W cieniu frontu, w służbie państwu. Harcerze i harcerki województwa warszawskiego w wojnie obronnej Polski 1939 roku / Piotr Kotlarz

OPRACOWANIE NAUKOWE

Sierpień 2026

Abstrakt

Artykuł rekonstruuje udział harcerzy i harcerek z województwa warszawskiego w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 r. Analizie poddano zarówno zorganizowaną służbę Pogotowia Harcerek i Pogotowia Harcerzy, jak i działania podejmowane w ramach obrony cywilnej, pomocy sanitarnej, łączności, ochrony infrastruktury, opieki nad uchodźcami oraz ochotniczej i mobilizacyjnej służby wojskowej. Przyjęto ścisłe rozróżnienie między granicami administracyjnymi województwa, granicami struktur Związku Harcerstwa Polskiego oraz stołeczną Warszawą, która nie należała do województwa, lecz stanowiła jego najważniejszy ośrodek dowodzenia i punkt koncentracji ewakuowanych instruktorów. Podstawę opracowania stanowią przekazane notatki, rozkazy i „Wiadomości Urzędowe” ZHP, opracowania naukowe, monografie regionalne, biogramy oraz materiały instytucji pamięci. Studium przypadków obejmuje przede wszystkim Płock, Mławę, Ciechanów, Mińsk Mazowiecki i Cegłów, Wołomin i Radzymin, Garwolin oraz Sochaczew. Ustalenia wskazują, że harcerski wkład nie miał postaci jednej formacji. Był siecią lokalnych, dostosowanych do warunków działań, opartych na przedwojennym wyszkoleniu, dyscyplinie organizacyjnej i zdolności szybkiej samoorganizacji. Artykuł rozdziela fakty dobrze udokumentowane od przekazów lokalnych wymagających dalszej weryfikacji, a powtarzające się osoby funkcyjne ujmuje jednokrotnie w skonsolidowanych zestawieniach.

Słowa kluczowe: Związek Harcerstwa Polskiego; województwo warszawskie; wrzesień 1939; Pogotowie Harcerek; Pogotowie Harcerzy; obrona cywilna; służba sanitarna; Cegłów; Mława; Płock.

1. Przedmiot badań, pytania i ograniczenia źródłowe

Udział harcerstwa w kampanii polskiej 1939 r. bywa przedstawiany przez pryzmat obrony Warszawy oraz późniejszej legendy Szarych Szeregów. Taka perspektywa, choć ważna, usuwa na dalszy plan doświadczenie hufców powiatowych. Tymczasem na Mazowszu wojna od pierwszych godzin miała charakter przestrzennie zróżnicowany. Na północy oznaczała bezpośrednie starcie na pozycji mławskiej i szybkie zajęcie Ciechanowa; na zachodzie — walki nad Bzurą, ewakuację urzędów oraz przecięcie komunikacji z Warszawą; w centrum i na wschodzie — masowy ruch uchodźców, bombardowania węzłów kolejowych, ochronę łączności i bezpośredni terror wobec ludności cywilnej. Harcerze i harcerki reagowali więc na odmienne potrzeby: od opatrywania rannych po rozpoznanie, od służby gończej po przewodnictwo terenowe, od dyżurów przeciwpożarowych po udział w regularnych oddziałach Wojska Polskiego.

Podstawowe pytanie badawcze brzmi: w jaki sposób przedwojenne struktury i program wychowawczy ZHP zostały przekształcone w praktyczną służbę podczas wojny obronnej? Pytania szczegółowe dotyczą skali lokalnej samodzielności, udziału kobiet, relacji harcerstwa z administracją i wojskiem, różnic między powiatami oraz związku między wrześniową mobilizacją a natychmiastowym przejściem do konspiracji.

Materiał źródłowy jest nierówny. Dokumentacja wytworzona w toku kampanii uległa częściowemu zniszczeniu; sprawozdania powstawały często po latach, pod wpływem doświadczeń okupacji. Niektóre biogramy łączą w jednym ciągu służbę z września 1939 r., działalność podziemną i udział w powstaniu warszawskim. W konsekwencji w niniejszym opracowaniu przyjęto cztery stopnie ostrożności: fakt potwierdzony w źródle urzędowym lub kilku niezależnych przekazach; fakt podany w monografii regionalnej; przekaz wspomnieniowy wymagający weryfikacji; oraz informację odnoszącą się dopiero do okupacji. Ostatnia kategoria służy wyłącznie do pokazania ciągłości organizacyjnej i nie jest zaliczana do bilansu kampanii.

Szczególnej ostrożności wymaga określenie „udział harcerzy”. Obejmuje ono członków pełniących służbę z ramienia ZHP, ale także instruktorów i starszych harcerzy zmobilizowanych do wojska bądź zgłaszających się ochotniczo. Nie każdy żołnierz o harcerskiej przeszłości wykonywał zadanie harcerskie. Dlatego rozdzielono: zorganizowaną służbę Pogotowia, służbę cywilną pod kierownictwem instytucji państwowych lub społecznych, służbę wojskową oraz działalność konspiracyjną podjętą po zakończeniu walk.

2. Województwo warszawskie a harcerska mapa organizacyjna

Punktem wyjścia musi być właściwe wyznaczenie terytorium. Ustawa z 9 kwietnia 1938 r., obowiązująca od 1 kwietnia 1939 r., zmieniła granice kilku województw. Z województwa warszawskiego do łódzkiego przeniesiono powiaty kutnowski, łowicki, rawski i skierniewicki. Do województwa warszawskiego włączono natomiast z województwa białostockiego powiaty łomżyński, ostrołęcki i ostrowski, a z lubelskiego — garwoliński, sokołowski i węgrowski.[1] W rezultacie w chwili wybuchu wojny województwo obejmowało 22 powiaty: błoński, ciechanowski, działdowski, garwoliński, gostyniński, grójecki, łomżyński, makowski, miński, mławski, ostrołęcki, ostrowski, płocki, płoński, przasnyski, pułtuski, radzymiński, sierpecki, sochaczewski, sokołowski, warszawski ziemski i węgrowski.

Miasto stołeczne Warszawa było odrębną jednostką administracyjną. Nie powinno więc być włączane do statystyki województwa. Zarazem pominięcie stolicy zniekształciłoby analizę funkcjonalną: mieściły się tam władze naczelne ZHP, tam trafiali ewakuowani instruktorzy, tam też skupiała się część służby cywilnej i wojskowej. W artykule Warszawa występuje zatem jako ośrodek ponadregionalny, nie jako powiat województwa.

Analogiczny problem dotyczy Siedlec. Miasto pozostawało we wrześniu 1939 r. w województwie lubelskim; do warszawskiego przeniesiono powiaty garwoliński, sokołowski i węgrowski, nie siedlecki. Materiały siedleckie, obecne w części notatek, wyłączono więc ze ścisłego korpusu regionalnego.

Granice administracyjne nie pokrywały się automatycznie z granicami chorągwi ZHP. Powiaty przyłączone z Białostocczyzny zaledwie pięć miesięcy przed wybuchem wojny mogły nadal funkcjonować w dotychczasowych więziach organizacyjnych. To samo dotyczyło obszarów świeżo przesuniętych między województwami. Nie ma zatem podstaw, by liczbę członków Mazowieckiej Chorągwi Harcerzy i Mazowieckiej Chorągwi Harcerek utożsamiać z liczbą harcerzy mieszkających w granicach województwa. Rozróżnienie obu map tłumaczy również, dlaczego dla Łomży, Ostrołęki i Ostrowi Mazowieckiej łatwiej odnaleźć dokumentację w zespołach białostockich niż mazowieckich.

3. Potencjał organizacyjny przed wojną i przygotowanie Pogotowia

Pod koniec lat trzydziestych ZHP był jedną z największych organizacji młodzieżowych w Polsce. Według zestawienia za 31 grudnia 1938 r. liczył 130 589 członków organizacji męskiej i 75 242 członkinie organizacji żeńskiej.[2] Skala ta nie przekładała się mechanicznie na zdolność bojową. Znaczna część członków była niepełnoletnia, a podstawowym zadaniem organizacji pozostawało wychowanie. Jednak program terenoznawstwa, samarytanki, sygnalizacji, łączności, obozownictwa i pracy zespołowej tworzył kapitał umiejętności użyteczny w sytuacji kryzysowej.

Przygotowanie kobiet miało formę systematyczną. Rozkazem Naczelniczki Harcerek z 24 września 1938 r. powierzono hm. Józefinie Łapińskiej obowiązki kierowniczki Pogotowia Harcerek, wykonywane od 21 września.[3] Program obejmował służbę sanitarną, łączność, terenoznawstwo, gospodarstwo i opiekę nad ludnością, szczególnie nad dziećmi. Nie był to program „pomocniczy” w znaczeniu marginalnym. W warunkach nalotów, przerw w komunikacji i masowej migracji cywilów właśnie te kompetencje należały do najpilniej potrzebnych.

Przygotowania organizacji męskiej przyspieszyły wiosną 1939 r. Komisję Pogotowia Harcerzy powołano 10 maja, 15 maja wydano poufny rozkaz służbowy, a w czerwcu wyznaczano komisarzy Pogotowia w chorągwiach. Zakładano służbę gońców, obserwację i informację, pomoc sanitarną, przeciwpożarową i przeciwgazową oraz ochronę łączności i obiektów.[4] Była to rama centralna, którą hufce musiały wypełnić stosownie do miejscowych warunków.

Poniższe zestawienie skupia najczęściej powtarzające się nazwiska kierownictwa. W dalszych częściach artykułu funkcje te nie są ponownie wyliczane; pojawiają się jedynie tam, gdzie dana osoba podjęła konkretne działanie we wrześniu.

Źródła urzędowe pozwalają uchwycić także skład kobiecej kadry mazowieckiej w okresie poprzedzającym wojnę. W rozkazach występują m.in. Anna Klubówna, Karolina Lee, Nadzieja Worobjew, Maria Łozianka, Aniela Domańska, Helena Łupińska, Barbara Pawłowska i Zofia Martensówna, a w wykazach z 1938 r. — Wanda Szczęsna z Mławy i Stefania Studzińska z Milanówka.[5] Samo wystąpienie nazwiska w rozkazie nie dowodzi jednak określonej czynności we wrześniu. Dlatego osoby te uwzględniono w indeksie wyłącznie z funkcją poświadczoną przez dokument, bez dopisywania nieudokumentowanych epizodów wojennych.

4. Od rozkazu do praktyki: pięć pól harcerskiej służby

Pierwszym polem była łączność. Kurierzy przenosili meldunki między posterunkami, urzędami, punktami sanitarnymi i dowództwami; obserwatorzy śledzili ruch samolotów i skutki bombardowań; osoby znające alfabet Morse’a, sygnalizację i obsługę radiową stanowiły wartościową rezerwę. W warunkach zerwanych przewodów i zatłoczonych dróg szybkość pieszego lub rowerowego gońca miała wymiar operacyjny.

Drugie pole tworzyła ochrona infrastruktury. Pilnowano mostów, linii kolejowych i telefonicznych, budynków publicznych oraz magazynów. Nie chodziło o samodzielne zwalczanie dywersantów przez młodzież, lecz o obserwację, alarmowanie i wspieranie służb porządkowych. W Mińsku Mazowieckim źródła lokalne wyraźnie wiążą harcerzy z patrolowaniem torów i przewodów oraz przekazywaniem informacji o zagrożeniach.[6]

Trzecie pole stanowiła pomoc sanitarna i opiekuńcza. Harcerki organizowały punkty opatrunkowe, przygotowywały materiał sanitarny, pomagały przy transporcie rannych i dyżurowały w szpitalach. Jednocześnie prowadziły kuchnie, pomagały na dworcach, kierowały uchodźców do noclegów i opiekowały się dziećmi rozdzielonymi z rodzinami. Wysiłek ten, często słabo widoczny w narracji militarnej, ograniczał chaos na zapleczu frontu.

Czwartym polem była obrona przeciwlotnicza i przeciwpożarowa. Młodzież pełniła dyżury obserwacyjne, pomagała w zaciemnianiu, gaszeniu pożarów i usuwaniu skutków nalotów. Zakres odpowiedzialności zależał od wieku oraz decyzji władz lokalnych. Nie wolno zakładać, że każdy hufiec prowadził wszystkie te działania; dokumentacja potwierdza raczej elastyczne wykorzystywanie zespołów do aktualnie najpilniejszej służby.

Piąte pole obejmowało służbę wojskową starszych harcerzy i instruktorów. Część została zmobilizowana, część zgłaszała się ochotniczo, inni tworzyli improwizowane grupy marszowe lub przewodnickie. Ich udział należy ujmować w historii Wojska Polskiego, pamiętając o harcerskim przygotowaniu, lecz nie zastępując nazwy jednostki wojskowej nazwą organizacji wychowawczej.

5. Północne Mazowsze: Mława, Ciechanów i droga do Modlina

Najwcześniej i najgwałtowniej wojna dotknęła powiat mławski. Walki na pozycji mławskiej rozpoczęły się 1 września. Dla miejscowego Pogotowia oznaczało to nie ćwiczenie, lecz pracę w bezpośrednim sąsiedztwie frontu: pomoc w punktach opatrunkowych, przekazywanie informacji, kierowanie ludności oraz udział starszych członków w służbach pomocniczych.

Najlepiej udokumentowaną postacią jest Wanda Szczęsna-Lesiowska, przed wojną związana z kierownictwem harcerek w Mławie. Jako ochotniczka-sanitariuszka pracowała w punkcie sanitarnym na pozycji mławskiej, a po odwrocie kontynuowała służbę w Modlinie.[7] Jej droga ukazuje mechanizm przenoszenia służby wraz z cofającym się frontem. Nie był to jednorazowy dyżur w rodzinnej miejscowości, ale kilkutygodniowe podporządkowanie potrzebom rannych i obrońców.

Z Mławą związany był także Wacław Grabowski „Puszczyk”. Przed wojną należał do harcerstwa i Przysposobienia Wojskowego; we wrześniu zgłosił się ochotniczo do walki.[8] Zachowane materiały biograficzne lepiej dokumentują jego późniejszą działalność konspiracyjną niż szczegółowy przydział z kampanii. Z tego powodu można go uznać za przykład starszego harcerza-ochotnika, nie przypisując mu bez dodatkowego źródła konkretnej jednostki ani epizodu bojowego.

W Ciechanowie działania wojenne trwały krótko, lecz pozostawiły mocny ślad w pamięci hufca. W obronie gmachu poczty przy ul. Grodzkiej uczestniczyli żołnierze 21. Pułku Piechoty. Strona hufca ZHP podaje, że harcerz Klemens Popielarski donosił wodę do stanowiska karabinu maszynowego i zginął wraz z obrońcami.[9] Regionalne opracowanie tej samej walki nazywa go Stefanem Popielarskim.[10] Rozbieżność imienia należy zachować w aparacie krytycznym, zamiast tworzyć dwie osoby lub arbitralnie wybierać jedną wersję. Sam rdzeń przekazu — udział młodego pomocnika pocztowych obrońców i jego śmierć — pozostaje wspólny.

Źródła wspominają również Wojciecha Geryszewskiego jako osobę wspierającą obrońców poczty. Brakuje jednak wystarczającej podstawy, by uznać go za członka ZHP. Jest to ważne rozróżnienie: bliskość wieku i charakter działania nie mogą zastępować dowodu przynależności organizacyjnej.

Twierdza Modlin stała się punktem skupiającym wycofujące się oddziały, rannych i służby sanitarne. Broniła się do 29 września.[11] W materiałach regionalnych pojawia się kilka słabo udokumentowanych nazwisk rzekomych organizatorów harcerskiej służby w twierdzy. Zrezygnowano z ich bezkrytycznego powielania. Udokumentowany ciąg służby Wandy Szczęsnej-Lesiowskiej wystarcza jednak, by pokazać realny udział kadry z województwa w zapleczu jednej z najdłużej broniących się polskich pozycji.

Przykłady mławski i ciechanowski odsłaniają dwie odmienne formy aktywności. W Mławie była to służba planowana, związana z rozbudowanym zapleczem sanitarnym pola bitwy. W Ciechanowie — spontaniczne wsparcie niewielkiego punktu oporu w mieście, które szybko znalazło się pod okupacją. Oba przypadki łączy wykorzystanie podstawowego przygotowania: samarytanki, orientacji w terenie, dyscypliny i gotowości do wykonywania prostych, lecz ryzykownych zadań.

6. Zachodnie Mazowsze: Płock, Sochaczew i zaplecze bitwy nad Bzurą

Płock był ważnym ośrodkiem harcerskim i administracyjnym. Komendantem hufca był hm. Jan Laszkiewicz, jednocześnie pracownik Sądu Okręgowego. 5 września został ewakuowany z personelem sądu do Warszawy. W stolicy stanął na czele grupy harcerskiej działającej w ramach Harcerskiej Komendy Obrony Cywilnej.[12] Jego przypadek dobrze ilustruje ruch kadr z prowincji ku stolicy: utrata możliwości pracy w macierzystym hufcu nie kończyła służby, lecz zmieniała jej miejsce i podporządkowanie.

Drugą kluczową postacią płocką był hm. Ładysław Żelazowski, wcześniejszy komendant hufca, organizator wyszkolenia i pracy radiowej. Przedwojenne przygotowanie techniczne środowiska płockiego zwiększało jego użyteczność w zakresie łączności i obserwacji.[13] Po zajęciu miasta Żelazowski już 7 października rozpoczął odtwarzanie tajnej struktury hufca. Data ta wykracza poza kampanię, ale potwierdza ciągłość kadry i szybkie przejście od służby jawnej do podziemnej.

W notatkach i tradycji płockiej występują ponadto Leon Ceglarz, Adolf i Józef Szwajgertowie, Henryk Kucharski, Władysław Gontarski, Stanisław Tomaszewski oraz Władysław Kozłowski. Dla części z nich łatwiejsze jest potwierdzenie przynależności do środowiska lub późniejszej konspiracji niż konkretnego zadania wykonanego między 1 a 29 września. Z tego względu nie tworzono z tej grupy pozornej „obsady” wrześniowej komendy. Nazwiska wymagające dalszego sprawdzenia odnotowano w indeksie jako przekaz lokalny, nie jako ustalenie równorzędne z biogramami Laszkiewicza i Żelazowskiego.

Powiat sochaczewski znajdował się w strefie przemarszów, bombardowań i walk związanych z bitwą nad Bzurą. Monografia Tomasza Nowaka wymienia jako ważne osoby miejscowego środowiska m.in. hufcowego Władysława Dębskiego, Zofię Retelewską-Dębską, Ignacego Panfila i Stefana Kucińskiego.[14] W przekazach lokalnych pojawia się pomoc rannym, służba porządkowa i próby utrzymania łączności. Cyfrowo dostępna dokumentacja nie pozwala jednak odtworzyć dziennego przebiegu pracy poszczególnych patroli. Należy zatem oddzielić mocno poświadczoną obecność przedwojennej kadry od szczegółowych anegdot, które wymagają porównania z egzemplarzem monografii i archiwum hufca.

Znaczenie Sochaczewa nie ograniczało się do miasta. Rozproszenie jednostek po bitwie nad Bzurą, napływ rannych oraz tysiące uchodźców zmieniały harcerską służbę w doraźną pomoc na drogach, stacjach i w punktach etapowych. Harcerze znający miejscowe przeprawy i drogi mogli działać jako przewodnicy; harcerki pomagały w opiece i aprowizacji. Tego rodzaju praca pozostawia mniej dokumentów niż walka, ponieważ była krótkotrwała, zdecentralizowana i często podporządkowana nie ZHP, lecz gminie, szpitalowi, kolei lub Polskiemu Czerwonemu Krzyżowi.

7. Centrum i wschód: Mińsk Mazowiecki, Cegłów, Radzymin–Wołomin i Garwolin

Najpełniejszą dokumentację lokalnej służby posiada Mińsk Mazowiecki. Przed wojną hufcem kierował phm. Stanisław Pułka, a w pracy komendy uczestniczył Leonard Krysiak. Po rozpoczęciu działań harcerze patrolowali linie telefoniczne i kolejowe, obserwowali zagrożenia dywersyjne, przekazywali meldunki i pomagali uchodźcom. Harcerki przygotowywały służbę sanitarną i opiekuńczą.[6] Charakter tych działań odpowiadał programowi Pogotowia, lecz ich organizacja była miejscowa i zależna od współpracy z władzami oraz koleją.

Najtragiczniejszym epizodem był Cegłów. 16 września 1939 r. czterech siedemnastoletnich harcerzy — Zygmunt Ostrowski, Stanisław Padzik, Aleksander „Alek” Wnuk i Stanisław Skwieciński — zostało zabitych przez żołnierzy niemieckich.[15] Lokalne relacje łączą ich ze służbą rozpoznawczą lub patrolową i próbą ostrzegania przed niebezpieczeństwem. Niezależnie od różnic w szczegółach przekazu, zgodne są nazwiska, wiek, data oraz harcerska przynależność ofiar. Cegłów pokazuje, że nawet zadanie informacyjne, wykonywane przez nieuzbrojoną młodzież, mogło zostać przez okupanta potraktowane jako działalność wroga.

W tradycji mińskiego hufca występują również Mieczysław Jankowski „Brzoza”, Stanisław Maciejewski „Promień”, Miron i Wiesław Kubiccy, Józef Popiel, Marian Góras oraz Zygmunt Żółtek. Ich działalność jest wyraźniej widoczna w historii okupacyjnego podziemia niż w dokumentacji samej kampanii. Nie należy więc przesuwać wstecz późniejszych funkcji i pseudonimów. Mogą być przywołani jako pokolenie, które z wrześniowego doświadczenia weszło w konspirację, ale nie jako pewna obsada Pogotowia w pierwszych dniach wojny.

W powiecie radzymińskim w maju 1939 r. nastąpiła zmiana kierownictwa. Mieczysław Cichecki został przeniesiony do Komendy Chorągwi Mazowieckiej, a pracą hufca kierował phm. Franciszek Kazimierski.[16] Zmiana tuż przed wojną mogła utrudniać mobilizację, zarazem jednak oba poziomy — chorągwiany i powiatowy — zachowały doświadczoną kadrę. Brakuje dokumentu pozwalającego przypisać konkretnym patrolom wołomińskim wszystkie typowe zadania Pogotowia. Zamiast wypełniać tę lukę schematyczną listą dyżurów, można stwierdzić pewnie tylko, że struktura istniała, a jej kierownictwo było obsadzone w momencie wybuchu wojny.

Garwolin reprezentuje środowisko włączone administracyjnie do województwa warszawskiego zaledwie pięć miesięcy wcześniej. Hufcem od 1932 r. do września 1939 r. kierował phm. Marian Jaworski, wcześniej drużynowy 83. Mazowieckiej Drużyny Harcerzy.[17] Z miejscową pracą wychowawczą związane były również Wanda Bekierska, Maria Świtalska i Czesław Chytrowski. Dokumentacja lepiej ukazuje ich długofalową rolę niż rozdział zadań w pierwszych tygodniach wojny. Pewne jest natomiast, że Jaworski już jesienią 1939 r. podjął pracę konspiracyjną, tworząc środowisko znane później jako „Rój Orłów”.[18]

Przypadki Mińska i Garwolina pokazują dwa odmienne stany źródeł. W pierwszym można odtworzyć katalog wrześniowych czynności i wskazać ofiary. W drugim znamy ciągłość kierownictwa i szybki początek podziemia, ale słabiej widzimy codzienną służbę między nalotami a zajęciem miasta. Różnica nie musi oznaczać różnicy rzeczywistej aktywności; jest przede wszystkim różnicą zachowania i opracowania materiałów.

8. Warszawa jako węzeł dowodzenia i służby — kontekst ponadregionalny

Choć Warszawa nie należała do województwa, bez niej nie można wyjaśnić losów kadry mazowieckiej. Po ewakuacjach i przerwaniu łączności stolica przyjmowała instruktorów z powiatów, a centralne struktury ZHP musiały zostać dostosowane do oblężenia. Florian Marciniak dotarł do Warszawy 8 września i włączył się w organizowanie Pogotowia Harcerzy.[19] W pracy uczestniczyli instruktorzy ujęci już w centralnym rejestrze w tabeli 1. Ich ponowne wyliczanie przy każdym epizodzie tworzyłoby mylące wrażenie wielu odrębnych komend.

Oddzielnym zjawiskiem była odpowiedź młodzieży na radiowy apel ppłk. Romana Umiastowskiego z 6 września, wzywający zdolnych do noszenia broni mężczyzn do opuszczenia Warszawy w kierunku wschodnim. Część starszych harcerzy utworzyła pod dowództwem Lechosława Domańskiego zwarty oddział marszowy. Grupa dotarła w rejon Bugu i wobec zmieniającej się sytuacji została rozwiązana 17 września.[20] Był to przykład improwizowanej mobilizacji, nie standardowego działania powiatowych hufców województwa.

W samej stolicy harcerki dyżurowały na dworcach, w punktach sanitarnych i szpitalach. Biogramy Ewy Stefanowskiej, Izabeli Baruch i Janiny Burskiej pokazują kolejno: ochotniczą służbę sanitarną zakończoną śmiercią 25 września, pomoc przy transportach rannych na Dworcu Gdańskim oraz zgłoszenie się 7 września na wezwanie Komendy Harcerek.[21] Przykłady te nie są włączone do regionalnej listy osobowej województwa; służą do rekonstrukcji systemu, do którego mogli trafiać ewakuowani harcerze i harcerki z Mazowsza.

Warszawski węzeł pełnił trzy funkcje. Po pierwsze, koordynował służbę w mieście. Po drugie, absorbował kadry z rozbitych lub odciętych hufców. Po trzecie, stał się miejscem decyzji o kontynuowaniu pracy w konspiracji. 27 września, jeszcze przed kapitulacją miasta, obecni w Warszawie instruktorzy zdecydowali o przejściu organizacji męskiej do podziemia.[22] Źródła różnią się co do dokładnego mieszkania i pełnej listy uczestników spotkania; istotniejszy od adresu jest fakt zachowania ciągłości organizacyjnej mimo upadku państwowej obrony.

9. Harcerki: służba sanitarna, opiekuńcza i organizacyjna

W opisie wojny łatwo odtworzyć męską hierarchię przez funkcje wojskowe i nazwiska poległych. Praca harcerek była częściej anonimowa, rozproszona i włączona w instytucje cywilne. Nie oznacza to mniejszego znaczenia. Naloty i migracje ludności przekształciły zaplecze w przestrzeń zagrożenia, a opieka nad rannymi, dziećmi i uchodźcami stała się warunkiem funkcjonowania wspólnot lokalnych.

Przedwojenny program Pogotowia Harcerek odpowiadał tej sytuacji wyjątkowo trafnie. Samarytanka obejmowała pierwszą pomoc, higienę, przygotowanie opatrunków i transport poszkodowanych. Szkolenie gospodarcze pozwalało prowadzić kuchnie i punkty żywienia. Terenoznawstwo i łączność ułatwiały pracę kurierską. Wychowanie zastępowych przygotowywało młode kobiety do samodzielnego podejmowania decyzji w małych zespołach.

Wanda Szczęsna-Lesiowska jest regionalnym przykładem najlepiej udokumentowanym, ale nie może zastępować całej zbiorowości. Dokumenty urzędowe potwierdzają obecność żeńskiej kadry w Milanówku i w komendzie mazowieckiej, natomiast lokalne monografie wskazują działaczki w Garwolinie, Sochaczewie i innych miastach. Brak imiennych kart służby nakazuje formułować wniosek zbiorowy: sieć harcerek stanowiła przygotowany rezerwuar personelu sanitarnego i opiekuńczego, lecz obecny stan badań nie pozwala oszacować jej liczebności w granicach województwa.

Należy także unikać schematu, w którym harcerki wyłącznie opatrują, a harcerze wyłącznie walczą. Kobiety pełniły służbę łącznościową i organizacyjną, niekiedy pod bezpośrednim ostrzałem; mężczyźni z kolei prowadzili kuchnie, transportowali rannych i pomagali uchodźcom. Podział wynikał z ówczesnych struktur Organizacji Harcerek i Organizacji Harcerzy, ale praktyka kryzysu częściowo przekraczała normy płciowe.

10. Między służbą cywilną a udziałem zbrojnym

Określenie „harcerski udział w wojnie” nie powinno zacierać relacji z państwem. Pogotowie miało wspierać administrację, wojsko, obronę przeciwlotniczą, PCK i służby miejskie. Gdy starszy harcerz otrzymywał przydział mobilizacyjny, działał jako żołnierz swojej jednostki. Gdy harcerka pełniła dyżur w szpitalu podporządkowanym PCK, działała jednocześnie jako członkini harcerskiego zespołu i personel instytucji sanitarnej. To nakładanie się tożsamości jest cechą źródeł, nie błędem opisu.

Harcerskie wyszkolenie zwiększało użyteczność żołnierza lub ochotnika: ułatwiało orientację, obserwację, maskowanie, życie polowe i funkcjonowanie w małym patrolu. Nie tworzyło jednak automatycznie odrębnych oddziałów harcerskich. Wyjątki, takie jak stołeczna grupa marszowa po apelu Umiastowskiego, miały charakter improwizowany. W powiatach najczęstszy był model rozproszonej służby podporządkowanej miejscowym potrzebom.

Takie ujęcie pozwala uniknąć dwóch skrajności. Pierwszą jest militaryzowanie całej działalności młodzieży i przedstawianie każdego dyżuru jako walki zbrojnej. Drugą — redukowanie służby pomocniczej do mało istotnego tła. We wrześniu 1939 r. dostarczenie meldunku, wody do stanowiska obrony, opatrunku do punktu sanitarnego czy informacji o uszkodzonej linii kolejowej mogło bezpośrednio wpływać na zdolność obrony.

11. Od klęski kampanii do konspiracji

Przejście do podziemia nie nastąpiło jednocześnie w całym województwie. Na terenach zajętych w pierwszym tygodniu wojny dawne drużyny szybciej traciły możliwość legalnych zbiórek; w strefach walk proces opóźniały ewakuacje i rozproszenie. W Warszawie decyzję organizacyjną podjęto 27 września. W Płocku tajna praca hufca zaczęła się 7 października; w Garwolinie Jaworski budował zalążek środowiska konspiracyjnego jesienią. Mińskie biogramy pokazują, że kadra i starsi harcerze szybko weszli do struktur podziemnych.

Nie należy jednak opisywać kampanii wyłącznie jako „prologu Szarych Szeregów”. We wrześniu harcerze działali w obronie istniejącego państwa, w jego jawnych instytucjach i w ramach społecznej mobilizacji. Dopiero klęska militarna, okupacja i delegalizacja polskich organizacji wymusiły nową formę. Ciągłość dotyczyła ludzi, etosu i metod pracy małych zespołów; zmianie uległy cele operacyjne, zasady bezpieczeństwa i skala ryzyka.

Doświadczenie wrześniowe miało duże znaczenie selekcyjne. Ujawniło osoby zdolne do pracy w chaosie, przekazywania informacji i kierowania niewielkimi grupami. Pokazało również słabości: zależność od zawodnej łączności, brak jednolitej ewidencji, nierównomierne przygotowanie hufców oraz niebezpieczeństwo powierzania zadań rozpoznawczych niepełnoletnim. Pamięć o ofiarach Cegłowa i Ciechanowa stawała się później elementem lokalnego wychowania konspiracyjnego.

12. Wnioski

Udział harcerzy i harcerek województwa warszawskiego w wojnie obronnej nie miał postaci jednej kampanii ani jednolitej formacji. Był sumą działań podejmowanych przez hufce, drużyny, patrole i pojedynczych instruktorów na obszarze szybko dzielonym przez front. Wspólnym mianownikiem pozostawały przedwojenne kompetencje: samarytanka, łączność, terenoznawstwo, dyscyplina zespołowa i etos służby.

Najsilniej udokumentowane regionalne przykłady to służba sanitarna Wandy Szczęsnej-Lesiowskiej od pozycji mławskiej po Modlin, pomoc harcerza Popielarskiego obrońcom ciechanowskiej poczty, działalność mińskich patroli oraz śmierć czterech harcerzy w Cegłowie, a także praca Jana Laszkiewicza po ewakuacji z Płocka. Przykłady Wołomina–Radzymina, Garwolina i Sochaczewa potwierdzają istnienie kadry oraz ciągłość organizacyjną, lecz wymagają dalszej kwerendy dla precyzyjnego odtworzenia wrześniowych dyżurów.

Harcerki były zasadniczą częścią systemu odporności społecznej. Ich służba sanitarna, opiekuńcza i łącznościowa pozostaje gorzej spersonalizowana w źródłach niż służba wojskowa mężczyzn. Nie uprawnia to do pomniejszania jej skali, lecz zobowiązuje do ostrożności liczbowej. Brak kompletnej ewidencji wyklucza obecnie wiarygodne podanie łącznej liczby uczestników i ofiar z województwa.

Wreszcie, mapa administracyjna, mapa organizacyjna ZHP i mapa działań wojennych nie pokrywały się. Warszawa była poza województwem, ale wewnątrz systemu dowodzenia i ewakuacji; część nowo przyłączonych powiatów wciąż ciążyła ku dawnym chorągwiom. Uwzględnienie tego faktu pozwala uniknąć zarówno zawężenia historii do stolicy, jak i mechanicznego przypisywania wszystkich mazowieckich środowisk jednej komendzie.

Skonsolidowany indeks osób związanych z badanym obszarem

Skonsolidowany indeks osób — ciąg dalszy

Nazwiska występujące w przekazie płockim, wymagające potwierdzenia konkretnej czynności wrześniowej: Leon Ceglarz, Adolf Szwajgert, Józef Szwajgert, Henryk Kucharski, Władysław Gontarski, Stanisław Tomaszewski i Władysław Kozłowski. Nie włączono ich do tabeli głównej, aby nie utożsamiać przynależności do środowiska lub późniejszej konspiracji z udokumentowaną służbą podczas kampanii.

Przypisy

[1] Ustawa z 9 kwietnia 1938 r. o zmianie granic województw: poznańskiego, łódzkiego, warszawskiego, białostockiego, lubelskiego i kieleckiego, Dz.U. 1938 nr 27 poz. 240.

[2] A. F. Baran, „Związek Harcerstwa Polskiego w przededniu II wojny światowej”, dane według stanu na 31 grudnia 1938 r.; por. oficjalny zarys historii ZHP.

[3] „Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1938, nr 8, Rozkaz Naczelniczki Harcerek L. 13 z 24 września 1938 r.

[4] Program Komisji Pogotowia Harcerzy na podstawie rozkazów z maja i czerwca 1939 r.; zob. „Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1939, nr 6 oraz Z. Zürn-Zahorski, Pogotowie Harcerek i Pogotowie Harcerzy we wrześniu 1939 roku, Kraków 1999.

[5] „Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1937, nr 11; 1938, nr 5, 8 i 10.

[6] Hufiec ZHP „Mazowsze” Mińsk Mazowiecki, „Historia”; J. L. Postawka, „Harcerze w Mińsku Mazowieckim w latach 1916–1949”, Rocznik Mińskomazowiecki, t. 2, 1994.

[7] Urząd Miasta Mława, „1920–2020. Kazimierz Lewandowski: warto o nich pamiętać”, część poświęcona Wandzie Szczęsnej-Lesiowskiej; por. „Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1938, nr 8.

[8] Materiały biograficzne dotyczące Wacława Grabowskiego „Puszczyka”, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe / Ciechanowska Telewizja Internetowa.

[9] Hufiec ZHP Ciechanów, „Historia”.

[10] „Ulica Grodzka w Ciechanowie. Historia gmachu poczty, cz. 2”, Ciechanowskie Notatki.

[11] Instytut Pamięci Narodowej, „Kapitulacja twierdzy Modlin”.

[12] Hufiec ZHP Płock, „Jan Laszkiewicz”; P. Kotlarz, „Z ziem wcielonych do Rzeszy pod ostrzałem stolicy. Harcerze i harcerki w obronie Warszawy we wrześniu 1939 roku”.

[13] Hufiec ZHP Płock, „Ładysław Żelazowski”; H. J. Komorowski, Dzieje harcerstwa w Płocku w latach 1912–1950, Płock 2025.

[14] T. Nowak, Harcerstwo na Ziemi Sochaczewskiej, Sochaczew 2003.

[15] „Honor za śmierć”, Co słychać?; Biblioteka Publiczna w Cegłowie, „II wojna światowa w Cegłowie i okolicach”.

[16] Hufiec ZHP Wołomin, „Biografia hm. Mieczysława Cicheckiego”.

[17] „Z dziejów harcerstwa w Garwolinie”, Archiwum Garwolina; Hufiec ZHP Garwolin, „Historia”.

[18] Urząd Miasta Garwolin, „Marian Jaworski — Honorowy Obywatel Miasta Garwolina”.

[19] Instytut Pamięci Narodowej, „Harcmistrz Florian Marciniak. Pierwszy naczelnik Szarych Szeregów”.

[20] „Szczep 23 Warszawskich Drużyn Harcerskich i Zuchowych «Pomarańczarnia»”, Otwarta Warszawa.

[21] Muzeum Powstania Warszawskiego, biogramy Ewy Stefanowskiej, Izabeli Baruch i Janiny Burskiej.

[22] S. Piątkowski, Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945; Z. Zürn-Zahorski, op. cit.

Bibliografia i źródła internetowe

Źródła normatywne i urzędowe

Ustawa z 9 kwietnia 1938 r. o zmianie granic województw, Dz.U. 1938 nr 27 poz. 240, https://dziennikustaw.gov.pl/D1938027000001.pdf.

„Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1937, nr 11, https://archiwumharcerskie.pl/images/0/0a/1937-12_W-wa_Wiadomosci_urzedowe_nr_11.pdf.

„Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1938, nr 5, https://archiwumharcerskie.pl/images/4/44/1938-05_Wiadomosci_urz%C4%99dowe_nr_5.pdf.

„Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1938, nr 8, https://archiwumharcerskie.pl/images/b/bb/1938-10_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_8.pdf.

„Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1938, nr 10, https://archiwumharcerskie.pl/images/a/a6/1938-12_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_10.pdf.

„Wiadomości Urzędowe ZHP”, 1939, nr 6, https://archiwumharcerskie.pl/images/a/a6/1939-06_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_6.pdf.

Opracowania

Baran A. F., „Związek Harcerstwa Polskiego w przededniu II wojny światowej”, https://ejournals.eu/pliki_artykulu_czasopisma/pelny_tekst/019ada05-16c5-73cd-a14c-e361a07cedef/pobierz.

Komorowski H. J., Dzieje harcerstwa w Płocku w latach 1912–1950, Płock 2025.

Nowak T., Harcerstwo na Ziemi Sochaczewskiej, Sochaczew 2003.

Piątkowski S., Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945, https://www.polska1918-89.pl/pdf/harcerstwo-polskie-w-okresie-okupacji-1939-1945%2C3977.pdf.

Postawka J. L., „Harcerze w Mińsku Mazowieckim w latach 1916–1949”, Rocznik Mińskomazowiecki, t. 2, 1994, https://drzewo.postawka.pl/media/jan_longin_postawka_-_rocznik_minsko_mazowiecki_r_1994_t2_s143_156_698.pdf.

Zürn-Zahorski Z., Pogotowie Harcerek i Pogotowie Harcerzy we wrześniu 1939 roku, Kraków 1999.

Materiały instytucjonalne i regionalne

Związek Harcerstwa Polskiego, „Historia harcerstwa”, https://zhp.pl/odkryj/historia-harcerstwa/.

Hufiec ZHP Ciechanów, „Historia”, https://ciechanow.zhp.pl/historia-2/.

Hufiec ZHP Garwolin, „Historia”, https://garwolin.zhp.pl/historia/.

Hufiec ZHP Mińsk Mazowiecki, „Historia”, https://minsk.zhp.pl/historia/.

Hufiec ZHP Płock, „Jan Laszkiewicz”, https://plock.zhp.pl/jan-laszkiewicz/.

Hufiec ZHP Płock, „Ładysław Żelazowski”, https://plock.zhp.pl/ladyslaw-zelazowski/.

Hufiec ZHP Wołomin, „Biografia hm. Mieczysława Cicheckiego”, https://wolomin.zhp.pl/biografia-hm-mieczyslawa-ciecheckiego/.

Instytut Pamięci Narodowej, „Harcmistrz Florian Marciniak. Pierwszy naczelnik Szarych Szeregów”, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/harcerstwo/123123%2CHarcmistrz-Florian-Marciniak-Pierwszy-naczelnik-Szarych-Szeregow.html.

Instytut Pamięci Narodowej, „Kapitulacja twierdzy Modlin”, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/wrzesien-1939/119550%2CKapitulacja-twierdzy-Modlin.html.

Muzeum Powstania Warszawskiego, baza biogramów, https://www.1944.pl/powstancze-biogramy.html.

Urząd Miasta Garwolin, „Marian Jaworski — Honorowy Obywatel Miasta Garwolina”, https://garwolin.pl/marian-jaworski-honorowy-obywatel-miasta-garwolina/.

Urząd Miasta Mława, „1920–2020. Kazimierz Lewandowski: warto o nich pamiętać”, https://mlawa.pl/artykul/1920-2020-kazimierz-lewandowski-warto-o-nich-pamietac.

Nota o materiale wyjściowym

Opracowanie wykorzystuje przekazane notatki jako repertorium tropów osobowych i miejscowych. Informacje z notatek zostały skomasowane, zestawione ze źródłami urzędowymi i opracowaniami, a elementy odnoszące się wyłącznie do okupacji, powstania warszawskiego lub miejscowości poza granicami województwa wydzielono albo pominięto. Ze względu na niekompletność zachowanej dokumentacji indeks nie jest imiennym wykazem wszystkich uczestników, lecz krytycznym zestawieniem osób możliwych do powiązania z badaną problematyką na obecnym etapie kwerendy.

Nota redakcyjna

W przygotowaniu artykułu wykorzystano system ChatGPT/Codex firmy OpenAI, który wsparł analizę i uporządkowanie zgromadzonych informacji, wyszukiwanie dodatkowych nazwisk i relacji, porównywanie rozbieżnych przekazów, opracowanie struktury artykułu, przygotowanie rejestru osobowego i bibliografii oraz redakcję językową tekstu.

Opracowanie stanowi część większego projektu, którego celem jest zebranie i uporządkowanie dostępnej obecnie wiedzy o udziale harcerzy i harcerek w wojnie obronnej Polski w 1939 r. we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej. Poszczególne artykuły mają służyć zarówno przedstawieniu aktualnego stanu rozpoznania tematu, jak i wskazaniu luk źródłowych, zagadnień spornych oraz kierunków dalszych poszukiwań. Całość należy traktować jako wstęp do pogłębionej pracy badawczej, obejmującej kwerendy archiwalne, analizę dokumentacji lokalnej i rodzinnej oraz weryfikację relacji zachowanych w pamięci uczestników i świadków wydarzeń.

Apel

Redakcja zwraca się z apelem do historyków, archiwistów, instruktorów harcerskich, regionalistów, muzealników, członków rodzin uczestników wydarzeń oraz wszystkich osób posiadających materiały związane ze służbą harcerzy i harcerek na Polesiu w 1939 r. Szczególnie cenne będą kroniki drużyn, szczepów i hufców, rozkazy, wykazy osobowe, dzienniki służby, korespondencja, pamiętniki, wspomnienia, fotografie z opisami, legitymacje, dokumenty wojskowe, nekrologi, wycinki prasowe, akta sądowe i okupacyjne, dokumentacja organizacji społecznych oraz relacje rodzinne — również te, które nie były dotychczas publikowane.

Pomocne będą zarówno nowe nazwiska, jak i sprostowania lub uzupełnienia dotyczące osób już wymienionych w artykule. Istotne są również informacje pozwalające potwierdzić miejsce i czas służby, przynależność organizacyjną, wykonywane zadania oraz dalsze losy poszczególnych harcerzy i harcerek. Przy przekazywaniu kopii materiałów prosimy — o ile jest to możliwe — o podanie ich pochodzenia, daty powstania, nazwiska autora lub właściciela, miejsca przechowywania oraz informacji o zgodzie na wykorzystanie w dalszych badaniach i publikacjach.

Wszelkie uzupełnienia, korekty oraz informacje o nieznanych materiałach źródłowych prosimy kierować na adres: redaktor.naczelny.wobec@gmail.com.

Każda wiadomość może przyczynić się do pełniejszego odtworzenia zbiorowego i indywidualnego wysiłku harcerzy oraz harcerek Polesia podczas wojny obronnej Polski w 1939 r., do zachowania ich historii dla następnych pokoleń, a także do stworzenia możliwie rzetelnego obrazu harcerskiej służby we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej.