Warszawa, budowa barykady na ul. Nowogrodzkiej. Autorstwa Julien Bryan – Marian Marek Drozdowski, Alarm dla Warszawy, Wiedza Powszechna, Warszawa 1969, photo between pages 112 and 113.Grzegorz Konsalik, Jacek Korpetta, Warszawa 1939. Tem się tylko żyje, za co się umiera, Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, Warszawa 2009, pages not numbered., Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=151735397
Streszczenie
Rozdział analizuje udział harcerzy i harcerek związanych z województwem warszawskim w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 r., uwzględniając zarazem funkcjonalne znaczenie Warszawy jako siedziby władz naczelnych Związku Harcerstwa Polskiego, ośrodka koordynacji Pogotowia Harcerek i Pogotowia Harcerzy oraz miejsca koncentracji instruktorów napływających z innych części kraju. Wyróżniono służbę sanitarną i opiekuńczą, łączność, ochronę infrastruktury, prace fortyfikacyjne i obronę cywilną, regularną służbę wojskową oraz działania organizacyjne prowadzące do konspiracji. Dlatego rozdział konsekwentnie rozdziela działania ZHP, służbę w instytucjach cywilnych i wojskowych oraz późniejszą aktywność konspiracyjną.
Słowa kluczowe: Związek Harcerstwa Polskiego; województwo warszawskie; Warszawa; wrzesień 1939; Pogotowie Harcerek; Pogotowie Harcerzy; Płock; Ciechanów; Mława; Modlin; służba sanitarna; łączność; obrona cywilna.
Przedmiot, zakres i metoda
Historia harcerstwa we wrześniu 1939 r. bywa ujmowana albo z perspektywy obrony Warszawy, albo jako bezpośredni prolog dziejów Szarych Szeregów. Oba ujęcia są uzasadnione, lecz niewystarczające. Na północnym Mazowszu wojna rozpoczęła się walkami na pozycji mławskiej i szybkim zajęciem Ciechanowa; zachodnia część województwa znalazła się w strefie przemarszów, bombardowań i walk nad Bzurą; w centrum i na wschodzie przerwanie łączności oraz ruch uchodźców wymuszały lokalną samoorganizację. Warszawa pozostawała natomiast ośrodkiem władz naczelnych ZHP i głównym miejscem koordynacji służby w warunkach oblężenia.
Przedmiotem analizy jest przełożenie przedwojennej organizacji, programu wychowawczego i wyszkolenia na praktykę służby między 1 a 30 września 1939 r. Podstawę stanowią rozkazy i „Wiadomości Urzędowe” ZHP, hasła Harcerskiego Słownika Biograficznego, opracowania historyczne i regionalne oraz materiały środowisk harcerskich. Ich wartość jest nierówna. Biogramy dobrze łączą osobę z funkcją, lecz obejmują całe życie i sprzyjają nieuprawnionemu przenoszeniu późniejszych zadań na czas kampanii. Monografie regionalne zachowują szczegóły lokalne, ale nie zawsze podają podstawę każdej informacji. Z tego względu aktywność po 30 września przywołano jedynie dla wyjaśnienia ciągłości organizacyjnej, a przekazy sporne pozostawiono jawnie nierozstrzygnięte.
Samo członkostwo w ZHP nie oznacza, że każda czynność wykonana przez daną osobę była służbą harcerską. W rozdziale rozróżniono: działania podejmowane w strukturach Pogotowia; służbę cywilną i administracyjną wykonywaną przez członków ZHP; oraz regularną służbę wojskową harcerzy i instruktorów. Rozróżnienie to ma znaczenie szczególne w wypadku oficerów, kapelanów i podchorążych.
Terytorium administracyjne i organizacyjne
Ustawa z 9 kwietnia 1938 r., obowiązująca od 1 kwietnia 1939 r., zmieniła granice kilku województw. Powiaty kutnowski, łowicki, rawski i skierniewicki przeniesiono z województwa warszawskiego do łódzkiego. Do województwa warszawskiego włączono powiaty łomżyński, ostrołęcki i ostrowski z województwa białostockiego oraz garwoliński, sokołowski i węgrowski z województwa lubelskiego.[1] We wrześniu 1939 r. województwo obejmowało 22 powiaty.
Warszawa była odrębną jednostką administracyjną i nie może być włączana do statystyki województwa. Nie może też zostać pominięta. Mieściły się w niej władze naczelne ZHP, napływali do niej instruktorzy z terenów walk, tutaj organizowano pomoc ludności i podjęto decyzję o kontynuowaniu pracy w konspiracji. Stolica jest zatem traktowana jako ponadregionalny węzeł dowodzenia, służby i migracji kadr. Analogicznie Siedlce pozostawały poza województwem warszawskim, mimo że trzy sąsiednie powiaty dawnego województwa lubelskiego zostały do niego włączone.
Granice chorągwi ZHP nie pokrywały się mechanicznie z granicami administracyjnymi. Powiaty przyłączone pięć miesięcy przed wojną mogły zachowywać wcześniejsze więzi organizacyjne. Dane Mazowieckiej Chorągwi Harcerzy i Mazowieckiej Chorągwi Harcerek nie są więc prostym odpowiednikiem liczby członków ZHP mieszkających w województwie.
Przygotowanie Pogotowia
Według stanu na 31 grudnia 1938 r. ZHP liczył 130 589 członków organizacji męskiej oraz 75 242 członkinie organizacji żeńskiej.[2] Nie była to liczebność formacji bojowej. Organizacja wychowawcza dysponowała jednak kapitałem umiejętności użytecznych w kryzysie: samarytanką, łącznością, sygnalizacją, terenoznawstwem, obozownictwem, gospodarowaniem ograniczonymi zasobami i pracą w małych zespołach.
Rozkazem Naczelniczki Harcerek z 24 września 1938 r. powierzono Józefinie Łapińskiej obowiązki kierowniczki Pogotowia Harcerek, wykonywane od 21 września.[3] Program obejmował służbę sanitarną, łącznościową, gospodarczą i opiekuńczą. Wiosną 1939 r. Łapińska zorganizowała na Buczu odprawę komendantek Pogotowia, a latem zainicjowała 75 obozów służby na pograniczu polsko-niemieckim.[4]
Komisję Pogotowia Harcerzy powołano 10 maja 1939 r.; pięć dni później wydano poufny rozkaz służbowy, a w czerwcu wyznaczano komisarzy w chorągwiach. Program przewidywał służbę gończą, obserwację, informację, pomoc sanitarną, przeciwpożarową i przeciwgazową oraz ochronę łączności i ważnych obiektów.[5] Komisji przewodniczył Józef Ratajczak. Naczelnik Harcerzy Zbigniew Trylski, odchodząc do wojska, przekazał obowiązki Lechosławowi Domańskiemu, który w ostatnich dniach sierpnia został również komisarzem Pogotowia Harcerzy.[6][39]
Na Mazowszu zasadnicze funkcje pełnili komendant Mazowieckiej Chorągwi Harcerzy Wacław Prochnau i komendantka Mazowieckiej Chorągwi Harcerek Maria Trojanowska. Rozkazy wymieniają również liczny zespół instruktorek, lecz sama obecność nazwiska w przedwojennym rozkazie nie dowodzi wykonania konkretnego zadania po 1 września.[7]
Formy aktywności
Materiał pozwala wyróżnić sześć, częściowo nakładających się pól działania. Pierwszym była łączność: obsługa central i telefonów, służba gończa, przekazywanie meldunków oraz kontrola linii kolejowych i telefonicznych. Drugie obejmowało służbę sanitarną i opiekuńczą: pierwszą pomoc, transport rannych, pracę w szpitalach i schroniskach, prowadzenie punktów zbiorczych dla dzieci oraz kierowanie ochotniczek do placówek.
Trzecie pole stanowiły ochrona infrastruktury i porządku: warty przy magazynach, obserwacja mostów i torów, kierowanie ruchem oraz wsparcie Straży Obywatelskiej. Czwarte obejmowało przygotowanie obronne i techniczne, w tym kopanie rowów, budowę zapór i zabezpieczanie sprzętu lotniczego. Piąte stanowiła regularna służba wojskowa starszych harcerzy i instruktorów. Szóste — działania kierownicze i proces przechodzenia od jawnego Pogotowia do konspiracji.
Kategorie te nie były rozłączne. Ta sama osoba mogła kolejno działać w Pogotowiu, zostać zmobilizowana, a po zakończeniu walk wejść do podziemia. Nie uzasadnia to jednak nazywania jej służby wojskowej działaniem ZHP ani datowania konspiracji od pierwszego dnia wojny.
Północne Mazowsze: Mława, Ciechanów i Modlin
Powiat mławski znalazł się w strefie walk od pierwszego dnia wojny. Najlepiej udokumentowany jest przypadek Wandy Szczęsnej-Lesiowskiej, związanej przed wojną z kierownictwem harcerek w Mławie. Jako ochotniczka-sanitariuszka pracowała w punkcie sanitarnym na pozycji mławskiej, a po odwrocie kontynuowała służbę w Modlinie.[9] Wacław Grabowski „Puszczyk”, harcerz i członek Przysposobienia Wojskowego, zgłosił się ochotniczo do walki; brak jednak danych pozwalających przypisać mu konkretny oddział lub epizod.[10]
W Ciechanowie piętnastoletni harcerz Klemens Popielarski miał pomagać żołnierzom 21. Pułku Piechoty broniącym węzła łączności powiązanego z cywilną siecią pocztowo-telegraficzną. Według przekazu regionalnego zginął, gdy dostarczał wodę potrzebną do chłodzenia karabinu maszynowego.[43] Część wcześniejszych opracowań podaje imię Stefan; rozbieżność ta nie została ostatecznie wyjaśniona.[11] Wśród ciechanowskich harcerzy powinniśmy wspomnieć także o piętnastoletnim Wojciechu Geryszewskim, zastrzelonym 8 września przez niemieckiego żandarma przy ul. Warszawskiej, którego dziś określa się jako czołowego harcerza miasta. Jego przynależność organizacyjną należy jednak nadal traktować jako prawdopodobną, a nie definitywnie potwierdzoną.
Do obrazu młodzieżowej mobilizacji należy dodać Juliusza Klepacza, urodzonego w Warszawie, lecz uczącego się w Ciechanowie. Dnia 7 września wyjechał z ojcem na Wołyń, gdzie jako szesnastolatek dołączył do oddziału złożonego głównie z żołnierzy-osadników 19. Pułku Ułanów. Uczestniczył w walce o przyczółek i w odwrocie ku Warszawie; około 26 września dotarł z resztkami oddziału w okolice Mińska Mazowieckiego, po czym wrócił do stolicy.[44] Była to ochotnicza służba o charakterze wojskowym, a nie zadanie Pogotowia.
W Modlinie znalazł się również Józef Ratajczak. Jako oficer Wojska Polskiego otrzymał przydział do 15. Pułku Piechoty; po zranieniu dowódcy 5 września objął dowodzenie pułkiem, a następnie uczestniczył w obronie twierdzy do kapitulacji.[12] Przypadek ten pokazuje, że mobilizacja wyłączała część kadry z pracy organizacyjnej Pogotowia i przenosiła ją do armii.
Zachodnie Mazowsze: Płock i zaplecze bitwy nad Bzurą
W Płocku Harcerskie Pogotowie Wojenne powołano rozkazem komendanta hufca Jana Laszkiewicza 20 sierpnia 1939 r. W jego skład weszli m.in. członkowie komendy Żeglarskiego Hufca Harcerzy Ryszard Wodzyński i Adolf Szwajgert, drużynowi Józef Szwajgert, Władysław Kozłowski i Stanisław Tomaszewski, harcerze 87. MŻDH oraz starsza młodzież licealna obecna w mieście.[41] Początkowo utrzymywano kontakt z Komendą Obrony Miasta i pełniono dyżury telefoniczne w stanicy przy ul. Kolegialnej 21. Jan Laszkiewicz został 5 września ewakuowany wraz z personelem Sądu Okręgowego do Warszawy, gdzie stanął na czele grupy harcerskiej działającej w ramach Harcerskiej Komendy Obrony Cywilnej.[13]
Na przełomie sierpnia i września harcerze zostali włączeni do przygotowań obronnych kierowanych przez kpt. Leona Modzelewskiego. Członkowie 87. MŻDH i starsi harcerze 26. MDH zakładali zapory z drutu kolczastego oraz kopali rowy strzeleckie i przeciwczołgowe na Cholerce i w Podolszycach. Harcerze 86. MDH pełnili wartę przy magazynach wojskowych w pobliżu drewnianego mostu, a Tadeusz Boetzel obsługiwał telefony w Rejonowej Komendzie Uzupełnień.[41] Są to przykłady bezpośredniego podporządkowania umiejętności harcerskich potrzebom administracji wojskowej.
Młodsi harcerze służyli jako łącznicy i telefoniści oraz kierowali ruchem pieszym i kołowym ludności cywilnej, pojedynczych żołnierzy i wycofujących się oddziałów. Według opracowania regionalnego część była uzbrojona w karabiny starszych typów. Grupą skoszarowaną w gmachu Niższego Seminarium Duchownego kierował Władysław Kozłowski. Fragment źródła dotyczący jego dalszego przydziału jest uszkodzony i nie pozwala odtworzyć pełnej sekwencji służby. W czasie masowego opuszczania miasta 6–8 września harcerze z formacji pomocniczych uczestniczyli w ewakuacji; część zatrzymała się na zachód od Bzury i wróciła po przejściu wojsk niemieckich.[41]
Młodsi harcerze z Płocka pełnili służbę w ramach Harcerskiego Przysposobienia Wojskowego, byli łącznikami, dyżurnymi przy telefonach, a nawet uzbrojeni w karabiny starych typów kierowali ruchem pieszym i kołowym ludności cywilnej, a niekiedy zabłąkanych żołnierzy i oddziałów wojskowych, cofających się na lewy brzeg Wisły. Większą grupą młodych harcerzy, skoszarowanych w gmachu Seminarium Duchownego Niższego, kierował drużynowy Władysław Kozłowski, ówczesny pracownik Komendy Powiatowej PW i WF. kpt. Leona Modzelewskiego wzywającą do stawienia się natychmiast do uzupełniającej służby wojskowej w garnizonie Płock. Przydzielony został do obsługi telefonu w tymczasowym Centrum PW w szkole przy ul. Dominikańskiej (obecnie 1 Maja). 23 W masowym opuszczaniu miasta przez mieszkańców w dniach 6-8 września wzięli udział harcerze z pomocniczej służby. Większość z nich zatrzymała się na zachód od Bzury, a po przejściu wojsk niemieckich wróciła do Płocka. Wielu z nich przechodziło ciężkie chwile, szczególnie w czasie walk nad Wisłą lub podczas bitwy „w kotle kutnowskim”. Najbardziej niesamowite przeżycie miał instruktor Harcerskiego Ośrodka PWR, drużynowy 87 Żeglarskiej Drużyny Harcerskiej Adolf Szwajgert. Gdy 4 września zatrzymał się z rodziną w Gąbinie i w poszukiwaniu żywności udał się w kierunku północnym został zatrzymany przez grupę żołnierzy oddziału, który miał bronić przeprawy przez Wisłę. Szwajgert miał przy sobie tylko harcerską książeczkę służbową. Niestety charakterystyczne nazwisko i w dodatku imię (!) spowodowało posądzenie, że jest spadochroniarzem – dywersantem, a więc należy go powiesić. Od egzekucji uratował go w ostatniej chwili dowódca pobliskiej baterii, który po przesłuchaniu i bliższym zbadaniu harcerskiej legitymacji miał wątpliwości, czy oskarżenie jest słuszne i nie chciał brać na swoje sumienie śmierci niewinnego człowieka.
Starsi harcerze służyli także w regularnych jednostkach. Opracowanie płockie wymienia podchorążych Witolda Hejkego, Jerzego Michalika i osobę zapisaną jako „J. Szymczewski” w piechocie, Jana Nowaka w kawalerii oraz Tadeusza Morawskiego w lotnictwie. Harcerze 87. Żeglarskiej Drużyny mieli trafić do jednostek radiotelegraficznych i łączności.[41] Informacje te pokazują skalę rozproszenia kadry, lecz bez dalszej kwerendy nie pozwalają odtworzyć szlaków bojowych poszczególnych osób.
Powiat sochaczewski znalazł się w strefie walk związanych z bitwą nad Bzurą. W miejscowym środowisku ważną rolę odgrywali Władysław Dębski, Zofia Retelewska-Dębska, Ignacy Panfil i Stefan Kuciński.[15] Przekazy mówią o pomocy rannym, służbie porządkowej i podtrzymywaniu łączności, nie pozwalają jednak odtworzyć dziennego przebiegu pracy konkretnych patroli.
Centrum i wschód województwa
W Mińsku Mazowieckim harcerze patrolowali linie telefoniczne i kolejowe, obserwowali zagrożenia dywersyjne, przenosili meldunki i pomagali uchodźcom; harcerki przygotowywały służbę sanitarną i opiekuńczą.[8] Działania te odpowiadały programowi Pogotowia, lecz były organizowane lokalnie we współpracy z władzami i koleją.
W Cegłowie 16 września żołnierze niemieccy zabili czterech siedemnastoletnich harcerzy: Zygmunta Ostrowskiego, Stanisława Padzika, Aleksandra „Alka” Wnuka i Stanisława Skwiecińskiego.[16] Relacje łączą ich ze służbą rozpoznawczą lub patrolową i próbą ostrzegania ludności. Zgodne są nazwiska, wiek, data oraz przynależność harcerska; szczegółowy przebieg zdarzenia wymaga dalszych badań.
W powiecie radzymińskim hufcem kierował Franciszek Kazimierski, po przejściu Mieczysława Cicheckiego do Komendy Chorągwi Mazowieckiej w maju 1939 r.[17] Źródła potwierdzają obsadę, lecz nie pełny wykaz wrześniowych dyżurów. W Garwolinie hufcowym był Marian Jaworski; materiał potwierdza ciągłość kadry i jej wejście jesienią do konspiracji, lecz nie pozwala szczegółowo rozdzielić zadań wykonanych podczas kampanii.[18][19]
Warszawa jako węzeł kierowniczy i służbowy
Kierownictwo, ewakuacja i batalion marszowy
Mobilizacja instruktorów, ewakuacja władz i zerwanie łączności osłabiły centralne kierownictwo ZHP. Zbigniew Trylski przekazał obowiązki Lechosławowi Domańskiemu, udał się do wojska, a 19 września przekroczył wraz z jednostką granicę węgierską.[6] Domański jako p.o. Naczelnika Harcerzy i komisarz Pogotowia dowodził batalionem marszowym, który opuścił Warszawę po apelu ppłk. Romana Umiastowskiego.[39]
W batalionie znajdowali się m.in. Juliusz Dąbrowski oraz Aleksy Dawidowski. Grupa dotarła 17 września do Chełma i została rozwiązana. Dawidowski wracał następnie z kolegami z 23. Warszawskiej Drużyny Harcerzy, a Dąbrowski dotarł do Warszawy 19 września.[25][37] Była to improwizowana mobilizacja starszej młodzieży, nie standardowa jednostka Pogotowia ani regularny batalion Wojska Polskiego.
Biogram Domańskiego podaje, że formalnie pozostawał p.o. Naczelnika Harcerzy także 4 października, kiedy wrócił do Warszawy. Dlatego nie można przypisać mu osobistego uczestnictwa w warszawskiej decyzji z 27 września. Do pierwszej konspiracyjnej Głównej Kwatery wszedł najpewniej po powrocie; alternatywnie określenie „utworzona w końcu września” opisuje genezę struktury, a nie równoczesne objęcie funkcji przez wszystkich członków.[39]
Florian Marciniak przybył do Warszawy z grupą instruktorów poznańskich 8 września. Wanda Opęchowska powierzyła mu funkcję komisarza Pogotowia Harcerzy w stolicy. Marciniak kierował służbami łącznikowymi i około 20 września uczestniczył w przygotowaniu grup dywersyjnych, których nie użyto przed kapitulacją.[20] Aleksander Kamiński dotarł do Warszawy w połowie miesiąca i wszedł do Komendy Harcerskiego Pogotowia Wojennego.[21] Stefan Mirowski przybył 12 września, a następnego dnia zgłosił się w siedzibie przy ul. Dzielnej 36.[22]
Stanisław Broniewski uczestniczył w Pogotowiu, lecz 6 września został ewakuowany z Urzędem Rady Ministrów na wschód; do miasta dotarł już po kapitulacji.[23] Edward Heil pełnił służbę w Komisariacie Przyfrontowym, po czym 3 września otrzymał polecenie powrotu do Brześcia.[24] Przypadki te ukazują zależność harcerskiej aktywności instruktorów od obowiązków wobec instytucji państwowych.
Łączność i zabezpieczanie zasobów technicznych
Od ostatnich dni sierpnia Natalia Eychhorn-Hiszpańska i Jadwiga Gronostajska kierowały zespołami harcerek obsługujących Centralę Telefoniczną na Poczcie Głównej. Eychhorn-Hiszpańska została następnie skierowana jako łączniczka do Dowództwa Obrony Warszawy i odniosła ranę podczas ewakuacji. Po leczeniu w Białymstoku wróciła do Warszawy.[40] Jej biografia dokumentuje bezpośrednie wykorzystanie przedwojennego szkolenia łącznościowego i sanitarnego w służbie obrony miasta.
Odmienny charakter miała aktywność Franciszka Tadeusza Derengowskiego, harcmistrza, pilota i kierownika Referatu Lotniczego Głównej Kwatery Harcerzy. W pierwszych dniach września pomagał on przenieść drogą powietrzną samoloty Aeroklubu Warszawskiego, przejęte przez Eskadrę Sztabową Dowództwa Lotnictwa, z lotniska mokotowskiego do Powsina na skraju Lasów Kabackich.[38] Po zajęciu miasta pilnował ukrytego samolotu RWD-8. Jego późniejsze działania wywiadowcze w „Muszkieterach” należą już do historii okupacji i nie powinny być włączane do bilansu kampanii.
Służba sanitarna, opiekuńcza i organizacyjna kobiet
Józefina Łapińska, po opuszczeniu Bucza, zorganizowała w Warszawie służby Pogotowia oparte na instruktorkach i harcerkach napływających z kraju. We wrześniu powstało pod jej kierownictwem 15 szpitali i trzy punkty zbiorcze dla dzieci pozbawionych kontaktu z rodzinami.[4] Ewa Grodecka nadzorowała pomoc rannym i dzieciom, utworzyła około 50 patroli pomocniczych, a następnie kierowała domem dla dzieci-ofiar wojny w Skolimowie.[26]
Maria Wocalewska od 3 września prowadziła rejestrację kobiet odpowiadających na radiowy apel Komendy Pogotowia. Blisko dwa tysiące ochotniczek kierowano przede wszystkim do szpitali i opieki nad dziećmi.[27] Jadwiga Wierzbiańska pracowała bezpośrednio z Łapińską w Komendzie Pogotowia.[28] Jadwiga Falkowska prowadziła w internacie Prawosławnego Seminarium Duchownego przy ul. Kopernika szpital wojskowy dla około 150 rannych i weszła do Komendy Pogotowia Harcerek.[29] Anna Zawadzka pomagała w schronisku i w Pomocniczym Szpitalu Harcerskim przy ul. Kopernika 11/13,[30] a Maria Irena Mileska kierowała placówką sanitarną przy ul. Rakowieckiej, po czym pracowała w referacie łączności.[31]
Indywidualne formy służby uzupełniają obraz instytucjonalny. Jerzy Dargiel zgłosił się do Straży Obywatelskiej i 9 września został ranny podczas nalotu.[32] Ewa Stefanowska pełniła ochotniczą służbę sanitarną, Izabela Baruch pomagała przy transportach rannych na Dworcu Gdańskim, a Janina Burska odpowiedziała 7 września na wezwanie Komendy Harcerek.[33]
Regularna służba wojskowa instruktorów
Ks. Rafał Gogoliński-Elston, kapelan wojskowy i harcmistrz, kierował duszpasterstwem Armii „Prusy”; 11 września został ranny w nalocie w Łucku, następnie służył przy biskupie polowym i przedostał się do Rumunii.[34] Stanisław Sielecki był kwatermistrzem Grupy Operacyjnej gen. Jana Kruszewskiego w Armii „Prusy”; 27 września dostał się do niewoli niemieckiej, z której zbiegł.[35]
Kazimierz Sabbat zgłosił się w sierpniu do Pogotowia, lecz 9 września otrzymał kartę mobilizacyjną do jednostki Korpusu Ochrony Pogranicza; 28 września przekroczył granicę węgierską.[36] Jego aktywność dzieli się więc na krótki etap gotowości w Pogotowiu i późniejszą służbę wojskową. Analogicznie służba Ratajczaka, Gogolińskiego-Elstona, Sieleckiego oraz płockich podchorążych dowodzi obecności osób o harcerskiej biografii w wojsku, nie istnienia osobnej formacji ZHP na froncie.
Od jawnej służby do konspiracji
Przejście do konspiracji nie nastąpiło jednocześnie. Na terenach szybko zajętych przez Niemców legalne działanie drużyn ustało wcześniej niż w Warszawie, podczas gdy w strefie walk ewakuacje i zerwanie łączności rozpraszały kadry. W stolicy zasadnicze znaczenie miała decyzja z 27 września o kontynuowaniu pracy harcerstwa męskiego w podziemiu; Florian Marciniak został naczelnikiem nowej organizacji.[20]
W tworzeniu konspiracyjnej Głównej Kwatery uczestniczyli obecni w mieście Aleksander Kamiński i Juliusz Dąbrowski; Lechosław Domański wszedł do jej składu po powrocie ze wschodu, najwcześniej 4 października.[37][39] Rozróżnienie to koryguje skrót biograficzny, który zestawia wszystkich czterech instruktorów jako członków pierwszego kierownictwa bez dostatecznego objaśnienia chronologii. Dąbrowski współtworzył w październiku PLAN, zaś Natalia Eychhorn-Hiszpańska podjęła w listopadzie służbę w SZP. Te działania należą już do okresu okupacji.[37][40]
Maria Wocalewska pod koniec kampanii weszła do tymczasowych władz krajowych jako przedstawicielka organizacji żeńskiej.[27] W Płocku tajna praca hufca rozpoczęła się 7 października, a w Garwolinie Marian Jaworski organizował jesienią środowisko znane później jako „Rój Orłów”.[14][19] Ciągłość między wrześniem a konspiracją dotyczyła ludzi, etosu, więzi i metod pracy. Zmieniły się jednak cele operacyjne, status prawny i zasady bezpieczeństwa.
Wnioski
Udział harcerzy i harcerek województwa warszawskiego w wojnie obronnej nie przybrał postaci jednej formacji. Był siecią działań podejmowanych przez hufce, drużyny, patrole, zespoły Pogotowia i pojedynczych instruktorów w odpowiedzi na lokalne potrzeby. Wspólnym zasobem pozostawały kompetencje wyniesione z przedwojennej pracy: łączność, samarytanka, terenoznawstwo, dyscyplina zespołowa i zdolność samoorganizacji.
W Płocku obok dyżurów telefonicznych i łącznikowych udokumentowano budowę zapór, kopanie rowów, ochronę magazynów oraz kierowanie ruchem. W Warszawie biogramy Natalii Eychhorn-Hiszpańskiej i Jadwigi Gronostajskiej pokazują znaczenie obsługi central telefonicznych, a biogram Franciszka Derengowskiego — udział instruktora lotniczego w ewakuacji sprzętu. Juliusz Dąbrowski i Lechosław Domański uzupełniają historię batalionu marszowego, lecz ich dalsze losy wymagają ścisłego rozdzielenia między wrześniem a okupacją. Juliusz Klepacz reprezentuje z kolei ochotniczą służbę wojskową młodocianego harcerza poza strukturami Pogotowia.
Szczególnie rozbudowana była działalność kobiet. Kierowanie szpitalami i zespołami telefonicznymi, ewidencja blisko dwóch tysięcy ochotniczek, organizacja patroli, łączność oraz opieka nad dziećmi nie stanowiły pomocniczego marginesu obrony, lecz ważny składnik odporności społecznej miasta.
Warszawa, choć poza województwem, pozostawała częścią badanego układu przepływów. Przyjmowała instruktorów z Płocka, Poznania, Śląska i innych obszarów, skupiała kierownictwo Pogotowia, a pod koniec kampanii stała się centrum reorganizacji konspiracyjnej. Pełne ujęcie wymaga zatem równoczesnego posługiwania się mapą administracyjną, organizacyjną ZHP i wojenną.
Przypisy
[1] Ustawa z 9 kwietnia 1938 r. o zmianie granic województw: poznańskiego, łódzkiego, warszawskiego, białostockiego, lubelskiego i kieleckiego, Dz.U. 1938 nr 27 poz. 240.
[2] A. F. Baran, „Związek Harcerstwa Polskiego w przededniu II wojny światowej”, dane według stanu na 31 grudnia 1938 r.
[3] „Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1938, nr 8, Rozkaz Naczelniczki Harcerek L. 13 z 24 września 1938 r.
[4] A. Rembalski, „Łapińska Józefina”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 120–122.
[5] „Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1939, nr 6; Z. Zürn-Zahorski, Pogotowie Harcerek i Pogotowie Harcerzy we wrześniu 1939 roku, Kraków 1999.
[6] J. Wojtycza, „Trylski Zbigniew”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 218–220.
[7] „Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1937, nr 11; 1938, nr 5, 8 i 10.
[8] J. L. Postawka, „Harcerze w Mińsku Mazowieckim w latach 1916–1949”, Rocznik Mińskomazowiecki, t. 2, 1994; Hufiec ZHP „Mazowsze” Mińsk Mazowiecki, „Historia”.
[9] Urząd Miasta Mława, „1920–2020. Kazimierz Lewandowski: warto o nich pamiętać”, część poświęcona Wandzie Szczęsnej-Lesiowskiej; „Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1938, nr 8.
[10] Materiały biograficzne dotyczące Wacława Grabowskiego „Puszczyka”, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe / Ciechanowska Telewizja Internetowa.
[11] Hufiec ZHP Ciechanów, „Historia”; „Ulica Grodzka w Ciechanowie. Historia gmachu poczty, cz. 2”, Ciechanowskie Notatki.
[12] J. Derda, „Ratajczak Józef”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 170–171.
[13] Hufiec ZHP Płock, „Jan Laszkiewicz”; P. Kotlarz, „Z ziem wcielonych do Rzeszy pod ostrzałem stolicy. Harcerze i harcerki w obronie Warszawy we wrześniu 1939 roku”.
[14] Hufiec ZHP Płock, „Ładysław Żelazowski”; H. J. Komorowski, Dzieje harcerstwa w Płocku w latach 1912–1950, Płock 2025.
[15] T. Nowak, Harcerstwo na Ziemi Sochaczewskiej, Sochaczew 2003.
[16] „Honor za śmierć”, Co słychać?; Biblioteka Publiczna w Cegłowie, „II wojna światowa w Cegłowie i okolicach”.
[17] Hufiec ZHP Wołomin, „Biografia hm. Mieczysława Cicheckiego”.
[18] „Z dziejów harcerstwa w Garwolinie”, Archiwum Garwolina; Hufiec ZHP Garwolin, „Historia”.
[19] Urząd Miasta Garwolin, „Marian Jaworski — Honorowy Obywatel Miasta Garwolina”.
[20] Z. Pilarczyk, „Marciniak Florian”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 135–137; Instytut Pamięci Narodowej, „Harcmistrz Florian Marciniak. Pierwszy naczelnik Szarych Szeregów”.
[21] A. Janowski, „Kamiński Aleksander”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2006, s. 83–84.
[22] K. Kołodziejczyk, „Mirowski Stefan”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 145–147.
[23] K. Wojtycza, „Broniewski Stanisław”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2006, s. 22–24.
[24] J. Wojtycza, „Heil Edward”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2006, s. 71–72.
[25] K. Wojtycza, „Dawidowski Maciej Aleksy”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 2, red. J. Wojtycza, Warszawa 2008, s. 46–48; „Szczep 23 Warszawskich Drużyn Harcerskich i Zuchowych «Pomarańczarnia»”, Otwarta Warszawa.
[26] W. Czarnocka, „Grodecka Ewa Konstancja”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2006, s. 52–54.
[27] T. Katafiasz, „Wocalewska Maria”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 236–240.
[28] J. Wojtycza, „Wierzbiańska z Laszczków Jadwiga”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 226–228.
[29] W. Czarnota, „Falkowska Jadwiga”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2006, s. 37–41.
[30] W. Czarnota, „Zawadzka Anna Wiktoria”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 253–254.
[31] J. Wojtycza, „Mileska z Książków Maria Irena”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 143–145.
[32] A. Massalski, „Dargiel Jerzy Bonawentura”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2006, s. 31–33.
[33] Muzeum Powstania Warszawskiego, biogramy Ewy Stefanowskiej, Izabeli Baruch i Janiny Burskiej.
[34] B. Szweda, „Gogoliński-Elston Rafał”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2006, s. 45–46.
[35] T. Katafiasz, „Sielecki Stanisław”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 185–186.
[36] M. Straszewska, „Sabbat Kazimierz Aleksander”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 1, red. J. Wojtycza, Warszawa 2016, s. 174–175.
[37] K. Wojtycza, „Dąbrowski Juliusz”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 2, red. J. Wojtycza, s. 48–50.
[38] A. Glas, „Derengowski Franciszek Tadeusz”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 2, red. J. Wojtycza, s. 51–52.
[39] K. Wojtycza, „Domański Lechosław Jan Józef”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 2, red. J. Wojtycza, s. 52–54.
[40] M. Straszewska, „Eychhorn, zamężna Hiszpańska, Natalia”, w: Harcerski Słownik Biograficzny, t. 2, red. J. Wojtycza, s. 63–65.
[41] Dzieje harcerstwa płockiego od 1912 r., s. 164 i nast., materiał przytoczony w uzupełnieniu. Opis bibliograficzny w przekazanym pliku jest niepełny.
[42] B. Sandomierski, D. Korzan, Dzieje płockiego krótkofalarstwa 1934–2014. Brudnopis, Płock 2015, s. 11.
[43] B. Umińska, Karty z dziejów Ciechanowa 1939–1945, Ciechanów 2009, s. 20.
[44] P. Mazur, J. Klepacz, „Juliusz Klepacz w przykładach siły woli, charakteru i patriotyzmu”, Niepodległość i Pamięć 1998, t. 5, nr 1 (10), s. 311–326, zwłaszcza s. 312.
