Przed godziną próby. Harcerstwo polskie w cieniu nadchodzącej wojny / Piotr Kotlarz

Iłżeccy harcerze na zlocie w Spale 1935 r., drugi z prawej dh. J. Cichosz [fot. ze zbiorów M. Dobrowolskiej] Za: Dzieje iłżeckiego harcerstwa 1917-2000, phm. Paweł Nowakowski. https://www.ilzahistoria.pl/aktualnosci/dzieje-ilzeckiego-harcerstwa-1917-2000/

Wychowanie obywatelskie wobec zagrożenia wojennego

Przygotowania polskiego harcerstwa do wojny wyrastały z programu wychowawczego rozwijanego przez cały okres niepodległości, lecz w latach 1938–1939 przybrały odrębną postać organizacyjną. Związek Harcerstwa Polskiego tworzył struktury pogotowia, określał przydziały służbowe, porządkował łączność alarmową i kierował starszą młodzież do szkolenia specjalistycznego. Państwo wyznaczało prawne i wojskowe ramy tych działań, a organizacje społeczne dostarczały części wiedzy fachowej, instruktorów i zaplecza. Ostateczny kształt przygotowań zależał jednak od miejscowych komend, współpracy z administracją i wojskiem oraz dostępności ludzi i sprzętu. Rozkaz ogólnopolski ustanawiał zadanie; jego wykonanie następowało w konkretnym hufcu, drużynie, szpitalu, urzędzie lub placówce obrony przeciwlotniczej.¹

Podstawowe znaczenie miało rozróżnienie trzech zakresów aktywności: wychowania do obrony państwa, przygotowania do pomocniczej służby wojennej oraz przeszkolenia wojskowego. Zakresy te stykały się ze sobą, lecz nie były tożsame. Znajomość terenu, samarytanka, sygnalizacja i obozownictwo należały do zwykłej pracy harcerskiej; rejestracja do określonej służby, ustalenie drogi alarmowania i przydzielenie zespołu instytucji publicznej oznaczały już przygotowanie organizacyjne. Natomiast powołanie instruktora lub starszego harcerza do wojska następowało według przepisów wojskowych, niezależnie od pełnionej funkcji w ZHP. Podobnie służba harcerek w pogotowiu nie oznaczała automatycznie objęcia ich statusem wojskowego personelu pomocniczego.²

Wojenne przeznaczenie części umiejętności nie usuwało wychowawczego charakteru Związku. Statut z 1936 r. łączył kształtowanie prawości, ofiarności i odpowiedzialności ze świadomą służbą państwu i gotowością do jego obrony. Wśród środków działania wymieniał zarówno system zastępowy, obozy, gry i wycieczki, jak i przysposobienie wojskowe prowadzone w zakresie ustalonym przez właściwe władze państwowe. Przygotowanie obronne miało zatem podstawę statutową, ale pozostawało jednym z elementów szerszego programu. Tę konstrukcję zachowano także w ostatnich miesiącach pokoju, kiedy obok kursów służb wojennych organizowano szkolenie drużynowych zuchów, zajęcia przyrodnicze, żeglarstwo i wyjazdy zagraniczne.³

Tradycja udziału skautów i harcerzy w walkach o niepodległość dostarczała wzorców osobowych oraz języka, w którym opisywano obowiązek wobec kraju. W 1938 r., w dwudziestolecie odrodzenia państwa, przywoływano doświadczenia mobilizacji harcerskiej z listopada 1918 r. i organizowano spotkania dawnych uczestników walk. Nie była to wyłącznie pamięć uroczystościowa. Koła i grona harcerzy z czasów walk o niepodległość stanowiły środowisko dorosłych ludzi, którzy utrzymywali więź z organizacją i uczestniczyli w jej akcjach społecznych. Wiosną 1939 r. tę samą sieć wezwano do propagowania i subskrybowania Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej.⁴

Związek Harcerstwa Polskiego i państwo

U schyłku Drugiej Rzeczypospolitej ZHP dysponował rozległą siecią jednostek. Zestawienie za 1938 r. podaje 204 738 osób, w tym 130 589 w Organizacji Harcerzy i 74 149 w Organizacji Harcerek. Liczby te określają społeczny zasięg ruchu, a nie liczebność personelu gotowego do służby wojennej. Obejmują różne kategorie wieku, poziomy przygotowania i rodzaje członkostwa. Statut rozróżniał ponadto członków i uczestników, do których zaliczano młodzież szkolną oraz młodzież pozaszkolną do osiemnastego roku życia. W grupie uczestników znajdowali się także zuchowie. Posługiwanie się ogólną liczbą członków jako miarą sił pogotowia zaciera więc zasadnicze różnice między stanem ewidencyjnym a dyspozycyjnością.⁵

Związek tworzyły Organizacja Harcerzy, Organizacja Harcerek i Organizacja Przyjaciół Harcerstwa. Piony żeński i męski miały odrębne kierownictwa oraz własne drogi pracy programowej. Chorągwie dzieliły się na hufce, a te obejmowały gromady zuchowe, drużyny i kręgi starszoharcerskie. Równolegle działała struktura okręgów i obwodów, związana z władzami ogólnozwiązkowymi i społecznym zapleczem organizacji. Na poziomie państwa wspólne były naczelne organy ZHP; na poziomie przygotowań służbowych istotną rolę odgrywały natomiast odrębne decyzje naczelniczki harcerek i naczelnika harcerzy. Różnica między organizacją pogotowia żeńskiego i męskiego wynikała z ustroju Związku oraz ze specyfiki wyznaczanych im zadań.⁶

Rozporządzenie Rady Ministrów z 8 kwietnia 1936 r. uznało ZHP za stowarzyszenie wyższej użyteczności i przyznało mu przywilej wyłączności prowadzenia pracy harcerskiej, rozumianej jako wychowanie metodą skautową w oparciu o Prawo Harcerskie. Wykonanie aktu powierzono ministrowi spraw wewnętrznych w porozumieniu z ministrami wyznań religijnych i oświecenia publicznego oraz spraw wojskowych. Ustrój prawny Związku odzwierciedlał zatem wspólne zainteresowanie harcerstwem administracji, szkoły i wojska. Państwowe uprzywilejowanie ułatwiało organizacji działalność, a zarazem umieszczało ją w systemie nadzoru nad wychowaniem młodzieży.⁷

Powiązanie ze szkołą miało wymiar codzienny. Przynależność młodzieży szkolnej wymagała zgody rodziców lub opiekunów oraz władz szkolnych. Drużyny szkolne pozostawały pod dozorem wyznaczonych opiekunów, a kandydaturę drużynowego uzgadniano z kierownictwem szkoły. System ten zapewniał dostęp do młodzieży, pomieszczeń i kadry nauczycielskiej, lecz oznaczał również zależność od szkolnego kalendarza i decyzji administracji oświatowej. W przygotowaniach obronnych harcerz pozostawał jednocześnie uczniem, uczestnikiem organizacji i — zależnie od wieku — osobą objętą obowiązkami wynikającymi z państwowego systemu przysposobienia wojskowego.⁸

Przewodniczącym ZHP był Michał Grażyński, wojewoda śląski i polityk obozu pomajowego. Organizacją Harcerek kierowała Maria Krynicka, Organizacją Harcerzy — Zbigniew Trylski. Zbieżność funkcji Grażyńskiego wzmacniała personalne powiązania Związku z aparatem państwowym, ale nie oznaczała jednolitości poglądów instruktorów. Sam statut ustanawiał Józefa Piłsudskiego patronem ideowym ZHP. Z kolei marcowe „Wiadomości Urzędowe” z 1939 r., opisując obchody imienin Piłsudskiego i Edwarda Śmigłego-Rydza, informowały o zapewnieniu Naczelnego Wodza o gotowości organizacji do wykonywania jego rozkazów. Oficjalny język harcerski łączył w ten sposób wychowanie obywatelskie z kultem przywództwa państwowego i wojskowego.⁹

Zależności te nie wyczerpywały jednak stosunku harcerstwa do polityki. W 1937 r. Grażyński uczestniczył w porozumieniu organizacji młodzieżowych, które przeciwstawiało własną pozycję tendencjom do skupienia młodzieży wokół Związku Młodej Polski. Współdziałanie ZHP ze Związkiem Strzeleckim, Organizacją Młodzieży Pracującej i Centralnym Związkiem Młodzieży Wiejskiej „Siew” należało do sporów wewnątrz obozu pomajowego o kształt wychowania młodego pokolenia. Nie tworzyło wspólnej komendy pogotowia. Pokazuje natomiast, że polityczne poparcie dla obronności współistniało z rywalizacją o organizacyjną samodzielność i wpływ na młodzież.¹⁰

Poza ZHP działało Czerwone Harcerstwo Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, związane z ruchem socjalistycznym. Nie podlegało ono naczelnictwu Związku ani jego rozkazom mobilizacyjnym. We wspomnieniowym opracowaniu Kazimierza Szymańskiego odnotowano finansowanie pracy hufca zagłębiowskiego przez PPS, TUR i klasowe związki zawodowe, a także organizowanie obozów instruktorskich w latach poprzedzających wojnę. Był to odrębny mechanizm wychowania i społecznego przygotowania młodzieży. Przywileju prawnego ZHP nie należy zatem utożsamiać z faktycznym skupieniem całego ruchu harcerskiego w jednej organizacji. Również spory między nurtem państwowym a instruktorami katolicko-narodowymi wewnątrz ZHP pozostawały elementem jego przedwojennej rzeczywistości.¹¹

Partie i środowiska polityczne oddziaływały na przygotowanie młodzieży przede wszystkim przez programy wychowawcze, prasę, własne organizacje i sieci działaczy. Kompetencje do określania służb wojskowych oraz zadań obrony przeciwlotniczej należały natomiast do państwa. W odniesieniu do harcerzy rozróżnienie to jest zasadnicze: polityczne hasło mobilizacji narodowej nie zastępowało rozkazu harcerskiego, przydziału do instytucji ani powołania wojskowego. Nie ma podstaw do przedstawiania wszystkich obozów politycznych jako uczestników jednego, uzgodnionego programu szkolenia ZHP. Udokumentowany system przygotowań opierał się na współdziałaniu organów państwowych z władzami harcerskimi i partnerami społecznymi o określonych kompetencjach.

Wojsko i administracja w przygotowaniu służb

Wojskowe ramy przygotowań obejmowały działalność Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, terenowych komend przysposobienia oraz garnizonów. ZHP utrzymywał własną organizację wychowawczą, lecz przysposobienie wojskowe prowadził w granicach ustalonych przez państwo. Związek między obu systemami widoczny jest szczególnie wyraźnie w zarządzeniu PUWFiPW z 25 listopada 1938 r., opublikowanym jako załącznik do rozkazu naczelniczki harcerek ze stycznia 1939 r. Dokument nakazywał ustanowienie powiatowych i grodzkich komend PWK oraz określał ich zadania wobec władz wojskowych i organizacji społecznych. Publikacja tych wytycznych w urzędowym organie ZHP włączała harcerskie przygotowania w obieg państwowych instrukcji.¹²

Ustawa z 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym ustanawiała ramy służby pomocniczej, ważne zwłaszcza dla starszych harcerek i instruktorek. Wymieniała między innymi służbę przeciwlotniczą i przeciwgazową, wartowniczą, techniczną, komunikacyjną, przeciwpożarową i zdrowia oraz inne czynności konieczne dla obrony państwa. Ochotniczemu obowiązkowi pomocniczej służby wojskowej podlegały kobiety w wieku od ukończonych dziewiętnastu do ukończonych czterdziestu pięciu lat; ustawa przewidywała także szczególne zasady nakładania obowiązku przeszkolenia. Próg ten nie był tożsamy z wiekiem udziału w harcerskim przygotowaniu do pogotowia. Piętnastoletnia harcerka szkoląca się w samarytance nie stawała się przez to osobą przyjętą do ustawowej pomocniczej służby wojskowej.¹³

Drugą dziedziną państwowych przygotowań była obrona przeciwlotnicza i przeciwgazowa. Jej podstawę stanowiła ustawa z 15 marca 1934 r., rozwinięta rozporządzeniami o przygotowaniu obrony w czasie pokoju. Rozporządzenie Rady Ministrów z 24 stycznia 1939 r. regulowało obowiązki osób, władz i instytucji w zakresie przygotowania personelu. Harcerskie ćwiczenia alarmowe i ratownicze funkcjonowały zatem w szerszym systemie, w którym odpowiedzialność ponosiły organy państwowe, samorządy, instytucje i zakłady. Zespół harcerski miał być użyteczny dla tego systemu: przekazywać meldunki, wspomagać alarmowanie, obsługiwać łączność i wykonywać przydzielone czynności ratownicze.¹⁴

Najważniejszym pośrednikiem między centralną dyrektywą a miejscową instytucją pozostawał hufcowy. Instrukcja opublikowana w kwietniu 1939 r. wyznaczała mu rolę reprezentanta Organizacji Harcerzy wobec powiatowych władz państwowych, władz samorządowych i organizacji społecznych. Przez niego przechodziły sprawy kierowane od podległych jednostek do władz cywilnych i wojskowych. Rozwiązanie to miało znaczenie praktyczne: umożliwiało uzgadnianie zapotrzebowania na zespoły i ograniczało samodzielne podejmowanie sprzecznych zobowiązań przez drużyny. Sprawność pogotowia zależała więc także od jakości pracy administracyjnej i reprezentacyjnej hufca.¹⁵

Wojsko korzystało z harcerskiego zaplecza, ale również oddziaływało na jego osłabienie kadrowe. Oficerowie rezerwy pełniący funkcje instruktorskie podlegali powołaniu, a starsza młodzież uczestniczyła w państwowych obozach przysposobienia i pracy. List okólny Głównej Kwatery Harcerzy z 10 kwietnia 1939 r. wskazywał, że już w poprzednim roku obowiązkowe obozy licealistów i maturzystów spowodowały poważne trudności w organizowaniu harcerskiej akcji letniej. Na rok 1939 zalecano starania o dogodniejsze terminy turnusów oraz intensywniejsze szkolenie komendantów, oboźnych i gospodarzy. Centralne przygotowanie państwa do wojny i potrzeby wychowawczej organizacji nie zawsze układały się zatem harmonijnie.¹⁶

Społeczne zaplecze przygotowań

Współpraca ze stowarzyszeniami obronnymi i opiekuńczymi uzupełniała pracę wojska, szkoły i administracji. Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej łączyła popularyzację lotnictwa z przygotowaniem ludności cywilnej do ochrony przed zagrożeniem powietrznym i gazowym. Jej statut przewidywał szkolenie personelu fachowego, kursy instruktorskie, pokazy, publikacje, tworzenie urządzeń ochronnych i współdziałanie z władzami państwowymi. Dla harcerstwa oznaczało to dostęp do wiedzy i ćwiczeń wykraczających poza możliwości zwykłej drużyny. Program obronny wymagał znajomości postępowania podczas alarmu, zasad ochrony i organizacji pomocy; sama sprawność terenowa nie zapewniała tych kwalifikacji.¹⁷

Polski Czerwony Krzyż dysponował innym zakresem kompetencji. Statut z 30 listopada 1936 r. nakazywał przygotowanie w czasie pokoju do wojennej pomocy żołnierzom i ludności cywilnej, szkolenie ochotniczego personelu sanitarnego i pielęgniarskiego, gromadzenie materiałów oraz organizowanie szpitali, punktów sanitarno-odżywczych i drużyn ratowniczych. Uwzględniał również ratownictwo przeciwgazowe. Harcerska samarytanka spotykała się tu z instytucjonalną organizacją pomocy medycznej. Współpraca miała znaczenie zarówno dla przygotowania ludzi, jak i dla określenia miejsca ich przyszłej służby. Należy przy tym zachować różnicę między podstawową umiejętnością pierwszej pomocy a pełnym przygotowaniem pielęgniarskim.¹⁸

Odrębne zadania wykonywał Polski Biały Krzyż. Wbrew utożsamianiu obu organizacji jego statut z 17 stycznia 1936 r. określał zasadniczy cel jako pomoc wojsku w pracy kulturalno-oświatowej i wychowawczej nad żołnierzem i marynarzem. Wymieniał nauczanie, biblioteki, czytelnie, świetlice i dostarczanie materiałów oświatowych. W razie mobilizacji lub wojny PBK podlegał całkowicie ministrowi spraw wojskowych. Jego obecność wśród partnerów harcerskiej służby nie uzasadnia przypisywania mu całokształtu organizacji szpitali i transportu rannych. W systemie przygotowań różne stowarzyszenia wypełniały odmienne zadania; dopiero ich współdziałanie tworzyło zaplecze obrony.¹⁹

Bezpośrednie wsparcie kadrowe deklarowały organizacje rezerwistów. W czerwcowych „Wiadomościach Urzędowych” z 1939 r. ogłoszono komunikat Związku Oficerów Rezerwy RP, wzywający do zacieśnienia współpracy z harcerstwem. Odnotowano w nim wystąpienie Głównej Kwatery Harcerzy o pomoc w związku z sytuacją polityczną oraz zalecono nawiązywanie kontaktów z miejscowymi władzami ZHP. Znaczenie tego dokumentu polega na wskazaniu konkretnej drogi pozyskiwania dorosłych instruktorów wojskowych. Związek poszukiwał ludzi z odpowiednim przygotowaniem, a środowisko rezerwy otrzymywało wezwanie do współpracy wychowawczej i szkoleniowej.²⁰

Liga Morska i Kolonialna uczestniczyła przede wszystkim w kształtowaniu zainteresowań i postaw związanych z polską obecnością nad Bałtykiem. Rozkaz Trylskiego z 15 maja 1939 r. nakazywał udział harcerzy w jej obchodach, organizowanie ognisk poświęconych sprawom morskim oraz nawiązywanie przez komendantów chorągwi i hufcowych kontaktów z lokalnymi komitetami Ligi. Dokument łączył obronę dostępu do morza z ówczesną propagandą kolonialną. Nie należy zacierać tego drugiego składnika ani przenosić całej treści rozkazu do kategorii bezpośredniego szkolenia wojennego. Był on świadectwem politycznego i gospodarczego horyzontu wychowania państwowego, w którym przygotowanie obronne stykało się z szerszymi ambicjami II RP.²¹

Mobilizacja materialna przybierała postać ofiar i subskrypcji. Fundusz Obrony Narodowej, ustanowiony dekretem z 9 kwietnia 1936 r., oraz Pożyczka Obrony Przeciwlotniczej z 1939 r. były odrębnymi instrumentami. Rozporządzenie ministra skarbu z 28 marca 1939 r. przeznaczało pożyczkę na rozbudowę lotnictwa wojskowego i uzupełnienie artylerii przeciwlotniczej. Dnia 31 marca Grażyński wydał rozkaz zobowiązujący drużyny do subskrypcji w granicach możliwości finansowych członków i do udziału w propagandzie pożyczkowej. Akcja miała wymiar finansowy oraz wychowawczy: obowiązek obrony państwa przekładano na wymierne świadczenie. Nie wolno jednak łączyć wpłat na cele wojskowe z harcerskim Funduszem Żelaznym, przeznaczonym na potrzeby organizacji, nawet jeżeli w jego rozliczeniach przyjmowano także obligacje.²²

Pogotowie Harcerek od jesieni 1938 roku

Bezpośrednim sprawdzianem zdolności organizacyjnych harcerstwa stał się kryzys czechosłowacki i polska akcja na Zaolziu. W oficjalnym rozkazie przewodniczącego ZHP z 1 października 1938 r. zajęcie tego obszaru przedstawiono jako zwycięstwo sprawiedliwości dziejowej, przypisując harcerzom i harcerkom zasługi w służbie narodowej. Dokument ukazuje sposób legitymizowania decyzji państwa przez władze Związku. Z punktu widzenia przygotowań do wojny istotniejsze od propagandowej oceny wydarzeń były jednak uruchomione wówczas mechanizmy alarmowania, kierowania ludzi do zadań i współdziałania na pograniczu.²³

Maria Krynicka rozkazem L. 13 z 24 września 1938 r. powołała Pogotowie Harcerek i mianowała jego komendantką Józefinę Łapińską, zatwierdzając pełnienie przez nią obowiązków od 21 września. Rozróżnienie tych dat wynika wprost z tekstu rozkazu: data ogłoszenia formalnej decyzji i początek wykonywania funkcji nie były identyczne. Kierownictwo powierzono instruktorce związanej ze Szkołą Instruktorek na Buczu, a więc środowiskiem dysponującym doświadczeniem kształcenia kadry oraz pracy społecznej. Pogotowie powstało jako forma zorganizowanej służby, nie jako nowa organizacja zastępująca pion żeński ZHP.²⁴

W relacji Wacława Błażejewskiego akcja jesienna objęła gotowość całej Organizacji Harcerek i stan alarmowy czterech chorągwi południowych. Udział miały zgłaszać instruktorki i starsze dziewczęta, gotowe do pracy na miejscu lub wyjazdu na Śląsk. Autor podaje 86 placówek społeczno-wychowawczych, w tym 34 za Olzą. Są to dane opisujące konkretną akcję przygraniczną, a nie liczebność ogólnopolskiego pogotowia w chwili wybuchu wojny. Doświadczenie z jesieni 1938 r. wykazało przydatność małych zespołów, zdolnych do pomocy sanitarnej, gospodarczej i opiekuńczej w miejscowościach objętych napięciem politycznym.²⁵

Znacznie pełniejszą podstawę trwałej organizacji służby przyniósł rozkaz Krynickiej L. 1 z 10 stycznia 1939 r. i dołączona do niego „Instrukcja o usprawnieniu i służbie harcerek”. Dokument wiązał przygotowanie do pogotowia z normalną pracą wychowawczą. Umiejętności potrzebne w zagrożeniu miały wyrastać z kolejnych etapów rozwoju harcerki, a nie stanowić oderwany kurs wojenny. Zniesiono przy tym odrębność grupy sprawności przysposobienia do obrony kraju, włączając je do ogólnego zasobu sprawności przydatnych w warunkach zwykłych i szczególnych. Oznaczało to świadome zespolenie wychowania codziennego z przygotowaniem do służby.²⁶

Rozkaz styczniowy wymieniał trzy drogi przydziału na czas wojny. Pierwszą była pomocnicza służba wojskowa, do której przygotowanie i rejestrację prowadziła PWK. Drugą stanowiła służba w Pogotowiu Harcerek. Wybierającym ją zalecano unikanie zobowiązań wobec innych stowarzyszeń, które ograniczały dyspozycyjność wobec władz harcerskich. Trzecią była służba zastępcza z ramienia PWK, zbliżona charakterem do pracy pogotowia. W tym przypadku wymagano pisemnej zgody drużynowej i hufcowej oraz odpowiedniego przeszkolenia w PWK; organizacja harcerek nie zaliczała tych osób do własnej wojennej dyspozycji, mimo zachowania przez nie członkostwa. Był to konkretny sposób zapobiegania podwójnym przydziałom.²⁷

Instrukcja rozbudowywała również system odpowiedzialności. W warunkach szczególnych centralne kierownictwo służby należało do komendy pogotowia. W chorągwi odpowiedzialność ponosiła komendantka, w hufcu — hufcowa; na większym obszarze przewidywano komendantki poszczególnych środowisk. Łączność miała sięgać od przełożonych chorągwi przez hufce i drużyny aż do zastępowych i dziewcząt. Wymagano sprawnej sieci alarmowej, informowania o zmianie miejsca pobytu oraz wyznaczania zastępczyń podczas nieobecności instruktorek. Harcerka znajdująca się poza stałym miejscem służby, bez możliwości szybkiego powrotu, miała zgłosić się do właściwej miejscowo hufcowej lub komendantki środowiska.²⁸

Przepisy te określały zarazem granice użycia młodzieży. Pogotowie obejmowało instruktorki, starsze dziewczęta i odpowiednio przygotowane zespoły, a młodsze harcerki i zuchy przeznaczano do prac niewymagających specjalnego usprawnienia. Sama możliwość ich włączenia nie oznaczała jednak nakazu kierowania najmłodszych do niebezpiecznych zadań. Instrukcja ujmowała pogotowie jako formę czasowej mobilizacji, stosowaną według potrzeb określonego terenu, i przestrzegała przed jej nadużywaniem. W razie wojny przewidywała podporządkowanie pogotowia władzom wojskowym oraz skierowanie do PWK osób przysposobionych tam do pomocniczej służby wojskowej. Zachowywano więc odrębność przygotowania wychowawczego, dyspozycji harcerskiej i formalnej służby wojskowej.²⁹

Przygotowania żeńskie obejmowały samarytankę, opiekę nad dzieckiem, gospodarstwo, łączność i orientację w terenie. Ich praktyczne zaplecze tworzyły ośrodki instruktorskie i leczniczo-wychowawcze. W ogłoszonym jesienią 1938 r. terminarzu zakładu w Rabsztynie znalazły się kursy samarytańskie oraz kurs dla instruktorek tej służby, kierowany do osób mających przygotowanie medyczne. Z kolei plan kursów na lato 1939 r. obejmował między innymi szkolenie gospodarcze na Buczu i samarytańskie w Rabsztynie. Związek budował w ten sposób zarówno podstawowe umiejętności dziewcząt, jak i fachowe zaplecze osób odpowiedzialnych za ich dalsze szkolenie.³⁰

Opieka nad dziećmi zajmowała w tym programie własne miejsce. Przygotowanie do niej nie sprowadzało się do ogólnego nakazu pomocy słabszym. Wymagało znajomości higieny, organizacji wyżywienia, pracy wychowawczej i prowadzenia grupy. Szkolenie drużynowych zuchów, kursy kierowniczek gromad i doświadczenie placówek społecznych dostarczały umiejętności przydatnych podczas ewakuacji rodzin, rozdzielenia dzieci z rodzicami i zakłócenia pracy szkół. Wojenne wykorzystanie tych kompetencji wynikało z wcześniejszego programu służby społecznej. Nie daje to jednak podstaw do sumarycznego określania liczby uratowanych dzieci bez dokumentacji poszczególnych placówek.

Współpracę z PWK porządkowały także akty z 11 lutego 1939 r.: rozporządzenie uznające tę organizację za stowarzyszenie wyższej użyteczności oraz zarządzenie nadające jej statut. Nie były one aktem likwidacji samodzielności harcerstwa żeńskiego. Statut PWK przewidywał członkostwo współdziałających stowarzyszeń, podporządkowanych jego przepisom w zakresie przysposobienia kobiet do obrony kraju, zachowujących poza tym samodzielność działania. Tak określone relacje pozwalały koordynować szkolenie bez znoszenia własnych metod i struktur organizacji wychowawczych. Zestawienie tych przepisów ze styczniowym rozkazem Krynickiej pokazuje, że współdziałanie miało równocześnie wymiar instytucjonalny i indywidualny.³¹

Pogotowie Harcerzy i przygotowanie zespołów służbowych

Po stronie męskiej jesienna akcja 1938 r. miała przede wszystkim charakter regionalny. Pogotowie na pograniczu śląskim prowadził Aleksander Jamrozek. Błażejewski wiąże jego uruchomienie z 21 września i podaje, że działaniem objęto cztery przygraniczne powiaty, 116 drużyn i około dwóch tysięcy harcerzy. Datę tę należy odróżnić od występującej w części późniejszych zestawień daty 23 września. Dla charakterystyki organizacyjnej zasadnicze pozostaje ograniczenie terytorialne i związek z akcją zaolziańską. Nie było to jeszcze równoznaczne z utworzeniem stałego, ogólnopolskiego systemu pogotowia męskiego.³²

Jesień 1938 r. ujawniła również trudności uzgadniania harcerskiej i wojskowej drogi rozkazodawczej. Tak zwana sprawa warszawska wiązała się ze zwolnieniem Henryka Wechslera z funkcji komendanta chorągwi. W jego relacji przytoczonej przez Błażejewskiego niewykonanie w terminie dyspozycji harcerskiej wynikało z równoczesnego realizowania tajnego rozkazu wojskowego dotyczącego obsługi centrali alarmowej OPL. Relacja ta przedstawia stanowisko uczestnika sporu, nie stanowi pełnego protokołu jego rozstrzygnięcia. Pozwala jednak uchwycić rzeczywisty problem: oddzielne instytucje kierowały polecenia do tych samych instruktorów i tej samej młodzieży. Dyscyplina organizacyjna nie usuwała sprzeczności przydziałów ani zawodności obiegu informacji.³³

Ogólnopolskie przygotowania uzyskały wyraźną obsadę personalną w maju 1939 r. Rozkazem L. 13 z 10 maja Trylski mianował Komisję Pogotowia. Jej przewodniczącym i komisarzem został Józef Ratajczak, zastępcą komisarza Janusz Wierusz-Kowalski, sekretarzem Władysław Wierzbicki. W skład komisji weszli także między innymi Kazimierz Burmajster, Lechosław Domański, Marian Łowiński, Jerzy Ossowski, Jerzy Bonkowicz-Sittauer i Stanisław Zembowicz. Dokument wyznaczał rzeczywistą instytucję przygotowawczą, dlatego jej składu nie należy zastępować wykazem instruktorów znanych przede wszystkim z późniejszej konspiracji. Ratajczak łączył przy tym pracę harcerską ze służbą zawodowego oficera, co w warunkach mobilizacji ograniczało ciągłość sprawowania funkcji w ZHP.³⁴

Poufny rozkaz L. 14 z 15 maja 1939 r., znany z omówień programu pogotowia, określał pomoc dla wojska, administracji, samorządu, kolei, poczty i organizacji społecznych. Porządkował ją w czterech dziedzinach: służby łącznikowej, łączności technicznej, informacji oraz ratownictwa sanitarnego. Zespoły gońców pieszych organizowano od dwunastego roku życia, rowerowych od piętnastego. Pozostałe zespoły tworzono zgodnie z posiadanym przygotowaniem. Program nie ustanawiał harcerskiej formacji bojowej, lecz przewidywał wykorzystanie konkretnych umiejętności w instytucjach odpowiedzialnych za obronę i funkcjonowanie kraju.³⁵

Rozkaz L. 16 z 10 czerwca 1939 r. przyniósł nominacje komisarzy pogotowia w chorągwiach. Wśród mianowanych znaleźli się między innymi Andrzej Świerczyński w białostockiej, Oskar Żawrocki w gdańskiej, Edmund Massalski w kieleckiej, Jan Bugajski w krakowskiej, Edward Heil w poleskiej, Władysław Sieradzki w pomorskiej, Leon Fus w śląskiej, Marian Pokładecki w warszawskiej, Franciszek Laurentowski w wielkopolskiej i Paweł Krawiec w wołyńskiej. Obsada odrębnej funkcji komisarza nie zawsze oznaczała wyznaczenie osoby niezależnej od dotychczasowego kierownictwa. Niektórzy instruktorzy łączyli ją ze stanowiskiem komendanta. Tworzono więc sieć odpowiedzialności za pogotowie w ramach istniejącej organizacji, a nie równoległą strukturę całkowicie od niej oddzieloną.³⁶

Zadania poszczególnych służb wymagały różnego przygotowania. Goniec potrzebował znajomości terenu, umiejętności rozumienia i wiernego przekazania polecenia, dyscypliny oraz wytrzymałości. Służba rowerowa wymagała dodatkowo sprawnego sprzętu i jego obsługi. Telefonista, radiotelegrafista czy członek zespołu ratowniczego musiał posiadać kwalifikacje specjalistyczne. Organizowanie tych funkcji w jednym pogotowiu nie wyrównywało poziomu wyszkolenia. Centralna dyspozycja określała sposób użycia istniejących kompetencji i kierunek ich rozwijania; nie stanowiła dowodu, że każda chorągiew dysponowała pełnym zestawem zespołów.

Specjalności techniczne i granice ich wojennej użyteczności

Rozwój krótkofalarstwa dostarcza szczególnie wyraźnych dowodów budowania rzeczywistych umiejętności. Rozkaz naczelnika z 10 października 1938 r. porządkował relacje harcerskich jednostek radiowych z Polskim Związkiem Krótkofalowców i wskazywał nadrzędną rolę Głównej Kwatery Harcerzy w harcerskim ruchu radiowym. W czerwcu 1939 r. zatwierdzono instrukcję dyplomów radiowych opartych na potwierdzonych nasłuchach. Był to system stałej pracy, ewidencji i sprawdzania osiągnięć. Znajomość radiotechniki nie pozostawała więc wyłącznie postulatem w programie obronnym.³⁷

Opublikowane sprawozdanie harcerskiego Biura QSL za maj 1939 r. odnotowało 1434 nadesłane karty potwierdzeń, w tym 236 od stacji nadawczych i 1198 od nasłuchowców. Wskazano między innymi stację SP3HS Komendy Chorągwi w Katowicach, SP3HP Głównej Kwatery Harcerzy w Warszawie i SP2LS harcerskiego ośrodka we Włodzimierzu. Liczby kart nie oznaczają liczby ludzi ani radiostacji; dokumentują natomiast regularną praktykę łączności i jej zasięg wykraczający poza stolicę. W zestawieniu z systemem kwalifikacji stanowią mocniejszy dowód przygotowania technicznego niż ogólne stwierdzenie o zainteresowaniu młodzieży radiem.³⁸

Trzeba zarazem oddzielić amatorską sieć szkoleniową od wojskowego systemu łączności. Posiadanie nadajnika lub znaków nasłuchowych nie przesądzało o przydziale mobilizacyjnym, dostępie do zasilania, możliwościach transportu ani prawie nadawania w czasie wojny. Tym bardziej nie dowodziło przynależności do wywiadu. Harcerskie krótkofalarstwo tworzyło zasób kompetencji, z którego korzystały później rozmaite służby. Zakres jego wojennego użycia wymaga jednak identyfikowania konkretnej stacji, operatora i odbiorcy meldunków, zamiast traktowania przedwojennej sieci jako gotowej wojskowej organizacji radiowej.

Podobną ostrożność należy zachować przy opisie lotnictwa i żeglarstwa. Modelarstwo, szybowanie i sporty wodne rozwijały sprawność, dokładność i odpowiedzialność za sprzęt, a zarazem sprzyjały zdobywaniu kwalifikacji przydatnych obronie państwa. Nie każdy uczestnik takich zajęć stawał się jednak pilotem lub marynarzem wojennym. Żeński ruch wodny pokazuje ponadto, że techniczne przygotowanie nie ograniczało się do chłopców. Harcerki dysponowały od 1934 r. jachtem szkoleniowym „Grażyna”, tworzyły samodzielne załogi i odbywały szkolenia morskie. W planie kursów Głównej Kwatery Harcerek na lato 1939 r. znalazły się kursy morskie na Helu i śródlądowe w Charzykowach. Przygotowanie do służby wojennej rozwijało się więc obok pełnego programu wychowania specjalnościowego, a nie przez jego całkowite zastąpienie.³⁹

Obozy służby i przygotowanie materialne

Akcja letnia 1939 r. łączyła normalne obozownictwo ze szkoleniem służb i pracą społeczną. Obozy w rejonach przygranicznych pozwalały poznać teren, ćwiczyć współdziałanie i podejmować zadania na rzecz miejscowej ludności. Szczególnie ważne w programie harcerek były opieka nad dziećmi, gospodarka i pomoc sanitarna. Nie wszystkie obozy miały jednak charakter pogotowia i nie każda praca na rzecz wsi stanowiła zadanie wojskowe. Nadal obowiązywały cele wychowawcze, zasady współżycia obozowego, szkolenie zastępowych i drużynowych. Ta ciągłość tłumaczy, skąd służby wojenne czerpały część swoich kompetencji, lecz zarazem wyznacza granice określania całej akcji letniej mianem mobilizacji.⁴⁰

Kwietniowe wytyczne Głównej Kwatery Harcerzy wymagały starannego doboru kadry, kursów przygotowawczych, meldunków przedobozowych, wizytacji i dokumentacji. Drużyny zachęcano do samodzielnego zarobkowania na pokrycie kosztów, dopiero następnie do zabiegania o subwencje. Istniały tereny zastrzeżone, na których obozowanie podlegało szczególnym uzgodnieniom; ich wykaz obejmował między innymi wybrzeże, Zaolzie oraz wybrane obszary górskie i pograniczne. Przepisów tych nie należy odczytywać jako ogólnego nakazu wysyłania wszystkich drużyn nad granicę. Wyznaczały one kontrolę rozmieszczenia obozów i odpowiedzialność komend za przedsięwzięcia prowadzone na ich terenie.⁴¹

Nie pomijano także ochrony uczestników. Umowę ubezpieczeniową zawarto z Powszechnym Zakładem Ubezpieczeń Wzajemnych, a nie z instytucją ubezpieczeń społecznych. Rozkaz czerwcowy nakazywał ubezpieczenie uczestników obozów, kursów i kolonii oraz poinformowanie o tym rodziców lub opiekunów. W razie wypadku i ujawnienia braku ubezpieczenia odpowiedzialność miała obciążać kierownictwo obozu. Wymóg ten świadczy o funkcjonowaniu zwykłych procedur opieki i nadzoru aż do ostatniego lata pokoju. Przygotowanie do służby dla państwa nie znosiło obowiązku odpowiedzialności dorosłych za powierzonych im niepełnoletnich.⁴²

Gotowość organizacyjna wymagała również rozporządzania wyposażeniem. Harcerskie zasoby obozowe, środki transportu, apteczki i urządzenia łączności miały wartość dopiero wtedy, gdy istnieli ludzie umiejący ich użyć i ustalono, komu mają służyć. Dostęp do szpitala, centrali telefonicznej lub posterunku obserwacyjnego oznaczał potrzebę uzgodnień wykraczających poza komendę drużyny. Stąd tak duże znaczenie ewidencji umiejętności, rozdziału przydziałów i utrzymywania kontaktu z instytucjami odbierającymi pomoc. W programie harcerek zapobieganie podwójnym zobowiązaniom zapisano wprost; w organizacji męskiej podobną funkcję spełniało wyznaczenie komisji i terenowych komisarzy pogotowia.

Tajne przygotowania i problem dywersji pozafrontowej

Oprócz jawnego wychowania obronnego i organizowania pogotowia istniały przygotowania tajne, związane z zadaniami wojskowymi. Ich opis wymaga szczególnej ostrożności, ponieważ poufność rozkazu, udział w służbie informacyjnej i przynależność do sieci dywersyjnej oznaczały różne sytuacje. Poufny dokument dotyczący pogotowia nie stanowi sam przez się dowodu przeszkolenia do wywiadu. Obserwowanie dróg lub przekazywanie informacji władzom nie było równoznaczne ze służbą w Oddziale II Sztabu Głównego. Również praktyczne doświadczenie łączności nie dowodzi automatycznie udziału w konspiracji planowanej przed wojną.

Potwierdzone lokalne przykłady wskazują jednak, że wybrani instruktorzy i starsi harcerze uczestniczyli w przygotowaniach specjalnych. W opracowaniu biograficznym Bronisława Grzymowicza, opartym na pracach Jerzego Szewsa i opublikowanym przez miasto Lubawa, odnotowano jego udział w specjalnym kursie wojskowym w Toruniu w lipcu 1939 r. oraz objęcie komendy tajnej grupy dywersyjnej złożonej głównie ze starszych harcerzy. Grupa otrzymała broń i materiały wojskowe. Przykład ten poświadcza przenikanie się miejscowego pogotowia, pracy instruktorskiej i przygotowań wojskowych. Podstawa przekazu ma jednak charakter opracowania biograficznego, nie zachowanego rozkazu organizacyjnego całego ZHP.⁴³

Z lokalnych ustaleń nie wynika teza o jednolitym podporządkowaniu harcerstwa wojskowemu wywiadowi ani o objęciu całej organizacji planem dywersji pozafrontowej. Nieuprawnione jest również łączenie wszystkich odnotowanych grup z jedną nazwą lub kryptonimem. Dla rozdziałów regionalnych konieczne pozostaje osobne ustalenie osoby organizatora, wojskowego zwierzchnictwa, terminu przeszkolenia i charakteru zadania. Pozwala to zachować rzeczywisty udział harcerzy w przygotowaniach specjalnych bez rozszerzania go na środowiska, dla których źródła poświadczają jedynie służbę pomocniczą. Konspiracyjna przydatność przedwojennych umiejętności jest faktem odrębnym od wcześniejszego zaplanowania podziemnej organizacji.

Ostatnie tygodnie pokoju

W sierpniu 1939 r. przygotowania weszły w fazę bezpośredniej gotowości do służby, lecz obraz ostatniego lata nie sprowadzał się do oczekiwania na walkę. Kontynuowano przedsięwzięcia wychowawcze i międzynarodowe. Rozkaz dotyczący polskiego udziału w zlocie starszych skautów w Wielkiej Brytanii ograniczał liczebność wyprawy z powodu ogólnej sytuacji, równocześnie przewidując jej normalny program podróży. W praktyce pokojowy kalendarz organizacji dostosowywano do zagrożenia, a nie od razu w całości odwoływano. Utrzymywanie takiej działalności świadczyło o ciągłości życia harcerskiego; nie jest natomiast wystarczającym miernikiem oceny, jak poszczególne komendy rozumiały prawdopodobieństwo wojny.⁴⁴

Uruchamianie pogotowia następowało przez miejscowe komendy i kontakty z instytucjami obrony. Równocześnie mobilizacja wojskowa zabierała organizacji dorosłych instruktorów oraz część starszej młodzieży. Zjawisko to miało dwojaki skutek: wychowankowie ZHP zasilali siły zbrojne, ale pozostające drużyny traciły doświadczonych przełożonych. Późniejsze zrywanie łączności, ewakuacja instytucji i rozproszenie ludności stawiały służby harcerskie przed zadaniami, których wykonanie zależało od samodzielności miejscowej kadry. Nie da się zatem utożsamić centralnie ogłoszonego przygotowania z jednakowym stanem gotowości wszystkich hufców.

Rozkaz skierowany do młodzieży harcerskiej 2 września 1939 r. wyjaśniał sens obejmowanej służby jako wykorzystanie umiejętności zdobytych przez lata pracy. Nakazywał odpowiedzialność, dokładność i wytrwałość, a zarazem wymagał samodzielnej decyzji także wtedy, gdy rozkaz nie docierał. W tym wezwaniu zawierała się odpowiedź na nieuchronne ograniczenie centralnego kierowania rozległą organizacją podczas wojny. Zastęp lub drużyna miały zachować zdolność do działania po utracie kontaktu z przełożonymi. Dokument był jednak wezwaniem normatywnym; jego język nie stanowi dowodu, że wszystkie zespoły dysponowały jednakowym wyszkoleniem i rozeznaniem sytuacji.⁴⁵

Przedwojenne przygotowania wyposażyły harcerstwo w sieć ludzi, kompetencje i nawyki współpracy. Ich szczególną wartością było połączenie codziennego wychowania z gotowością do wykonywania użytecznych czynności: udzielenia pierwszej pomocy, dostarczenia meldunku, obsługi łączności, przygotowania posiłku lub przejęcia opieki nad grupą dzieci. Władze państwowe nadały tym czynnościom ramy prawne i wojskowe; partnerzy społeczni poszerzali zaplecze fachowe; władze ZHP organizowały zespoły i odpowiedzialność za ich użycie. Najpełniejszą systematyzację służby przyniosły w pionie żeńskim przepisy rozwijane od września 1938 r., w pionie męskim zaś decyzje personalne i programowe z wiosny 1939 r.

Gotowość ta miała wyraźne granice. Przynależność organizacyjna nie była kwalifikacją wojskową, rozkaz nie zapewniał sprzętu, a przeszkolenie części kadry nie oznaczało wyszkolenia całej młodzieży. Zróżnicowane były warunki miejscowe i czas pozostawiony na rozwinięcie służb. Właśnie na tym poziomie rozstrzygała się skuteczność planu: w relacji między hufcem a garnizonem, drużyną a szpitalem, instruktorką a komendantką pogotowia. Wrześniowy udział harcerek i harcerzy wymaga zatem analizy terytorialnej, uwzględniającej zarówno centralne dyspozycje, jak i miejscowe możliwości ich wykonania.

Przygotowanie do wojny nie było przy tym gotowym projektem całej późniejszej konspiracji. Decyzja z 27 września 1939 r. o powołaniu kierownictwa konspiracyjnego ZHP zapadła już w warunkach klęski militarnej i okupacji. Organizacja Harcerzy przyjęła następnie kryptonim „Szare Szeregi”, a harcerki działały jako „Związek Koniczyn”, później „Bądź Gotów”. Wspólne przedwojenne doświadczenie ułatwiało tworzenie nowych form pracy, lecz nie usuwało rozproszenia środowisk ani różnic programowych. Pierwszą próbą przygotowań pozostała służba podczas wojny obronnej: podjęta przez ludzi ukształtowanych w pokoju, w warunkach gwałtownie przekraczających wcześniejsze ćwiczenia.⁴⁶

Przypisy

1. Statut Związku Harcerstwa Polskiego, Warszawa 1936, §§ 4–6, 18–19; „Wiadomości Urzędowe. Naczelnictwo ZHP” (dalej: WU), 1939, nr 1, s. 4–7, rozkaz Naczelniczki Harcerek L. 1 z 10 I 1939 r. i załącznik L. 1; nr 5, s. 111–112, rozkaz Naczelnika Harcerzy L. 13 z 10 V 1939 r.; nr 6, s. 134–136, rozkaz L. 16 z 10 VI 1939 r. Reprodukcje: https://archiwumharcerskie.pl/index.php?title=Kategoria:Wiadomości_urzędowe_Warszawa_1923-1939 (dostęp do materiałów internetowych cytowanych w rozdziale: 3 XI 2026).

2. Ustawa z 9 IV 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym, Dz.U. 1938, nr 25, poz. 220, art. 8, 102–104, https://eli.gov.pl/eli/DU/1938/220/ogl; WU, 1939, nr 1, s. 4, rozkaz L. 1, pkt III.

3. Statut ZHP, §§ 4–6, wydanie cyfrowe: https://pl.wikisource.org/wiki/Statut_Związku_Harcerstwa_Polskiego_(1936)/całość; WU, 1939, nr 5, s. 109–110, plan kursów i obozów Głównej Kwatery Harcerek.

4. WU, 1938, nr 8, s. 154–155, komunikat Komisji Głównej Harcerzy z Czasów Walk o Niepodległość nr 6/38 z 22 X 1938 r.; 1939, nr 4, s. 79, komunikat nr 6/39 z 4 IV 1939 r.

5. K. Wais, Związek Harcerstwa Polskiego w latach 1918–1939. Studia z dziejów organizacji młodzieżowej w II RP, rozprawa doktorska, Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów 2007, zestawienie liczebności organizacji za lata 1931–1938, wersja cyfrowa: https://wianeczek.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/09/kamil_wais.pdf; Statut ZHP, §§ 7, 14. Zestawienie nie oznacza stanu zmobilizowanego pogotowia.

6. Statut ZHP, §§ 16–23 oraz przepisy o władzach terytorialnych i naczelnych. Nazwy „chorągiew” i „okręg” oznaczały różne elementy ustroju Związku i nie są tu używane zamiennie.

7. Rozporządzenie Rady Ministrów z 8 IV 1936 r., Dz.U. 1936, nr 28, poz. 228, §§ 1–4, tekst przedrukowany w: Statut ZHP, Warszawa 1936.

8. Statut ZHP, § 14 ust. 4, § 19 ust. 1.

9. Statut ZHP, § 3; WU, 1939, nr 3, s. 49, W dniach imienin Wodzów, https://archiwumharcerskie.pl/images/b/b6/1939-03_W-wa_Wiadomości_Urzędowe_nr_3.pdf; podpisy pod rozkazami Krynickiej i Trylskiego w WU, 1938–1939.

10. G. Skrukwa, Krzyż harcerski nie może iść w szeregu razem z „falangą” ani krzyżem celtyckim, „Harcerz Rzeczypospolitej”, https://hr.bci.pl/articles.php?article_id=608. Autor określa współdziałanie czterech organizacji jako czwórporozumienie. Dotyczyło ono pozycji organizacji młodzieżowych, nie wspólnej struktury mobilizacyjnej ZHP.

11. K. Szymański, Czerwone Harcerstwo TUR w Zagłębiu Dąbrowskim i na Górnym Śląsku, publikacja Muzeum Miejskiego „Sztygarka”, https://zaglebie1905.pl/artykuly/czerwone-harcerstwo-tur-w-zaglebiu-dabrowskim-i-na-gornym-slasku/, części o szkoleniu kadry i budżecie hufca za 1937 r. Przekaz uczestnika zawiera wyraźną ocenę polityczną ZHP i należy do źródeł wspomnieniowych. O sporach wewnątrz ZHP zob. również G. Skrukwa, dz. cyt.

12. WU, 1939, nr 1, s. 7–8, załącznik L. 2 do rozkazu Naczelniczki Harcerek L. 1: zarządzenie PUWFiPW z 25 XI 1938 r., Wytyczne pracy powiatowych komendantek P.W. Kobiet. Skany numeru: https://archiwumharcerskie.pl/images/f/fe/1939-01_W-wa_Wiadomości_Urzędowe_nr_1.pdf.

13. Ustawa z 9 IV 1938 r., art. 102–104. Wiek i tytuł prawny odbywania służby wynikają z ustawy; wiek przygotowania harcerskiego stanowił odrębną kategorię organizacyjną.

14. Ustawa z 15 III 1934 r. o obronie przeciwlotniczej i przeciwgazowej, Dz.U. 1934, nr 80, poz. 742, https://eli.gov.pl/eli/DU/1934/742/ogl; rozporządzenie Rady Ministrów z 29 I 1937 r., Dz.U. 1937, nr 10, poz. 73, https://eli.gov.pl/eli/DU/1937/73/ogl; rozporządzenie z 24 I 1939 r., Dz.U. 1939, nr 10, poz. 54, https://eli.gov.pl/eli/DU/1939/54/ogl.

15. WU, 1939, nr 4, Instrukcja w sprawie organizacji pracy hufca harcerzy, część dotycząca kompetencji hufcowego, s. 82–85. Skany: https://archiwumharcerskie.pl/images/e/ee/1939-04_W-wa_Wiadomości_Urzędowe_nr_4.pdf.

16. WU, 1939, nr 4, s. 88–91, list okólny Głównej Kwatery Harcerzy L. 27 z 10 IV 1939 r., Wytyczne akcji letniej w 1939 r. Dokument mówi o trudnościach „w roku ubiegłym” i o środkach zaradczych na rok bieżący.

17. Statut Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, M.P. 1934, nr 30, poz. 45, cele i środki działania, https://eli.gov.pl/api/acts/MP/1934/45/text/O/M19340045.pdf.

18. Zarządzenie Rady Ministrów z 30 XI 1936 r. o nadaniu statutu stowarzyszeniu „Polski Czerwony Krzyż”, M.P. 1936, nr 293, poz. 523, załącznik, § 1, https://monitorpolski.gov.pl/M1936293052301.pdf.

19. Zarządzenie Rady Ministrów z 17 I 1936 r. o nadaniu statutu stowarzyszeniu „Polski Biały Krzyż”, M.P. 1936, nr 26, poz. 42, załącznik, §§ 4–6, https://eli.gov.pl/api/acts/MP/1936/42/text.pdf.

20. WU, 1939, nr 6, s. 138, Związek Oficerów Rezerwy RP, Zarząd Główny, Komunikat nr 5/39. Skany: https://archiwumharcerskie.pl/images/a/a6/1939-06_W-wa_Wiadomości_Urzędowe_nr_6.pdf.

21. WU, 1939, nr 5, s. 114, rozkaz Naczelnika Harcerzy L. 15 z 15 V 1939 r. wraz z zarządzeniem wykonawczym, https://archiwumharcerskie.pl/images/e/e1/1939-05_W-wa_Wiadomości_Urzędowe_nr_5.pdf. Jest to inny rozkaz niż poufny rozkaz L. 14 dotyczący pogotowia, datowany tego samego dnia.

22. Dekret Prezydenta RP z 9 IV 1936 r., Dz.U. 1936, nr 28, poz. 225, https://eli.gov.pl/eli/DU/1936/225/ogl; rozporządzenie ministra skarbu z 28 III 1939 r., Dz.U. 1939, nr 26, poz. 176, §§ 1–2, https://eli.gov.pl/api/acts/DU/1939/176/text/O/D19390176.pdf; WU, 1939, nr 4, s. 74, rozkaz przewodniczącego ZHP L. 3 z 31 III 1939 r.; nr 6, s. 139–140, sprawy finansowo-gospodarcze Organizacji Harcerzy.

23. WU, 1938, nr 8, s. 154, rozkaz przewodniczącego ZHP L. 8 z 1 X 1938 r., https://archiwumharcerskie.pl/images/b/bb/1938-10_W-wa_Wiadomości_Urzędowe_nr_8.pdf. Przywołana ocena wydarzeń jest stanowiskiem kierownictwa Związku wyrażonym w źródle.

24. Tamże, s. 156, rozkaz Naczelniczki Harcerek L. 13 z 24 IX 1938 r. Rozkaz zatwierdza wykonywanie obowiązków komendantki od 21 IX 1938 r.

25. W. Błażejewski, Z dziejów harcerstwa polskiego (1910–1939), Warszawa 1985, fragmenty przedrukowane jako Harcerstwo u progu II wojny światowej, „Azymut”, 23 XII 2024, część Pogotowie Harcerek i Harcerzy we wrześniu 1938 r., https://azymut.zhr.pl/2024/12/23/harcerstwo-u-progu-ii-wojny-swiatowej/. Cyt. według przedruku internetowego, bez paginacji wydania książkowego.

26. WU, 1939, nr 1, s. 4–7, rozkaz L. 1, pkt II–V, i załącznik L. 1: Instrukcja o usprawnieniu i służbie harcerek.

27. Tamże, s. 4, pkt III, podpunkty 1–3. Określenie „służba zastępcza” pochodzi z tego dokumentu; nie oznacza współczesnej instytucji zastępczej służby wojskowej.

28. Tamże, s. 6–7, Instrukcja o usprawnieniu i służbie harcerek, części o kierownictwie i organizacji pogotowia w terenie.

29. Tamże, s. 5–7, zwłaszcza przepisy o warunkach specjalnych oraz Organizacja Pogotowia w terenie.

30. WU, 1938, nr 8, s. 156, rozkaz L. 12 z 15 IX 1938 r., pkt II; 1939, nr 5, s. 109–110, wykaz kursów i obozów Organizacji Harcerek. Terminarz dokumentuje ofertę i plan szkolenia; sam nie jest sprawozdaniem z realizacji wszystkich turnusów.

31. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 II 1939 r., Dz.U. 1939, nr 13, poz. 71, https://dziennikustaw.gov.pl/DU/rok/1939/wydanie/13/pozycja/71; zarządzenie z 11 II 1939 r., M.P. 1939, nr 42, poz. 69, statut, §§ 4–6, 8, https://eli.gov.pl/api/acts/MP/1939/69/text/O/M19390069.pdf.

32. W. Błażejewski, dz. cyt., przedruk, część Pogotowie Harcerek i Harcerzy we wrześniu 1938 r. Dzień 21 IX podano za wskazanym przekazem Błażejewskiego; nie utożsamia się go z datą rozkazu powołującego Pogotowie Harcerek.

33. Tamże, części „Sprawa warszawska” i Dalszy ciąg „sprawy warszawskiej”. Rozkaz o zmianie komendanta: WU, 1938, nr 8, rozkaz Naczelnika Harcerzy L. 14 z 10 X 1938 r. Wyjaśnienie przyczyn konfliktu pochodzi z relacji Wechslera przytoczonej przez Błażejewskiego.

34. WU, 1939, nr 5, s. 111–112, rozkaz Naczelnika Harcerzy L. 13 z 10 V 1939 r., pkt 7/71; W. Błażejewski, dz. cyt., część Pogotowie Harcerzy w 1939 r. W druku urzędowym nazwisko Bonkowicz-Sittauera ma wariant zapisu „Bonkowicz-Sitauer”.

35. Poufny rozkaz Naczelnika Harcerzy L. 14 z 15 V 1939 r., cyt. pośrednio za: P. Kotlarz, Pomorskie harcerstwo w przededniu wojny, część 3 cyklu Pomorscy harcerze wobec II wojny światowej i okupacji, https://miesiecznik-wobec.pl/pomorskie-harcerstwo-w-przededniu-wojny-pomorscy-harcerze-wobec-ii-wojny-swiatowej-i-okupacji-cz-ii-piotr-kotlarz/. Rozkaz cytowany pośrednio, według dostępnego omówienia; nie przypisuje się mu miejsca w jawnym numerze WU, którego skan nie zawiera jego tekstu.

36. WU, 1939, nr 6, s. 135–136, rozkaz Naczelnika Harcerzy L. 16 z 10 VI 1939 r., nominacje członków komend chorągwi.

37. WU, 1938, nr 8, s. 157, rozkaz L. 14, pkt 2/21: Harcerskie jednostki radiowe; 1939, nr 6, s. 134 i 137, rozkaz L. 16 oraz załącznik L. 1: Instrukcja o harcerskich dyplomach radiowych.

38. WU, 1939, nr 6, s. 143, Sprawozdanie Harcerskiego Biura QSL za maj 1939 r. Karty QSL potwierdzają odbiór lub nawiązanie łączności i nie odpowiadają liczbie operatorów.

39. E. Rzeczkowska, J. Szady, Idea wychowania morskiego w praktyce żeńskiego ruchu harcerskiego w latach międzywojennych, „Przegląd Nauk Historycznych” 2023, t. 22, nr 2, s. 213–243, https://doi.org/10.18778/1644-857X.22.02.08; WU, 1939, nr 5, s. 109–110, plan kursów i obozów.

40. WU, 1939, nr 4, s. 88–91, Wytyczne akcji letniej; nr 5, s. 109–110, plan kursów i obozów harcerek; W. Błażejewski, dz. cyt., część Harcerskie lato roku 1939. Dane o dokładnej liczbie obozów służby wymagają odróżnienia od ogólnej statystyki obozów i kursów.

41. WU, 1939, nr 4, s. 88–91, list okólny L. 27 z 10 IV 1939 r., zwłaszcza części Akcja komend chorągwi oraz Obozy i kolonie drużyn i kręgów.

42. Tamże, część Ubezpieczenie; WU, 1939, nr 6, s. 134–135, rozkaz L. 16, pkt 2/21; s. 142–143, Harcerstwo w akcji ubezpieczeniowej. Właściwa nazwa kontrahenta brzmi: Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych.

43. Za aktywność harcerską zamordowany przez Gestapo — Bronisław Grzymowicz, publikacja M. Rytlewskiej w serwisie miasta Lubawa, 17 VII 2014, https://lubawa.pl/za-aktywnosc-harcerska-zamordowany-przez-gestapo-bronislaw-grzymowicz/. Strona wskazuje jako podstawę opracowanie Jerzego Szewsa. Przekaz potwierdza miejscowy epizod przygotowań; nie poświadcza podporządkowania całego ZHP służbom wywiadowczym.

44. WU, 1939, nr 6, s. 138–139, rozkaz komendanta wyprawy polskiej na zlot starszych harcerzy L. 3 z 16 V 1939 r.; W. Błażejewski, dz. cyt., części o letnich zlotach i wyjazdach 1939 r. Rozkaz podaje limit planowany, a nie ostateczną liczbę uczestników.

45. Rozkaz do młodzieży harcerskiej z 2 IX 1939 r., tekst przytoczony przez W. Błażejewskiego, dz. cyt., część Wybuch wojny,. Przywołano sens dyspozycji, zachowując rozróżnienie między normą postępowania a opisem wykonania.

46. Muzeum Harcerstwa, kalendarium, zapis Przejście ZHP do konspiracji pod datą 27 IX 1939, https://muzeumharcerstwa.pl/. Data ta poprzedza kapitulację Warszawy z 28 IX; nazwa „Szare Szeregi” odnosi się ściśle do Organizacji Harcerzy, choć bywa stosowana szerzej.

Piotr Kotlarz