Wojska sowieckie przekraczają granicę z Polską, 17 września 1939 r. (fot. domena publiczna).
STUDIUM HISTORYCZNE |
Zakres: województwo białostockie w granicach administracyjnych obowiązujących 1 września 1939 r.
Podstawa: notatki robocze, źródła urzędowe ZHP, relacje uczestników oraz literatura i opracowania internetowe
Stan kwerendy: 29 sierpnia 2026 r.
Abstrakt
Artykuł rekonstruuje przygotowania oraz działania harcerzy i harcerek z województwa białostockiego podczas wojny obronnej Polski we wrześniu 1939 r. Przyjęto ścisły zakres terytorialny zgodny z granicami województwa po reformie z 1 kwietnia 1939 r., a więc bez powiatów łomżyńskiego, ostrołęckiego i ostrowskiego. Zestawiono dokumenty urzędowe ZHP, regionalne opracowania, wspomnienia Ryszarda Kaczorowskiego i Jana Siemińskiego oraz nowsze ustalenia dotyczące obrony Grodna. Analiza wskazuje na dwa zasadnicze modele służby. W Białymstoku dominowały zadania mobilizacyjne, informacyjne, sanitarne i logistyczne, a następnie zorganizowane wycofanie około siedemdziesięciu starszych harcerzy do Wołkowyska. W Grodnie wcześniejsza służba obserwacyjna i przeciwdywersyjna przekształciła się po agresji ZSRS w bezpośredni udział młodzieży harcerskiej w walkach ulicznych. Artykuł porządkuje również rozbieżności personalne: oddziela komendy chorągwi od komend Pogotowia oraz od doraźnego kierownictwa służby miejskiej. Podkreślono asymetrię źródeł — znacznie lepiej udokumentowane są działania chłopców w Białymstoku i Grodnie niż aktywność harcerek oraz środowisk powiatowych. Wnioskiem jest, że wkład harcerstwa nie polegał wyłącznie na walce z bronią. Jego podstawową wartością była zdolność szybkiego przekształcenia struktur wychowawczych w sieć służby publicznej, łączności, opieki i samoorganizacji społecznej. |
Słowa kluczowe: Związek Harcerstwa Polskiego, Pogotowie Harcerzy, Pogotowie Harcerek, województwo białostockie, Białystok, Grodno, Wołkowysk, kampania polska 1939, agresja sowiecka
1. Wprowadzenie: między pamięcią środowiskową a rekonstrukcją historyczną
Udział harcerzy i harcerek w wojnie 1939 r. należy do tych tematów, w których pamięć zbiorowa powstała szybciej niż krytyczne opracowanie naukowe. Wojenne doświadczenie młodzieży — służba na dworcach, przenoszenie meldunków, opieka nad rannymi, budowa barykad i walka z czołgami — łatwo układało się w narrację o ofiarności. Taka narracja ma mocne oparcie w źródłach, lecz zarazem sprzyjała łączeniu wydarzeń z różnych miejsc, przenoszeniu późniejszych funkcji konspiracyjnych na wrzesień 1939 r. i dopisywaniu konkretnym osobom zadań, których dokumentacja nie potwierdza.
Celem artykułu nie jest pomniejszanie legendy, ale jej historyczne uszczegółowienie. Pytania badawcze brzmią: jak przygotowywano białostockie struktury ZHP do wojny; kto faktycznie kierował służbą na poszczególnych szczeblach; jakie zadania wykonywano w Białymstoku i Grodnie; co można powiedzieć o środowiskach powiatowych; oraz gdzie kończy się wiedza źródłowa. Określenie „harcerze i harcerki” jest tu stosowane ściśle do członków przedwojennego ZHP lub osób, których wcześniejszy związek z organizacją został wiarygodnie poświadczony. Nie każda młoda osoba walcząca we wrześniu 1939 r. była harcerzem, choć w relacjach pojęcia „młodzież”, „uczniowie” i „harcerze” bywają używane zamiennie.
Podstawą rekonstrukcji są trzy grupy materiałów. Pierwszą tworzą źródła normatywne i personalne ZHP, zwłaszcza „Wiadomości Urzędowe”, pozwalające odtworzyć formalną organizację Pogotowia Harcerek oraz obsadę starszyzny. Drugą stanowią wspomnienia uczestników, przede wszystkim obszerna relacja Ryszarda Kaczorowskiego o służbie białostockiej i marszu do Wołkowyska oraz wspomnienia Jana Siemińskiego o Grodnie. Trzecią są regionalne opracowania Jana Dworakowskiego, biogramy i artykuły Instytutu Pamięci Narodowej oraz literatura dotycząca obrony Białegostoku i Grodna. Relacje spisywane po latach konfrontowano z dokumentami i chronologią działań wojennych; gdy nie było to możliwe, informację oznaczono jako prawdopodobną albo sporną.1
2. Granice województwa i granice tematu
Najważniejsze rozstrzygnięcie metodologiczne dotyczy terytorium. Z dniem 1 kwietnia 1939 r., na mocy ustawy z 9 kwietnia 1938 r., powiaty łomżyński, ostrołęcki i ostrowski wyłączono z województwa białostockiego i włączono do województwa warszawskiego. We wrześniu województwo białostockie obejmowało zatem powiaty: augustowski, białostocki, bielski, grodzieński, sokólski, suwalski, szczuczyński z siedzibą w Grajewie, wołkowyski i wysokomazowiecki oraz wydzielony Białystok.2
Zmiana administracyjna nie musiała natychmiast zerwać wszystkich więzi organizacyjnych ZHP. Chorągwie, hufce i sieci instruktorskie miały własną dynamikę, a wspomnienia utrwalały wcześniejsze pojęcie Białostocczyzny. Z tego powodu środowiska Łomży, Ostrołęki i Ostrowi Mazowieckiej często pojawiają się w regionalnych zestawieniach. W artykule nie zostały jednak włączone do zasadniczej rekonstrukcji, gdyż tytuł odnosi się do województwa w chwili wybuchu wojny. Ich pominięcie nie oznacza negowania związków z Chorągwią Białostocką przed kwietniem 1939 r.; jest konsekwencją przyjętej cezury prawno-administracyjnej.
Równie istotna jest cezura czasowa. Analiza obejmuje przygotowania bezpośrednio związane z Pogotowiem w latach 1938–1939 oraz działania od mobilizacji alarmowej pod koniec sierpnia do końca kampanii. Późniejsza konspiracja została przywołana tylko tam, gdzie wyjaśnia ciągłość kadr. Nie należy bowiem automatycznie utożsamiać Pogotowia z Szarymi Szeregami: pierwsze było legalnym mechanizmem służby wojennej państwu i społeczeństwu, drugie — organizacją konspiracyjną powstałą w warunkach okupacji.
3. ZHP w regionie u progu wojny: struktura i odpowiedzialność
3.1. Dwie organizacje, wspólna gotowość
Przedwojenny ZHP składał się z odrębnych Organizacji Harcerzy i Harcerek. W regionie działały więc równolegle Chorągiew Harcerzy i Chorągiew Harcerek, z własnymi komendami, hufcami i programami. Pod koniec lat trzydziestych komendantem Chorągwi Białostockiej Harcerzy był hm. Stanisław Łopatecki, prawnik i instruktor pełniący tę funkcję od 8 grudnia 1934 r.; Chorągwią Harcerek kierowała hm. Aleksandra Sandomierska.3 W notatkach i późniejszych zestawieniach imię Łopateckiego bywało błędnie podawane jako „Stefan”. Materiał regionalny i dokumentacja harcerska przemawiają za formą Stanisław.
Funkcja komendanta chorągwi nie była tożsama z dowodzeniem Pogotowiem. Białostocką Komendą Pogotowia Harcerzy kierował w 1939 r. Andrzej Świerczyński. W organizacji żeńskiej chorągwianą komendantką Pogotowia była Maria Kapałówna, a po jej śmierci w 1939 r. zadania przejęła Waleria Waszkiewicz. Sandomierska pozostawała komendantką całej Chorągwi Harcerek. Rozróżnienie to usuwa pozorną sprzeczność występującą w wielu opracowaniach: obie instruktorki mogły równocześnie pełnić funkcje kierownicze, lecz na różnych poziomach odpowiedzialności.4
Na szczeblu ogólnopolskim Pogotowie Harcerek powołała Naczelniczka Harcerek Maria Krynicka; formalny rozkaz z 24 września 1938 r. wskazał hm. Józefinę Łapińską jako komendantkę Pogotowia. W lokalnej tradycji pojawia się również data 21 września, odnoszona do rozpoczęcia mobilizacji organizacyjnej. Dla uniknięcia sztucznego sporu należy odróżnić moment podjęcia decyzji od daty formalnego rozkazu.5 W przypadku Organizacji Harcerzy przygotowania wojenne miały bardziej zdecentralizowany charakter; w Białymstoku Pogotowie zorganizowano w czerwcu 1939 r.6 Nazwiska centralnych działaczy są ważne dla ram instytucjonalnych, lecz nie powinny być mechanicznie powtarzane przy opisie każdego hufca.
3.2. Od wychowania do służby
Pogotowie nie powstało z niczego. Harcerski system zastępowy, praktyka obozowa, terenoznawstwo, sygnalizacja, samarytanka i odpowiedzialność drużynowych tworzyły zasób umiejętności użytecznych w kryzysie. Według regionalnego opracowania 371 uczniów szkół średnich z białostockich środowisk harcerskich ukończyło pierwszy lub drugi stopień przysposobienia wojskowego. Liczba ta dotyczy przeszkolonych, nie całego stanu osobowego chorągwi, dlatego nie może być traktowana jako pełna liczebność Pogotowia.7
W Organizacji Harcerek akcentowano obronę przeciwlotniczą i przeciwgazową, ratownictwo, opatrywanie rannych, łączność, gospodarstwo zbiorowe i opiekę nad ludnością. Latem 1939 r. Chorągiew Białostocka zorganizowała siedem obozów służby społecznej na pograniczu polsko-niemieckim, w powiatach suwalskim, augustowskim i szczuczyńskim, określanym w źródle przez siedzibę powiatu jako rejon grajewski. Program obejmował szkolenia z OPL, obrony przeciwgazowej, samarytanki i strzelectwa. Obozy zwijano wcześniej w miarę narastania zagrożenia; po powrocie znad Jeziora Białego Aleksandra Sandomierska zabezpieczała archiwum i sprzęt chorągwi na wypadek ewakuacji.8
Wykaz czynnej starszyzny żeńskiej z 1938 r. potwierdza obecność w chorągwi m.in. Marii Kapałówny, Ireny Kolpy, Izy Kossowskiej, Aleksandry Sandomierskiej i Bronisławy Tkaczukowej. Wcześniejsze rozkazy wymieniają również Walerię Waszkiewicz, Irenę Grundlową, Bronisławę Kapałównę, Cecylię Thummównę i inne instruktorki.9 Samo umieszczenie nazwiska w wykazie nie dowodzi jednak wykonania konkretnego zadania we wrześniu. W artykule nazwiska te służą do rekonstrukcji zaplecza kadrowego, a nie do przypisywania nieudokumentowanych akcji.
4. Białystok: służba mobilizacyjna, bombardowanie i odwrót
4.1. Komenda Pogotowia przy Szkole Powszechnej nr 1
Najpełniejszym źródłem do codziennej pracy Pogotowia w stolicy województwa jest relacja Ryszarda Kaczorowskiego. 20 sierpnia 1939 r. wrócił on z harcerskiej wędrówki kajakowej po jeziorach suwalsko-augustowskich wraz z Tadeuszem Kamińskim i Zdzisławem Kołodziejskim. Już następnego dnia cała trójka podjęła służbę. Marian Dakowicz, student Uniwersytetu Stefana Batorego i instruktor przebywający na wakacjach w Białymstoku, wyznaczył Kaczorowskiego swoim zastępcą w miejskim Pogotowiu Harcerzy. Kaczorowski był wówczas przybocznym 6. Lotniczej Drużyny w szczepie im. Bolesława Chrobrego; wcześniej prowadził 13. Żeglarską Drużynę im. Andrzeja Małkowskiego.10
Mobilizacja wojskowa uszczupliła komendy harcerskie. Obowiązki komendanta chorągwi pełnił hm. Witold Chochowski, dotychczasowy kierownik referatu starszoharcerskiego, a obowiązki hufcowego Białegostoku — phm. Bohdan Zielik, namiestnik zuchowy. Nie znaczy to, że przejęli oni formalnie wszystkie przedwojenne stanowiska; były to doraźne zastępstwa wymuszone nieobecnością zmobilizowanych instruktorów. Komenda Pogotowia mieściła się w Szkole Powszechnej nr 1, obok Zarządu Miejskiego. Zielik codziennie odbierał zadania od oficerów komendy placu przy ul. Piłsudskiego, a Dakowicz rozdzielał je między drużyny.11
Ten opis ujawnia praktyczny mechanizm współpracy wojska, władz miejskich i ZHP. Harcerstwo nie było samodzielnym oddziałem wojskowym. Działało jako zdyscyplinowana rezerwa pracy publicznej, którą można było kierować tam, gdzie mobilizacja tworzyła braki personalne. Harcerze obsadzali punkty informacyjne na dworcu, w urzędach i koszarach, pełnili funkcje gońców i przewodników, pomagali porządkować napływ rezerwistów oraz zastępowali mężczyzn powołanych do armii. W siedzibie Pogotowia stale czekała grupa gotowa do natychmiastowego zadania.
4.2. 1 września na dworcu
Pierwszy dzień wojny sprawdził przygotowania w warunkach realnego zagrożenia. Bombardowanie objęło obiekty wojskowe i kolejowe; szczególnie ucierpiał dworzec. Na miejsce skierowano drużynę Zdzisława Kołodziejskiego. Harcerze pomagali ewakuować rannych, zorganizowali bufet stacyjny i kierowali przybywających rezerwistów do właściwych punktów.12 Była to służba pozornie prozaiczna, lecz w systemie mobilizacyjnym miała znaczenie operacyjne: ograniczała chaos, podtrzymywała przepływ ludzi i informacji oraz odciążała przeciążony personel kolejowy i wojskowy.
W kolejnych dniach podobne interwencje powtarzały się. Relacja Kaczorowskiego nie daje pełnego dziennika służb ani listy wszystkich uczestników, ale pokazuje ciągłość pracy do 10 września. Nie ma podstaw, aby wszystkim harcerkom i harcerzom miasta przypisywać identyczny zestaw zadań. Szczególnie ostrożnie trzeba traktować popularne twierdzenia o rozbudowanym „szpitalu harcerskim” lub o jednolicie zorganizowanej harcerskiej obronie przeciwlotniczej, jeśli nie towarzyszy im wskazanie placówki, daty i źródła. Z materiałów pewnie wynika służba informacyjna, pomoc rannym, organizacja zaplecza dworca i gotowość do zleceń komendy placu.
Dokumentacja działalności harcerek w Białymstoku jest uboższa niż relacja o Pogotowiu Harcerzy. Profil ich wcześniejszego szkolenia pozwala oczekiwać udziału w samarytance, opiece, ewidencji i przygotowaniu środków ochrony, lecz wyciąganie z programu szkoleniowego wniosku o konkretnym wrześniowym dyżurze byłoby nadużyciem. Pewne pozostają: istnienie komendy Pogotowia Harcerek, kierownictwo Marii Kapałówny, następnie Walerii Waszkiewicz, oraz działalność przygotowawcza Aleksandry Sandomierskiej. To ważne rozróżnienie między udokumentowaną strukturą a prawdopodobną praktyką.
4.3. Około siedemdziesięciu starszych harcerzy w drodze do Wołkowyska
10 września do komendy harcerskiej dotarła informacja, że wojska niemieckie zbliżają się do Białegostoku, a miasto nie będzie bronione. Późniejszy rozwój wydarzeń przyniósł wprawdzie improwizowaną walkę 14–15 września, lecz w chwili wydania polecenia starszych harcerzy zamierzano wyprowadzić z zagrożonego ośrodka. Utworzono oddział liczący około siedemdziesięciu chłopców. Mieli dotrzeć do Wołkowyska na rowerach i, jeśli będzie to możliwe, koleją. Ogólne kierownictwo sprawował Witold Chochowski, a w kolumnie znajdowali się Bohdan Zielik, Marian Dakowicz i Ryszard Kaczorowski.13
Marsz nie był spokojną ewakuacją. W rejonie Kuźnicy kolumna znalazła się pod nalotem; część trasy pokonano transportem kolejowym, który również był atakowany z powietrza. W Wołkowysku harcerzy skierowano do patroli w okolicznych wsiach i majątkach, gdzie obawiano się dywersji oraz napadów na rozproszone zaplecze wojskowe. Stanisław Łopatecki, który przybył do Wołkowyska, interweniował w sprawie dalszego losu grupy. Zdecydowano o skierowaniu jej na południe, z dala od frontu niemieckiego. 16 września harcerze wyjechali w stronę Baranowicz.14
Agresja sowiecka z 17 września przekreśliła plan. Wiadomość o wkroczeniu Armii Czerwonej zastała grupę w ruchu, a sytuacja komunikacyjna i wojskowa szybko się załamywała. Harcerze podzielili się: część próbowała przedostać się w stronę Nowogródka, Wilna i granicy litewskiej, inni zawrócili. Kaczorowski znalazł się w Nowogródku, a następnie powrócił do Białegostoku. Ewakuacja z 10–17 września pokazuje, że regionalne Pogotowie znalazło się kolejno wobec dwóch agresorów. Doświadczenie służby, marszu, nalotów i rozpadu struktur państwowych stało się bezpośrednim prologiem konspiracji, ale nie należy dopisywać jej organizacyjnych form do pierwszych dni wojny.
5. Harcerki: infrastruktura odporności społecznej
W historiografii kampanii wrześniowej łatwiej zauważyć walkę z bronią niż pracę podtrzymującą funkcjonowanie miasta. Tymczasem koncepcja Pogotowia Harcerek była właśnie projektem odporności społecznej. Drużyny miały przygotować się do opieki nad dziećmi i uchodźcami, pierwszej pomocy, służby łączności, ewidencji, wyżywienia zbiorowego oraz ochrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej. W warunkach mobilizacji zadania te uwalniały dorosłych do służby wojskowej i administracyjnej oraz zmniejszały skutki nalotów i ruchów ludności.15
W białostockim przypadku uchwytny źródłowo jest przede wszystkim etap przygotowań: szkolenia dla drużyn szkół średnich, obozy służby społecznej na północnym pograniczu, zabezpieczanie mienia organizacji i alarmowe uruchomienie struktur. Lista instruktorek pokazuje, że nie była to aktywność jednej osoby. Obok Sandomierskiej, Kapałówny i Waszkiewicz działały specjalistki odpowiedzialne za starsze harcerki, zuchy, wychowanie fizyczne, obozy i pracę drużyn. Jednak brak zachowanych raportów służbowych uniemożliwia sporządzenie kompletnej imiennej listy dyżurów z września.
Ta luka ma także wymiar źródłowy i kulturowy. Praca opiekuńcza, sanitarna i kancelaryjna rzadziej trafiała do meldunków bojowych; po wojnie uwagę skupiano na konspiracji, a wspomnienia mężczyzn częściej publikowano jako relacje z działań. Dlatego ostrożność nie powinna prowadzić do wniosku o bierności harcerek. Właściwsza jest teza o nierównym stopniu dokumentacji. Z całą pewnością funkcjonowała przygotowana kadra i program służby; znacznie trudniej udowodnić, która z instruktorek wykonywała określone zadanie w konkretnym dniu.
6. Grodno: od służby przeciwdywersyjnej do walki z Armią Czerwoną
6.1. Miasto pozbawione pełnej osłony wojskowej
Grodno było drugim najważniejszym ośrodkiem harcerskim województwa i miejscem, w którym udział młodzieży przybrał najbardziej bezpośrednią postać bojową. Mobilizacja i przesunięcie regularnych oddziałów na front niemiecki osłabiły garnizon. Po 17 września nie istniał jeden sprawny ośrodek dowodzenia; przygotowania organizowali wojskowi i cywile, m.in. wiceprezydent Roman Sawicki oraz płk Bronisław Adamowicz. Kompania ochotnicza składała się w znacznej części z młodzieży gimnazjalnej i robotniczej. Uczniowie kopali rowy, wznosili przeszkody i barykady; dziewczęta prowadziły zapisy ochotników, a kobiety przygotowywały żywność, bandaże, lekarstwa i butelki zapalające.16
Nie wolno utożsamiać całej tej młodzieży z ZHP. Źródła potwierdzają jednak obecność zorganizowanej grupy harcerskiej. Brunon Hlebowicz — nauczyciel, instruktor i były zastępca komendanta hufca — skupił starszych harcerzy oraz młodych robotników wcześniej związanych z harcerstwem, należących wówczas do Związku Młodej Polski. Oddział pozostawał w dyspozycji Oddziału II Dowództwa Okręgu Korpusu nr III. Początkowo prowadził obserwację i ochronę przed spodziewaną dywersją niemiecką. Dopiero agresja sowiecka zmieniła kierunek zagrożenia.17
6.2. Patrole przeciwpancerne i łączniczki
20 września sowieckie czołgi weszły do miasta. Obrońcy dysponowali znikomą bronią przeciwpancerną, dlatego podstawowym środkiem stały się granaty i butelki z benzyną lub mieszanką zapalającą. Z relacji Jana Siemińskiego wynika, że tworzono cztero- i pięcioosobowe patrole do zwalczania czołgów; zapas butelek przygotowywano w piwnicach koszar, a młodzi łącznicy i łączniczki dostarczali je na zagrożone odcinki.18 Właśnie w tym splocie przygotowania technicznego, znajomości ulic i dyscypliny małych zespołów umiejętności harcerskie uzyskały bezpośrednie znaczenie bojowe.
Najlepiej poświadczony jest czyn patrolu Brunona Hlebowicza. Instruktor strzelił przez szczelinę obserwacyjną czołgu, zabijając kierowcę, co umożliwiło pozostałym podpalenie unieruchomionego pojazdu butelką z benzyną. Wieczorem 21 września Hlebowicz przeprowadził grupę obrońców z koszar 81. Pułku Strzelców Grodzieńskich do lasu Pyszki, skąd mogli kontynuować odwrót. Następnie przekroczył granicę litewską i został internowany.19 Jego przypadek łączy wszystkie fazy wrześniowej służby: przedwojenną pracę wychowawczą, obserwację przeciwdywersyjną, walkę uliczną i zorganizowane wyprowadzenie ludzi z miasta.
Jan Siemiński, harcerz i późniejszy autor wspomnień „Grodno walczące”, jest drugim ważnym świadkiem od środka. Jego relacja pozwala zobaczyć organizację małych patroli oraz przepływ środków walki z zaplecza na ulice. Nie daje jednak podstaw do pełnego odtworzenia wszystkich patroli ani rozstrzygnięcia każdej wersji wydarzeń. W literaturze wspomina się też szesnastoletniego Janusza Budzanowskiego, poległego w rejonie ulic Dominikańskiej i Brygidzkiej; należy go określać jako młodego obrońcę, dopóki nie zostanie jednoznacznie poświadczona przynależność harcerska.20
6.3. Tadeusz Jasiński: potwierdzona osoba, złożona legenda
Symbolem obrony stał się Tadeusz Jasiński, młody harcerz, którego Sowieci mieli przywiązać do czołgu jako żywą osłonę po nieudanej próbie zaatakowania pojazdu butelką zapalającą. Relacje Grażyny Lipińskiej i podporucznika Władysława Wasilewskiego opisują chłopca użytego jako osłona; badania metrykalne i identyfikacja fotografii potwierdziły istnienie Tadeusza Jasińskiego. Źródła różnią się jednak w szczegółach, m.in. co do wieku — w relacji Wasilewskiego pojawia się przedział 12–14 lat, podczas gdy w upamiętnieniu utrwalił się wiek piętnastu lat — oraz przebiegu schwytania.21
W artykule naukowym właściwe jest więc podwójne stwierdzenie: Jasiński nie jest postacią wymyśloną i zasadnie należy do pamięci o młodych obrońcach Grodna; jednocześnie nie każdy szczegół jego ostatnich chwil ma równą moc dowodową. Krytyka źródła nie odbiera mu miejsca w historii. Przeciwnie, oddziela rdzeń potwierdzony od kolejnych warstw narracji i pozwala uniknąć argumentu, że nieścisłość jednej daty unieważnia całe wydarzenie.
6.4. Odwrót i represje
Po dwóch dniach ciężkich walk większość zorganizowanych sił opuściła Grodno w kierunku północnym i litewskim; 22 września w mieście trwały już tylko rozproszone starcia. Obrona miała znaczenie przede wszystkim moralne i taktyczne: opóźniła marsz sił sowieckich i ułatwiła ewakuację części oddziałów oraz urzędów. Dla harcerzy odwrót oznaczał rozproszenie, internowanie albo konieczność ukrywania się.
Po zajęciu miasta rozpoczęły się represje wobec obrońców. Nowsze opracowanie oparte na materiałach Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego szacuje, że bez wyroku zamordowano około trzystu osób, w tym harcerzy i młodzież szkolną. Najwięcej egzekucji przeprowadzono na tzw. Psiej Górce oraz w lesie „Sekret”.22 Nie ma natomiast wiarygodnej kompletnej listy harcerzy rozstrzelanych na Psiej Górce. Podawanie precyzyjnej liczby „dwudziestu harcerzy” bez imion i źródła tworzy pozór dokładności; bezpieczniej mówić o nieustalonej liczbie młodych obrońców wśród ofiar masowych zbrodni.
7. Powiaty północne i wschodnie: to, co wiadomo, i to, czego brak
Źródła skupiają się na Białymstoku i Grodnie. Dla Augustowa, Suwałk i powiatu szczuczyńskiego najlepiej udokumentowane są obozy służby społecznej oraz szkolenie letnie, nie zaś wrześniowe raporty imienne. Nadgraniczne położenie tych powiatów wobec Prus Wschodnich tłumaczy nacisk na obserwację, obronę przeciwlotniczą, terenoznawstwo i pomoc ludności. Nie można jednak z samego miejsca obozu wywodzić, że jego uczestniczki tworzyły później określoną placówkę sanitarną lub łącznościową.
Przykładem potrzeby krytyki personalnej jest Tadeusz Lutostański z Suwałk. W niektórych zestawieniach przedstawiano go jako komendanta miejscowego Pogotowia i ofiarę represji sowieckich w 1940 r. Tymczasem urodził się w 1925 r., był uczniem i członkiem 1. Męskiej Drużyny Harcerzy im. Bartosza Głowackiego; w konspirację zaangażował się później, a Niemcy stracili go 19 maja 1943 r.23 Nie ma podstaw, by czternastoletniemu harcerzowi przypisywać we wrześniu 1939 r. funkcję hufcowego. Podobnie nazwisko Jadwigi Galińskiej jako komendantki suwalskiego Pogotowia Harcerek wymaga dalszej weryfikacji archiwalnej.
Wołkowysk jest lepiej widoczny jako etap działań grupy białostockiej niż jako samodzielnie udokumentowane środowisko Pogotowia. To tam około siedemdziesięciu harcerzy pełniło patrole na zapleczu ośrodka wojskowego i stamtąd ruszyło ku Baranowiczom. Nazwiska przypisywane w niektórych internetowych zestawieniach rzekomej komendzie hufca wołkowyskiego nie znajdują potwierdzenia w wykorzystanych źródłach. Dotyczy to zwłaszcza osób należących do innych pokoleń. Brak danych nie jest dowodem braku służby; wyznacza jednak granicę odpowiedzialnej rekonstrukcji.
Dla Bielska Podlaskiego, Sokółki i Wysokiego Mazowieckiego materiały dostępne online również nie pozwalają dziś zbudować porównywalnej narracji imiennej. Można zasadnie przypuszczać, że lokalne drużyny wykonywały typowe zadania Pogotowia — alarmowanie, pomoc mobilizacyjną, opiekę, łączność i obserwację — lecz naukowy opis wymagałby kwerendy w kronikach szkół, aktach komend hufców, zespołach PCK, dokumentacji starostw i relacjach rodzinnych. Uczciwe wskazanie tej luki jest ważniejsze niż jej wypełnianie analogią.
8. Skomasowany wykaz osób i funkcji
Poniższy wykaz porządkuje nazwiska występujące w różnych częściach tradycji harcerskiej. Osoby pełniące funkcje centralne i chorągwiane zostały wymienione jednokrotnie; przy lokalnych uczestnikach podano wyłącznie role znajdujące oparcie w źródłach.
Maria Krynicka — naczelniczka Harcerek; formalnie powołała ogólnopolskie Pogotowie Harcerek.
Józefina Łapińska — ogólnopolska komendantka Pogotowia Harcerek od września 1938 r.; funkcja centralna, nie lokalna.
Stanisław Łopatecki — komendant Chorągwi Białostockiej Harcerzy; w połowie września interweniował w Wołkowysku w sprawie dalszego skierowania grupy białostockiej.
Aleksandra Sandomierska — komendantka Chorągwi Białostockiej Harcerek; organizowała szkolenia i obozy służby społecznej, a przed nadejściem frontu zabezpieczała archiwum i sprzęt.
Andrzej Świerczyński — komendant białostockiego Pogotowia Harcerzy na szczeblu chorągwi.
Maria Kapałówna — pierwsza komendantka Chorągwianej Komendy Pogotowia Harcerek w Białymstoku; zmarła w 1939 r.
Waleria Waszkiewicz — przejęła kierowanie Chorągwianą Komendą Pogotowia Harcerek po śmierci Marii Kapałówny.
Witold Chochowski — pełniący obowiązki komendanta Chorągwi Harcerzy po mobilizacji instruktorów; kierował wycofaniem starszych harcerzy z Białegostoku.
Bohdan Zielik — pełniący obowiązki hufcowego Białegostoku; łącznik organizacyjny między komendą placu a Pogotowiem.
Marian Dakowicz — operacyjny komendant miejskiego Pogotowia Harcerzy w Białymstoku; przydzielał zadania drużynom.
Ryszard Kaczorowski — zastępca Mariana Dakowicza; uczestnik służby białostockiej i odwrotu przez Wołkowysk.
Zdzisław Kołodziejski — drużynowy; jego zespół 1 września pomagał rannym i rezerwistom na dworcu białostockim.
Tadeusz Kamiński — drużynowy, który wraz z Kaczorowskim i Kołodziejskim podjął służbę 21 sierpnia; późniejsze funkcje konspiracyjne nie są tu przenoszone na wrzesień.
Brunon Hlebowicz — instruktor i organizator starszych harcerzy w Grodnie; dowódca patrolu, który zniszczył sowiecki czołg, oraz przewodnik wycofującej się grupy.
Jan Siemiński — harcerz, uczestnik obrony Grodna i autor podstawowej relacji wspomnieniowej.
Tadeusz Jasiński — młody harcerz i obrońca Grodna, ofiara użycia cywila jako osłony czołgu; część szczegółów jego śmierci pozostaje sporna.
Janusz Budzanowski — szesnastoletni obrońca Grodna; przynależność harcerska nie została w wykorzystanych źródłach jednoznacznie potwierdzona.
9. Bilans: charakter i znaczenie harcerskiego udziału
Udział harcerzy i harcerek województwa białostockiego miał charakter stopniowany. Pierwszy poziom stanowiło przygotowanie społeczeństwa: szkolenia, obozy, zabezpieczanie wyposażenia i tworzenie komend alarmowych. Drugi obejmował służbę publiczną po mobilizacji — informację, łączność, pomoc rannym, obsługę zaplecza i zastępowanie zmobilizowanych pracowników. Trzeci pojawił się tam, gdzie załamały się regularne struktury obrony: patrole przeciwdywersyjne, ewakuacja i odwrót. Czwarty, wyjątkowy i najdramatyczniejszy, to udział w bezpośredniej walce z Armią Czerwoną w Grodnie.
Białystok i Grodno nie tworzą dwóch wersji tej samej historii. W pierwszym mieście harcerstwo zostało włączone w mechanizm mobilizacyjny i logistyczny, po czym część starszych chłopców ewakuowano przed nadejściem Niemców. W drugim słabość garnizonu i sowiecki atak doprowadziły do oddolnej obrony miejskiej, w której wcześniejsze przygotowanie małych zespołów znalazło zastosowanie bojowe. Wołkowysk był ogniwem łączącym oba doświadczenia: punktem zaplecza, patroli i dalszego, przerwanego przez agresję ZSRS, odwrotu.
Najważniejszym zasobem ZHP nie była broń, lecz organizacja. System zastępowy dostarczał małych, zgranych zespołów; drużynowi potrafili przyjmować zadania i rozdzielać pracę; członkowie znali teren, podstawy łączności i pierwszej pomocy. W chwili kryzysu pozwoliło to przekształcić ruch wychowawczy w sieć służby. Ten wniosek nie wymaga wyolbrzymiania liczebności ani dopisywania każdego młodego obrońcy do harcerstwa.
Analiza ujawnia jednocześnie poważne braki. Nie znamy pełnej liczby harcerzy i harcerek objętych alarmem w województwie, imiennych składów większości patroli, rozdziału służb żeńskich w Białymstoku ani kompletnej listy harcerskich ofiar Grodna. Najbardziej obiecujące kierunki dalszych badań to archiwa ZHP, kroniki szkół i drużyn, dokumenty PCK, akta samorządowe i rodzinne spuścizny fotograficzne. Szczególnie potrzebna jest kwerenda dotycząca Augustowa, Suwałk, Bielska, Sokółki, Wysokiego Mazowieckiego i Wołkowyska.
Mimo tych ograniczeń obraz zasadniczy jest wyraźny. Białostockie harcerstwo weszło w wojnę nie jako romantyczna improwizacja, lecz jako organizacja wcześniej przygotowywana do służby. W pierwszej połowie września jego członkowie wspierali mobilizację i ludność wobec niemieckich nalotów; po 17 września część znalazła się wobec drugiego agresora, a w Grodnie stanęła do walki. Dojrzałość tej postawy polegała zarówno na odwadze bojowej, jak i na gotowości do pracy, której historia rzadziej nadaje imiona.
Przypisy
1. W sprawie metodologii i regionalnej organizacji zob. J. Dworakowski, „Z dziejów białostockiego harcerstwa”, Białystok 2023, wydanie internetowe; por. R. Kaczorowski, wspomnienia z lat 1939–1940, publikowane przez Zespół Szkół Handlowo-Ekonomicznych w Białymstoku.
2. P. Fiedorczyk, P. Kowalski, „Sądownictwo powszechne na terenie województwa białostockiego w okresie międzywojennym”, „Miscellanea Historico-Iuridica”, t. XI, s. 276–277; Dz.U. 1938 nr 27, poz. 240.
3. J. Dworakowski, dz. cyt., część dotycząca zmian w komendzie Chorągwi i stanu organizacji w końcu lat trzydziestych.
4. Tamże; J. Dworakowski, „Harcmistrzyni Aleksandra Sandomierska 1890–1978”, Białystok 2026, s. 4.
5. „Wiadomości Urzędowe” ZHP 1938, nr 8, rozkaz Naczelniczki Harcerek z 24 IX 1938 r.; J. Dworakowski, „Harcmistrzyni Aleksandra Sandomierska…”, s. 4.
6. J. Dworakowski, „Z dziejów białostockiego harcerstwa”, rozdział o Pogotowiu Harcerzy.
7. Tamże. Liczby dotyczącej 371 przeszkolonych nie należy sumować z danymi o wcześniejszej liczebności chorągwi.
8. J. Dworakowski, „Harcmistrzyni Aleksandra Sandomierska…”, s. 4.
9. „Wiadomości Urzędowe” ZHP 1938, nr 10; „Wiadomości Urzędowe” ZHP 1937, nr 7.
10. R. Kaczorowski, „I nie zawahać się przed ofiarą życia”, wspomnienia z lat 1939–1940, oprac. i wprowadzenie W. Hajduk, Zespół Szkół Handlowo-Ekonomicznych w Białymstoku.
11. Tamże, opis organizacji komendy Pogotowia w Szkole Powszechnej nr 1.
12. Tamże, zapis wydarzeń 1 IX 1939 r.
13. Tamże, opis polecenia z 10 IX 1939 r.; por. N. Filinowicz, „Obrona Białegostoku w dniach 14–15 września 1939 r.”, „Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska” 2019, nr 32, s. 199–218.
14. R. Kaczorowski, dz. cyt.; biogram „100 lat temu urodził się Ryszard Kaczorowski”, Dzieje.pl.
15. „Wiadomości Urzędowe” ZHP 1938, nr 8; materiały programowe Pogotowia Harcerek, por. S. Piątkowski, „Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945”, wydanie internetowe.
16. „Obrona Grodna we wrześniu 1939 r. w świetle materiałów z Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego”, Przystanek Historia IPN, fragmenty relacji Józefa Apoznańskiego i Wacława Sarosieka.
17. J. Autuchiewicz, „Brunon Hlebowicz — nauczyciel, harcerz, obrońca Grodna”, Przystanek Historia IPN, 21 IX 2024.
18. J. Siemiński, „Grodno walczące. Wspomnienia harcerza”, wyd. 2, Białystok 1992; por. relację przywołaną w artykule „Grodna broniła młodzież”, „Rzeczpospolita”.
19. J. Autuchiewicz, dz. cyt.
20. „Grodna broniła młodzież”, „Rzeczpospolita”; w sprawie Siemińskiego zob. J. Siemiński, dz. cyt.
21. „Obrona Grodna…”, Przystanek Historia IPN, relacja ppor. Władysława Wasilewskiego; „Tadeusz Jasiński”, Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Białymstoku; „Bohater odzyskał wizerunek, legenda znalazła potwierdzenie”, Muzeum Pamięci Sybiru.
22. „Obrona Grodna…”, Przystanek Historia IPN, część o represjach po zajęciu miasta.
23. „Stulecie suwalskiego harcerstwa”, „DwuTygodnik Suwalski”; relacja Alicji Lutostańskiej, Archiwum Historii Mówionej IPN.
Bibliografia i źródła internetowe
Źródła i wspomnienia
Kaczorowski R., „I nie zawahać się przed ofiarą życia”. Wspomnienia z lat 1939–1940, oprac. W. Hajduk, Zespół Szkół Handlowo-Ekonomicznych w Białymstoku, https://ekonomik.bialystok.pl/j/index.php?Itemid=217&catid=133&id=606:i-nie-zawahac-si-przed-ofiar-ycia-wspomnienia-pana-prezydentan-ryszarda-kaczorowskiego&option=com_content&view=article (dostęp: 29 VIII 2026).
Siemiński J., Grodno walczące. Wspomnienia harcerza, wyd. 2, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Oddział Białostocki, Białystok 1992.
„Wiadomości Urzędowe” ZHP 1937, nr 7, https://archiwumharcerskie.pl/images/4/47/1937-07_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_7.pdf.
„Wiadomości Urzędowe” ZHP 1938, nr 8, https://archiwumharcerskie.pl/images/b/bb/1938-10_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_8.pdf.
„Wiadomości Urzędowe” ZHP 1938, nr 10, https://archiwumharcerskie.pl/images/a/a6/1938-12_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_10.pdf.
Opracowania
Autuchiewicz J., „Brunon Hlebowicz — nauczyciel, harcerz, obrońca Grodna”, Przystanek Historia IPN, 21 IX 2024, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/harcerstwo/94822,Brunon-Hlebowicz-nauczyciel-harcerz-obronca-Grodna.html.
Dworakowski J., „Harcmistrzyni Aleksandra Sandomierska 1890–1978”, Białystok 2026, https://pracownia.ckubialystok.pl/wp-content/uploads/2026/03/Harcmistrzyni-Aleksandra-Sandomierska.pdf.
Dworakowski J., „Z dziejów białostockiego harcerstwa”, Białystok 2023, https://pracownia.ckubialystok.pl/wp-content/uploads/2023/06/Z-dziejow-bialostockiego-harcerstwa-po-korekcie.pdf.
Fiedorczyk P., Kowalski P., „Sądownictwo powszechne na terenie województwa białostockiego w okresie międzywojennym”, „Miscellanea Historico-Iuridica”, t. XI.
Filinowicz N., „Obrona Białegostoku w dniach 14–15 września 1939 r.”, „Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska” 2019, nr 32, s. 199–218.
„Obrona Grodna we wrześniu 1939 r. w świetle materiałów z Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego”, Przystanek Historia IPN, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/99808,Obrona-Grodna-we-wrzesniu-1939-r-w-swietle-materialow-z-Instytutu-Polskiego-i-Mu.html.
Piątkowski S., „Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945”, https://www.polska1918-89.pl/pdf/harcerstwo-polskie-w-okresie-okupacji-1939-1945,3977.pdf.
„Tadeusz Jasiński”, Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Białymstoku, https://bialystok.pth.net.pl/biografie/jasinski-tadeusz.
„Bohater odzyskał wizerunek, legenda znalazła potwierdzenie”, Muzeum Pamięci Sybiru, https://sybir.bialystok.pl/bohater-odzyskal-wizerunek-legenda-znalazla-potwierdzenie/.
„100 lat temu urodził się Ryszard Kaczorowski”, Dzieje.pl, https://dzieje.pl/aktualnosci/100-lat-temu-urodzil-sie-ryszard-kaczorowski.
