym, potwierdzając spójność naszych ustaleń (zob. wykres A3). Reakcja wzrostu PKB na szok cen ropy jest dodatnia, co wskazuje, że wzrost cen ropy o 1% prowadzi do wzrostu PKB o 7% w pierwszym okresie, a o 9% i 8% odpowiednio w drugim i trzecim okresie. Jednak po upływie trzeciego okresu wpływ ten staje się nieistotny statystycznie, a przedział ufności zbliża się do zera. Podsumowując, szoki cen ropy konsekwentnie wykazują pozytywny i silny wpływ na wzrost rosyjskiego PKB przez okres do trzech kwartałów po ich wystąpieniu.
Szczegółowe badanie funkcji odpowiedzi na impuls (IRF) pokazuje, że zmienne makroekonomiczne Federacji Rosyjskiej reagują wrażliwie na zmiany cen ropy naftowej. Powiązania te wynikają z wzajemnych zależności między tymi zmiennymi, zgodnie z założeniami przyjętymi na początku analizy. Oznacza to, że wpływ szoków cenowych na rosyjską stopę procentową można zrozumieć poprzez ich wpływ na stopy inflacji. Podobnie związek między cenami ropy a rosyjskim kursem walutowym może rzucić światło na to, jak reaguje poziom cen w gospodarce.
6. Wnioski
Ze względu na obfite zasoby naturalne, Rosja jest silnie uzależniona od eksportu, zwłaszcza w postaci surowców. Handel tymi zasobami odgrywa istotną i niezastąpioną rolę w gospodarce kraju. Pomimo bycia jednym z głównych światowych producentów ropy naftowej, Rosja nie jest w kontrolować światowych cen tego surowca. Zamiast tego staje się przedmiotem wpływu wahań cen ropy naftowej, co sprawia, że jej wyniki makroekonomiczne są podatne na szoki cenowe. Artykuły: 696 Wpływ szoków cenowych na rosyjskie wyniki makroekonomiczne.
W niniejszym badaniu przeanalizowano dynamikę rynku ropy naftowej w latach 2004-2021, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu tej dynamiki na rosyjskie wskaźniki makroekonomiczne. Głównym celem tego badania było zbadanie konsekwencji wahań cen ropy naftowej na te wskaźniki, mające na celu ilościowe określenie wielkości i kierunku ich reakcji na wstrząsy związane z ropą naftową. Wykorzystując strukturalny model VAR, badanie to starało się zaoferować cenny wgląd w zawiłe powiązania między zmianami cen ropy a rosyjską gospodarką.
Wyniki wskazują na pozytywną reakcję indeksu produkcji przemysłowej (IPI) na szoki cen ropy naftowej. Wyniki sugerują, że wzrost cen ropy o 1% odpowiada znacznemu wzrostowi realnej produkcji przemysłowej w rosyjskiej gospodarce o 0,6%. Wzrost ten jest szczególnie widoczny w sektorach energetycznym, wydobywczym i wytwórczym. Wyniki te podkreślają wrażliwość rosyjskich cykli koniunkturalnych na zmiany na rynku ropy naftowej, podkreślając znaczący wpływ wahań cen ropy naftowej na produkcję przemysłową w tym kraju.
Analiza potwierdza negatywny związek między wahaniami cen ropy naftowej a kluczowymi czynnikami makroekonomicznymi, takimi jak inflacja, kursy walutowe i stopy procentowe. W szczególności, gdy ceny ropy spadają o 1%, rosyjska waluta krajowa doświadcza aprecjacji o ponad 4%, podczas gdy poziom cen w gospodarce wzrasta o 0,3%. W rezultacie CBR reaguje podnosząc stopy procentowe, które mogą potencjalnie wzrosnąć o 0,7%. Ta wrażliwość rosyjskiej waluty krajowej na zmienność rynku energii stanowi zagrożenie dla sektorów gospodarki, które w dużym stopniu polegają na importowanych towarach i usługach. Rosnące ceny zagranicznych towarów przyczyniają się do ogólnego wzrostu poziomu cen w Rosji, potęgując wpływ na gospodarkę, która jest w znacznym stopniu uzależniona od importu.
Wyniki potwierdzają, że Federacja Rosyjska musi rozwiązać problem nadmiernego uzależnienia swojej gospodarki od eksportu zasobów naturalnych. Kluczowym krokiem w tym kierunku jest dywersyfikacja źródeł dochodów w budżecie federalnym, ponieważ obecna duża zależność od dochodów z ropy i gazu stwarza ryzyko. Wspierając i pielęgnując inne sektory i branże w gospodarce, Rosja może zmniejszyć swoją zależność od wydobycia i eksportu surowców, łagodząc w ten sposób objawy związane z chorobą holenderską. Istotne jest, aby uznać, że znaczące dochody z ropy i gazu powinny nie tylko służyć jako zabezpieczenie podczas spowolnienia gospodarczego, ale także powinny być strategicznie inwestowane w aktywa niezwiązane z ropą naftową. Kierując te środki do innych sektorów, Rosja może wspierać wzrost gospodarczy, stymulować innowacje i tworzyć bardziej zrównoważoną gospodarkę. Takie inwestycje przyczynią się do rozwoju różnorodnych gałęzi przemysłu, zmniejszając podatność kraju na wahania cen ropy naftowej i zwiększając jego ogólną odporność gospodarczą.
Ponadto badania powinny zostać rozszerzone o ostatnie lata, w szczególności koncentrując się na okresach po COVID i powojennych. Te rozszerzone ramy czasowe umożliwią zbadanie, czy COVID miał głębszy wpływ i czy niedawne sankcje miały większy wpływ na gospodarkę. Ponadto zwiększenie częstotliwości gromadzenia danych (przejście z danych kwartalnych na miesięczne) może prowadzić do bardziej wyrafinowanych wyników w modelu VAR. Biorąc pod uwagę skomplikowaną strukturę wzajemnych powiązań między wskaźnikami makroekonomicznymi, wykorzystanie bardziej zaawansowanego modelu VART może zapewnić lepsze wyniki.
Podziękowanie Finansowanie: Dziękujemy za wsparcie finansowe ze strony Uniwersytetu Ekonomii i Biznesu w Pradze (grant IG212021).
Konflikt interesów: Autor oświadcza, że niniejszy artykuł nie został złożony ani opublikowany gdzie indziej.
Referencje
Alekhina, V., Yoshino, N. (2019). Egzogeniczność światowych cen ropy naftowej dla gospodarki i polityki pieniężnej Federacji Rosyjskiej. Eurasian Economic Review, 9(4), 531-555. https://doi.org/10.1007/s40822-
018-0115-3
Anzuini, A., Pagano, P., Pisani, M. (2015). Makroekonomiczne skutki zapobiegawczego popytu na ropę naftową. Journal of Applied Econometrics, 30(6), 968-986. https://doi.org/10.1002/jae.2419.
Auty, R., Warhurst, A. (1993). Zrównoważony rozwój w gospodarkach eksportujących minerały. Resources Policy, 19(1), 14-29. https://doi.org/10.1016/0301-4207(93)90049-S
Auty, R. M., (2001). Wprowadzenie i przegląd. In: Auty, R. M. Resource Abundance and Economic Development, 1-16. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0199246885.
Baek, J., Yoon, J. H. (2022). Czy działania makroekonomiczne różnie reagują na szoki cen ropy naftowej? Nowe dowody z Indonezji. Economic Analysis and Policy, 76, 852-862. https://doi.org/10.1016/j.eap.2022.09.023
Balashova, S., Serletis, A. (2020). Szoki cen ropy naftowej a rosyjska gospodarka. The Journal of Economic Asymmetries, 21, e00148. https://doi.org/10.1016/j.jeca.2019.e00148
Benedictow, A., Fjærtoft, D., Løfsnæs, O. (2013). Zależność rosyjskiej gospodarki od ropy naftowej: An econometric analysis. Economic Modelling, 32, 400-428. https://doi.org/10.1016/j.econmod.2013.02.016.
Bouri, E., Shahzad, S. J. H., Raza, N., et al. (2018). Zmienność cen ropy naftowej i ryzyko państw BRICS. Energy Economics, 70, 258-269. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2017.12.018
Chatziantoniou, I., Filippidis, M., Filis, G., et al. (2021). Bliższe spojrzenie na globalne determinanty zmienności cen ropy naftowej. Energy Economics, 95, 105092.
https://doi.org/10.1016/j.eneco.2020.105092
Corden, W. M., Neary, J. P. (1982). Rozkwit sektora i deindustrializacja w małej otwartej gospodarce. The Economic Journal, 92(368), 825-848. https://doi.org/10.2307/2232670. Diaz, E. M., Molero, J. C., de Gracia, F. P. (2016). Zmienność cen ropy naftowej i zwroty z akcji w gospodarkach G7. Energy Economics, 54, 417-430. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2016.01.002
EIA (2022). U.S. Energy Information Administration, Ceny ropy naftowej: Brent – Europa [DCOILBRENTEU]. [Retrieved 2023-06-18 from FRED] Dostępne pod adresem: https://fred.stlouisfed.org/series/DCOILBRENTEU.
Frankel, J. A. (2012). Klątwa zasobów naturalnych: Przegląd diagnoz i niektóre recepty. HKS Faculty ResearchWorking Paper Series RWP12-014.
Gylfason, T. (2001). Natura, władza i wzrost. Scottish Journal of Political Economy, 48(5), 558-588. https://doi.org/10.1111/1467-9485.00215.
Granger, C. W. (1969). Badanie związków przyczynowych za pomocą modeli ekonometrycznych i metod cross-spektralnych. Econometrica, 37(3), 424-438. https://doi.org/10.2307/1912791.
Gupta, M., Abdelmaksoud, A., Jafferany, M., et al. (2020). COVID-19 i gospodarka. Dermatologic Therapy, 33(4), e13329. https://doi.org/10.1111/dth.13329
Hamilton, J. D. (1983). Ropa naftowa i makroekonomia od czasów II wojny światowej. Journal of Political Economy, 91(2), 228-248. https://doi.org/10.1086/261140.
Hamilton, J. D. (2009). Przyczyny i konsekwencje szoku naftowego z lat 2007-2008. Brookings Papers on Economic Activity, Wiosna 2009.
Ito, K. (2012). Wpływ zmienności cen ropy naftowej na makroekonomię Rosji. The Annals of Regional Science, 48(3), 695-702. .https://doi.org/10.1007/s00168-010-0417-1
Ju, K., Su, B., Zhou, D., et al. (2016). Wyniki makroekonomiczne szoków cen ropy naftowej: Outlier evidence from nineteen major oil-related countries/regions. Energy Economics, 60, 325-332. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2016.10.009
Lescaroux, F., Mignon, V. (2008). On the influence of oil prices on economic activity and other macroeconomic and financial variables. OPEC Energy Review, 32(4), 343-380. .https://doi.org/10.1111/j.1753-0237.2009.00157.x
Mohaddes, K., Pesaran, M. H. (2017). Ceny ropy naftowej i globalna gospodarka: Czy tym razem jest inaczej? Energy Economics, 65, 315-325. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2017.05.011
Kang, W., Ratti, R. A. (2013). Strukturalne szoki cen ropy naftowej i niepewność polityki. Economic Modelling, 35, 314-319. https://doi.org/10.1016/j.econmod.2013.07.025
Kilian, L. (2009). Nie wszystkie szoki cenowe są takie same: Rozdzielenie szoków popytowych i
podażowych na rynku ropy naftowej. American Economic Review, 99(3), 1053-1069.
https://doi.org/10.1257/aer.99.3.1053.
Kilian, L., Murphy, D. P. (2014). Rola zapasów i handlu spekulacyjnego na globalnym rynku ropy naftowej. Journal of Applied Econometrics, 29(3), 454-478. https://doi.org/10.1002/jae.2322.
Kim, M. S. (2018). Wpływ czynników podaży i popytu na spadające ceny ropy naftowej. Energy, 155, 1059- 1065. https://doi.org/10.1016/j.energy.2018.05.061
Ma, R. R., Xiong, T., Bao, Y. (2021). Wojna cenowa między Rosją a Arabią Saudyjską podczas pandemii COVID19. Energy Economics, 102, 105517. https://10.1016/j.eneco.2021.105517 Nyangarika, A. M., Tang, B. J. (2018). Wpływ ceny ropy naftowej na wskaźniki ekonomiczne w Rosji. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 192(1), 012066. https://doi.org/10.1088/1755- 1315/192/1/012066
OECD (2022). Główne wskaźniki gospodarcze – pełna baza danych. https://doi.org/10.1787/data-00052-en (dostęp: 2023-06-18)
Oloko, T. F., Ogbonna, A. E., Adedeji, A. A., et al. (2021). Szoki cen ropy naftowej i trwałość stopy inflacji: A fractional cointegration var approach. Economic Analysis and Policy, 70, 259-275. https://doi.org/10.1016/j.eap.2021.02.014
Ozdemir, Z. A., Gokmenoglu, K., Ekinci, C. (2013). Trwałość cen spot i futures ropy naftowej. Energy, 59, 29-37. https://doi.org/10.1016/j.energy.2013.06.008
Pönkä, H., Zheng, Y. (2019). Rola cen ropy naftowej w rosyjskim cyklu koniunkturalnym. Badania w International Business and Finance, 50, 70-78. https://doi.org/10.1016/j.ribaf.2019.04.011
Popova, L., Jabalameli, F., Rasoulinezhad, E. (2017). Szoki cen ropy naftowej i wzrost gospodarczy Rosji: Skutki i polityka ich przezwyciężania. Journal of World Sociopolitical Studies, 1(1), 1–31. https://doi.org/10.22059/wsps.2017.62277
van der Ploeg, F. (2011). Zasoby naturalne: Przekleństwo czy błogosławieństwo? Journal of Economic Literature, 49(2), 366-420. https://doi.org/10.1257/jel.49.2.366.
Qadan, M., Nama, H. (2018). Nastroje inwestorów a cena ropy naftowej. Energy Economics, 69(C), 42-58. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2017.10.035
Rosyjskie Ministerstwo Finansów (2022). Roczne sprawozdanie z wykonania budżetu federalnego.
[Retrieved 2023-03-28] Dostępne pod adresem: https://minfin.gov.ru/en/statistics/fedbud
Sachs, J. D., Warner, A. (1995). Konwergencja gospodarcza i polityka gospodarcza. Warszawa: Fundacja Naukowa
CASE. ISBN 83-86296-30-5.
Sims, C. A. (1980). Makroekonomia i rzeczywistość. Econometrica, 48(1), 1-48.
Taghizadeh-Hesary, F., Yoshino, N., Rasoulinezhad, E., et al. (2019). Powiązania handlowe i przenoszenie wahań cen ropy naftowej. Energy Policy, 133, 110872. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2019.07.008
Tang, W., Wu, L., Zhang, Z. (2010). Szoki cen ropy naftowej i ich krótko- i długoterminowy wpływ na chińską gospodarkę. Energy Economics, 32, 3-14.
Tuzova, Y., Qayum, F. (2016). Globalny niedobór ropy i sankcje: Wpływ na Rosję Putina. Energy Policy, 90, 140-151. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2015.12.008
Yoshino, N., Alekhina, V. (2016). Wpływ wahań cen ropy naftowej na gospodarkę eksportującą energię: Evidence from Russia. Journal of Administrative and Business Studies, 2(4), 156-166.https://doi.org/10.20474/jabs-2.4.2
WB Group (2015). Russia Economic Report No. 33: The Dawn of a New Economic Era? Waszyngton, D.C.: Bank Światowy. [Retrieved 2023-03-28] Dostępny pod adresem:
https://www.worldbank.org/content/dam/Worldbank/document/eca/russia/rer33-eng.pdf
Dodatek
Wykres A1: Dochody budżetu federalnego Federacji Rosyjskiej w 2021 r. (według sekcji)
Cytat: Zeynalov, A.: Wpływ szoków cen ropy naftowej na rosyjskie wyniki makroekonomiczne. Politická ekonomie 72(4),676-701, https://doi.org/10.18267/j.polek.1412.
Copyright: © 2024 by the author(s). Licencjobiorca Prague University of Economics and Business, Republika Czeska. Ten artykuł jest artykułem z otwartym dostępem rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Attribution
License (CC BY NC ND 4.0).
