Między frontem, służbą społeczną a konspiracją. Harcerze i harcerki województwa warszawskiego oraz stołecznego węzła ZHP we wrześniu 1939 roku / Piotr Kotlarz

Obrona Warszawy 1939. Stanowisko obrony przeciwlotniczej – ckm wz. 30. Domena publiczna.

Obszar działania i charakter harcerskiego udziału w obronie

Wrzesień 1939 r. rozdzielił harcerstwo Warszawy i jej regionalnego zaplecza między kilka równoczesnych rodzajów służby. Zmobilizowani instruktorzy i starsi wychowankowie drużyn walczyli w regularnych oddziałach Wojska Polskiego. Młodzież pozostająca w dyspozycji pogotowia harcerskiego obsługiwała łączność, dworce, punkty żywnościowe i sanitarne, uczestniczyła w obronie przeciwlotniczej oraz pomagała ludności. Część starszych harcerzy wyruszyła na wschód w kolumnach marszowych, część pozostała w oblężonej stolicy. Harcerki tworzyły personel szpitali i placówek opiekuńczych, organizowały pomoc dzieciom, pracowały jako telefonistki i łączniczki. Po zajęciu kolejnych miejscowości te same więzi osobiste stały się podstawą działalności konspiracyjnej. Nie powstała przy tym jedna harcerska formacja wojskowa, obejmująca całość opisanych działań.

Zakres terytorialny rozdziału wyznaczają województwo warszawskie w granicach obowiązujących od 1 kwietnia 1939 r. oraz Warszawa, stanowiąca odrębną jednostkę administracyjną i siedzibę władz naczelnych ZHP. Reforma przeniosła powiaty kutnowski, łowicki, skierniewicki i rawski do województwa łódzkiego, natomiast do warszawskiego włączyła powiaty ostrołęcki, ostrowski i łomżyński z białostockiego oraz sokołowski, węgrowski i garwoliński, a także gminę Irena, z lubelskiego. Przedwojenne związki organizacyjne nie wygasały automatycznie wraz z przesunięciem granic administracyjnych. Z tego względu informacje o hufcach i chorągwiach wymagają odrębnego określenia ich zasięgu.¹

W kwietniu 1939 r. w zestawieniu Mazowieckiej Chorągwi Harcerzy występowało dziewiętnaście hufców: Błonie, Ciechanów, Działdowo, Falenica, Maków Mazowiecki, Mińsk Mazowiecki, Mława, Ostrołęka, Ostrów Mazowiecka, Piastów, Płock, Płońsk, Pruszków, Pułtusk, Radzymin, Rembertów, Sokołów, Warszawa-Powiat i Żyrardów. Obecność Działdowa, należącego administracyjnie do województwa pomorskiego, dobrze pokazuje odrębność obu podziałów. Osobno działały chorągwie warszawskie harcerzy i harcerek, a na szczeblu centralnym Główne Kwatery oraz naczelne instytucje pogotowia. Nazwa „warszawskie harcerstwo” oznacza zatem w niniejszym rozdziale zarówno organizację miejscową, jak i ludzi spoza stolicy, którzy we wrześniu znaleźli w niej przydział służbowy.²

Podstawę odtworzenia wydarzeń stanowią rozkazy ZHP z 1939 r., biogramy instruktorów i uczestników kampanii, opublikowane relacje oraz dokumentacja historii poszczególnych środowisk. Każda z tych grup przekazów odpowiada na inne pytania. Rozkaz dowodzi nominacji i określa zadanie; nie przesądza o jego wykonaniu po zerwaniu łączności. Biogram pozwala ustalić osobisty przydział, lecz rzadko odtwarza pracę całej drużyny. Kronika przechowuje nazwiska i pamięć zbiorową, zarazem łączy niekiedy wydarzenia wrześniowe z późniejszą okupacją. Rozbieżności dotyczące dowództwa, dat i strat zostały zaznaczone w przypisach, bez ujednolicania odmiennych relacji na podstawie samego podobieństwa opisu.

Kadra i przygotowanie do służby wojennej

Mazowiecką Chorągwią Harcerzy kierował Wacław Prochnau, inżynier związany z zakładami akumulatorowymi w Piastowie, łączący działalność wychowawczą z doświadczeniem technicznym i pożarniczym. Jego przedwojenna praca obejmowała kształcenie instruktorów i organizację obozów, między innymi w Kaletach i Brwilnie. W maju 1939 r. zastępcą komendanta chorągwi został Stefan Makarowski. W składzie komendy znajdowali się między innymi Janusz Michel, Roman Modrzejewski, Stefan Kasperkiewicz, Florian Lewandowski i Henryk Zagrodzki. Odpowiadali kolejno za organizację, jej zastępstwo, sprawy ogólne, skarbowość i obozownictwo. Istnienie tych komórek miało znaczenie praktyczne: przygotowanie wojenne wymagało ewidencji ludzi, utrzymania łączności z hufcami, kontroli wyposażenia i zastępowania instruktorów powoływanych do wojska.³

Zuchami w komendzie mazowieckiej zajmował się Mikołaj Nikon, harcerzami Edward Dąbrowski, przy którym działał Edward Przybysz, starszym harcerstwem Kazimierz Gorzkowski, a kształceniem Wojciech Kołaczek. Wychowanie fizyczne i przysposobienie wojskowe prowadził Zdzisław Pudless. Do grona wizytatorów należeli Mirosław Andzelewicz, Gustaw Studziński, Wiktor Śniegucki i Kazimierz Węgierski. Wśród członków komendy wymieniono również Zdzisława Słoniewicza, Andrzeja Starzyńskiego i Romana Zawiślańskiego. Rozkaz z 10 czerwca powierzył Makarowskiemu funkcję komisarza pogotowia w chorągwi mazowieckiej, a Marianowi Pokładeckiemu w warszawskiej. W tym samym miesiącu Franciszek Kazimierski objął hufiec Radzymin po Mieczysławie Cicheckim, zaś Jan Michalski hufiec Rembertów.⁴

Warszawskie przygotowania obciążał kryzys organizacyjny związany z odwołaniem Henryka Wechslera i sporem części instruktorów z naczelnikiem harcerzy Zbigniewem Trylskim. Nie przerwał on jednak pracy drużyn. W maju w komendzie warszawskiej występowali Józef Ratajczak jako zastępca komendanta oraz Zdzisław Domoradzki odpowiedzialny także za sprawy osobowe. Władysław Dehnel prowadził dział zuchowy, Janusz Przedborski i Leszek Zieliński pracę harcerską, Michał Więckowski i Jerzy Prószyński starszoharcerską. Zadania gospodarcze pełnili Bojan Krąkowski, Kazimierz Jóźwiak, Paweł Klimek i Kazimierz Dominik; z kancelarią związany był Kazimierz Papiński. Hufiec Praga powierzono Marianowi Śledziowi. Tak odtworzony skład pozwala zobaczyć rzeczywistą sieć odpowiedzialności sprzed wybuchu wojny, a nie wyłącznie nazwiska późniejszych dowódców podziemia.⁵

Na szczeblu centralnym komisarzem Pogotowia Harcerzy mianowano Józefa Ratajczaka, jego zastępcą Janusza Wierusz-Kowalskiego, a sekretarzem Władysława Wierzbickiego. W Komisji Pogotowia znaleźli się również Kazimierz Burmajster, Lechosław Domański i Marian Łowiński. Po powołaniu Ratajczaka do zadań wojskowych funkcję kierowniczą pełnił Domański. Mobilizacja zawodowych oficerów i rezerwistów sprawiała, że formalna obsada z wiosny nie odpowiadała już we wszystkich szczegółach sytuacji pierwszych dni wojny. W przygotowaniu i wykorzystaniu pogotowia trzeba więc rozróżniać nominację, czasowe zastępstwo i dowodzenie konkretną grupą służbową.⁶

Przygotowanie wojenne harcerek opierało się na Pogotowiu utworzonym już we wrześniu 1938 r. pod kierownictwem Józefiny Łapińskiej. Rozkaz Marii Krynickiej z 10 stycznia 1939 r. porządkował mobilizację organizacyjną, łączność alarmową i stosunek do Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Starsze dziewczęta i instruktorki szkoliły się w samarytance, łączności, gospodarstwie oraz opiece nad dziećmi. Przydział do służby harcerskiej nie był tożsamy z formalnym przydziałem do pomocniczej służby wojskowej. Warszawska sieć szkół, szpitali, placówek pocztowych i instytucji społecznych tworzyła teren ćwiczeń oraz przyszłego wykorzystania tych umiejętności.⁷

Natalię Nekraszową, komendantkę Warszawskiej Chorągwi Harcerek od lutego 1939 r., łączyła ze stolicą wieloletnia praca instruktorska. Prowadziła 13. Warszawską Żeńską Drużynę Harcerską „Słońce” przy Gimnazjum im. Marii Skłodowskiej-Curie na Pradze, z której rozwinęło się środowisko „Trzynastek”. W marcu zorganizowała grę z udziałem około półtora tysiąca dziewcząt, sprawdzającą przygotowanie do pogotowia; zakończono ją defiladą w Alejach Ujazdowskich. Była to próba działania dużego zespołu, oparta na wcześniej zdobywanych sprawnościach. Letnia akcja obozowa nadal służyła wychowaniu, lecz jednocześnie rozwijała samodzielność i zdolność organizowania życia w warunkach polowych.⁸

W drużynach chłopięcych podobne przygotowanie przybierało konkretne formy. W 16. Warszawskiej Drużynie Harcerzy im. Zawiszy Czarnego 2 kwietnia cofnięto urlopy, a 5–6 kwietnia przeprowadzono szkolenie przeciwgazowe, sanitarne i sygnalizacyjne dla obrony przeciwlotniczej. Letni obóz w Jeziorach koło Grodna prowadził początkowo Stefan Jedliński. Po jego wezwaniu do wojska przejął go Michał Woynicz-Sianożęcki, a następnie Andrzej Silberberg. Zmiany te unaoczniały znaczenie zastępowania zmobilizowanej kadry. W Mławie Jan Jerzy Bojarski, drużynowy 25. Mazowieckiej Drużyny Harcerzy im. ks. Ignacego Skorupki, przeszedł kursy w Rembertowie w latach 1938–1939; na początku sierpnia został zastępcą komendanta miejscowego pogotowia. Wybuch wojny zastał go na dyżurze.⁹

Państwo i samorząd korzystały z gotowych zespołów młodzieży, natomiast szkoły i organizacje społeczne zapewniały znaczną część zaplecza tej pracy. Wojsko i administracja wyznaczały potrzeby łącznościowe oraz ochronne; kolej i poczta przyjmowały obsadę pomocniczą; Polski Czerwony Krzyż organizował służbę sanitarną i żywnościową. Harcerskie przygotowanie techniczne uzupełniały specjalności lotnicze, radiowe i żeglarskie. Nie oznaczało to jednak równomiernego wyposażenia wszystkich hufców ani zachowania sprawnej drogi rozkazodawczej po rozpoczęciu nalotów. O rzeczywistym użyciu umiejętności decydowały miejsce pobytu, dostępny sprzęt i potrzeby instytucji, do której zgłosił się dany patrol.

Północne Mazowsze od Mławy do Modlina

Na północnym odcinku województwa przygotowanie harcerskie zostało skonfrontowane z wojną od pierwszych godzin kampanii. W Mławie dyżury pogotowia, ochrona zaplecza i pomoc sanitarna przebiegały w bezpośrednim sąsiedztwie pozycji obronnych. Przypadek Bojarskiego dowodzi ciągłości między sierpniową organizacją służby a alarmem 1 września. Wanda Szczęsna-Lesiowska podjęła pracę jako ochotniczka-sanitariuszka na pozycji mławskiej, a po odwrocie kontynuowała ją w Modlinie. Wacław Grabowski, znany później pod pseudonimem „Puszczyk”, również zgłosił się do walki. Zachowany przekaz biograficzny nie określa jednak jego oddziału na tyle dokładnie, by przypisać mu konkretny epizod bitwy.¹⁰

Ciechanowska tradycja harcerska zachowała imię Klemensa Popielarskiego, uczestnika obrony poczty wraz z żołnierzami 21. Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy”. Obiekt mieścił węzeł łączności telefonicznej i radiowej Armii „Modlin”. Według historii hufca Popielarski donosił wodę do obsługi karabinu maszynowego i zginął trafiony z niemieckiego samochodu pancernego. W tym samym przekazie odnotowano zamordowanie 8 września piętnastoletniego Wojciecha Geryszewskiego, zastrzelonego przez niemieckiego żandarma na ul. Warszawskiej. Są to dwa różne rodzaje ofiary: śmierć podczas wsparcia walczących żołnierzy oraz zabójstwo po zajęciu miasta. Nie należy ich łączyć w opis jednego starcia.¹¹

Wojna rozproszyła również starszą młodzież ciechanowską. Szesnastoletni Juliusz Klepacz opuścił Warszawę 7 września, dotarł na Wołyń i włączył się do służby związanej z oddziałem kawalerii, a pod koniec miesiąca znalazł się ponownie na Mazowszu, w rejonie Mińska Mazowieckiego. Jego droga nie była działaniem całej drużyny, lecz indywidualnym poszukiwaniem przydziału w warunkach odwrotu. Podobne biografie pokazują, że opuszczenie miejscowości przez harcerza nie oznaczało automatycznie ustania służby; zmieniało natomiast jej podporządkowanie i oddalało uczestnika od macierzystej struktury.¹²

Twierdza modlińska skupiła zmobilizowanych instruktorów, harcerzy-żołnierzy oraz personel sanitarny. Józef Ratajczak, wcześniej odpowiedzialny za centralne przygotowanie pogotowia, objął we wrześniu dowództwo 15. Pułku Piechoty „Wilków”. Jego udział w obronie twierdzy należał do służby zawodowego oficera. Tadeusz Dzierżykray-Rogalski pracował tam w służbie sanitarnej. Z kolei Ryszard Białous, związany przed wojną z warszawskim Powiślem, jako saper uczestniczył w przygotowaniu zniszczeń przepraw i odwrocie do Warszawy. Biogram przypisuje jego plutonowi wysadzenie mostu pod Wyszogrodem oraz przygotowanie mostu modlińskiego do zniszczenia. Te działania wymagały wojskowego przydziału, fachowego wyszkolenia i rozkazów, których nie zastępowała sama przynależność do ZHP.¹³

Pułtuskie środowisko reprezentował między innymi Konrad Zembrzuski, dawny drużynowy 8. Mazowieckiej Drużyny Harcerzy, później student medycyny i członek warszawskiego kręgu im. Jana Kaczkowskiego. Kampanię odbył w kompanii sanitarnej 6. Dywizji Piechoty Armii „Kraków”, a następnie pracował w szpitalu w Zamościu. Nie był to epizod obrony Pułtuska, lecz wojenny los wychowanka miejscowego harcerstwa. Włączenie takich postaci do obrazu regionalnego pozwala zachować więź biograficzną bez przesuwania miejsca walk jednostek wojskowych na teren macierzystego hufca.¹⁴

Płock i zachodnie zaplecze województwa

W Płocku pogotowie uruchomione w sierpniu przez hufcowego Jana Laszkiewicza wykorzystywało zarówno starszych harcerzy, jak i specjalistyczne doświadczenie drużyn. W organizacji służby pojawiają się nazwiska Ryszarda Wodzyńskiego, Adolfa i Józefa Szwajgertów, Władysława Kozłowskiego oraz Stanisława Tomaszewskiego. Harcerze wykonywali zadania ochronne i łącznikowe, pomagali przy zabezpieczeniach terenowych oraz uczestniczyli w utrzymywaniu pracy instytucji mobilizacyjnych. Tadeusz Boetzel pełnił dyżury telefoniczne przy Rejonowej Komendzie Uzupełnień, z którą związany był kapitan Leon Modzelewski. W tym miejscu przedwojenne szkolenie łączyło się bezpośrednio z potrzebami mobilizacji.¹⁵

W przekazie o płockich przygotowaniach występują 87. Mazowiecka Żeglarska Drużyna Harcerzy i 26. Mazowiecka Drużyna Harcerzy, skierowane do prac w rejonie Cholerki i Podolszyc, oraz 86. Mazowiecka Drużyna Harcerzy, pełniąca służbę ochronną przy magazynach w pobliżu drewnianego mostu. Środowisko żeglarskie skupione wokół Ładysława Żelazowskiego wnosiło doświadczenie organizowania samodzielnych zespołów, gospodarowania sprzętem i pracy nad wodą. Harcerskiej specjalności nie należy jednak utożsamiać z istnieniem we wrześniu samodzielnej uzbrojonej jednostki rzecznej. Udokumentowane zadania miały przede wszystkim charakter pomocniczy i zabezpieczający.¹⁶

Szybki rozwój zagrożenia przerwał ciągłość miejscowego kierownictwa. Laszkiewicz wyjechał 5 września wraz z ewakuowanymi instytucjami, kierując się ku Warszawie. Część harcerzy pozostała przy rodzinach i lokalnych zadaniach, inni ruszyli na wschód lub do stolicy. Relacja Adolfa Szwajgerta o zatrzymaniu pod Gąbinem przez polskich żołnierzy ukazuje dodatkowe niebezpieczeństwo: niemiecko brzmiące nazwisko potraktowano jako przesłankę podejrzenia o dywersję. Interwencja oficera zakończyła incydent. Zapis ten dokumentuje doświadczenie uczestnika i atmosferę podejrzliwości, nie stanowi natomiast dowodu istnienia niemieckiej siatki dywersyjnej wśród płockich harcerzy.¹⁷

Starsi płoccy wychowankowie odbywali kampanię także poza swoim miastem. W materiale występują Witold Hejke i Jerzy Michalik, a także J. Szymczewski; Jan Nowak służył w kawalerii, Tadeusz Morawski w lotnictwie. Nazwisk tych nie można traktować jako wykazu członków jednego oddziału. Ich obecność w dziejach środowiska wskazuje na dwa równoległe nurty mobilizacji: służbę młodzieży pozostającej w mieście i udział dorosłych harcerzy w wojsku. W przypadku Szymczewskiego przekaz zachowuje jedynie inicjał imienia, dlatego jego rozwinięcie bez dalszej identyfikacji prowadzi do pozornej dokładności.¹⁸

Na zachód od Warszawy szczególne znaczenie miały szlaki kolejowe i obszar późniejszej bitwy nad Bzurą. W środowisku sochaczewskim występują Władysław Dębski, Zofia Retelewska-Dębska, Ignacy Panfil i Stefan Kuciński. Zgromadzone przekazy wiążą tamtejszą młodzież z pomocą rannym, pracami porządkowymi i łącznością. Nie zachowują jednak rozpiski służby poszczególnych osób. Z tego powodu wymienione nazwiska określają krąg miejscowych działaczy, a nie imienną obsadę wszystkich opisanych funkcji. Sąsiednie hufce, między innymi Żyrardów i Błonie, działały w tej samej strefie gwałtownie zmieniającego się ruchu wojsk, transportów i uchodźców.¹⁹

Grodzisk Mazowiecki i Pruszków

W Grodzisku Mazowieckim ważne miejsce zajmowały 6. Mazowiecka Drużyna Harcerzy, związana ze Zdzisławem Słoniewiczem, oraz 73. Mazowiecka Drużyna Harcerzy im. Adama Mickiewicza, prowadzona przez Gustawa Studzińskiego. Słoniewicz w latach 1937–1939 kierował ponownie hufcem Błonie, którego siedziba znajdowała się w Grodzisku; wcześniej rozbudowywał szkolenie kadry i zaplecze lokalowe. Studziński łączył pracę nauczyciela z wizytowaniem chorągwi i prowadzeniem drużyny. Tak zorganizowane środowisko dysponowało więziami obejmującymi szkołę, rodziny, nauczycieli i instytucje miejskie. Miały one znaczenie zarówno podczas wojennej pomocy, jak i przy późniejszym przejściu do tajnej pracy.²⁰

Najlepiej uchwytnym grodziskim przedsięwzięciem wrześniowym była pomoc na dworcu. Stefania Niebudek-Studzińska już 1 września zorganizowała całodobowe dyżury młodzieży harcerskiej służącej polskim żołnierzom. Uzyskała współdziałanie kolejarzy i pocztowców. Ten szczegół pozwala nadać ogólnej informacji o punkcie pomocy konkretną podstawę osobową i organizacyjną. Nie była to wyłącznie spontaniczna obecność uczennic na peronach, lecz praca wymagająca podziału dyżurów oraz oparcia w miejscowych instytucjach. Po wkroczeniu wojsk niemieckich 8 września ustały warunki dla dotychczasowej jawnej służby pogotowia.²¹

Pruszków dostarcza dobrze udokumentowanego przykładu współdziałania obu organizacji harcerskich. Przed wojną hufiec męski skupiał osiem drużyn harcerzy i trzy zuchowe, a żeński sześć drużyn. W końcu sierpnia członkowie 14. Mazowieckiej Drużyny Harcerzy i 101. Mazowieckiej Drużyny Skautowej weszli do Pomocniczej Służby Bezpieczeństwa, chroniącej mosty, kolej, linie energetyczne i łączność. Harcerze 65. Mazowieckiej Drużyny Harcerzy obsługiwali telefony kolejowe oraz punkty pomocy na peronach. Harcerki pracowały z PCK i w szpitalach. Po zajęciu miasta 8 września pomoc trwała dalej: po walkach 12–13 września młodzież uczestniczyła w sprowadzaniu rannych i obsłudze trzech doraźnych szpitali. Opieka objęła także przechodzących jeńców.²²

Służba dworcowa miała w tym pasie miejscowości wymiar większy niż pomoc podróżnym. Kolej przewoziła wojsko i rannych, umożliwiała ewakuację instytucji, a po jej zakłóceniu skupiała ludność oczekującą na transport. Znajomość rozkładu stacji, obsługa telefonu, dostarczenie wody i przekazanie wiadomości rodzinie stawały się elementami utrzymywania podstawowych funkcji zaplecza. W Grodzisku i Pruszkowie dobrze widać przy tym odrębność świadectw: imiennie potwierdzona organizacja dyżurów przez Studzińską nie upoważnia do przypisywania jej kierownictwa pruszkowskich placówek, a szczegółowy opis Pruszkowa nie stanowi automatycznie opisu każdego sąsiedniego hufca.

Wschodnie zaplecze Warszawy i zbrodnia w Cegłowie

Hufce po wschodniej stronie stolicy działały na drogach odwrotu i ewakuacji. Mińsk Mazowiecki, Radzymin, Rembertów, Garwolin i miejscowości linii otwockiej znalazły się kolejno w strefie nalotów, przemarszów wojsk oraz niemieckiej okupacji. Właśnie tutaj przechodziły również warszawskie grupy harcerskie kierujące się na wschód. Nie tworzyło to jednolitego dowództwa nad młodzieżą miejscową i ewakuowaną. Czerwcowe nominacje Kazimierskiego w Radzyminie i Michalskiego w Rembertowie dokumentują stan przygotowań organizacyjnych, lecz nie stanowią dziennika wrześniowej służby tych hufców. W Garwolinie tradycja środowiska zachowała nazwisko Mariana Jaworskiego, istotne następnie dla odtwarzania pracy pod okupacją.²³

Szczególnie tragiczny przebieg miały wydarzenia w Cegłowie. Miejscowa tradycja harcerska wiąże 42. Mazowiecką Drużynę Harcerzy z Piotrem Książkiem, Stanisławem Pułką i Wiktorem Mrozkiem. We wrześniu grupa starszych chłopców przekazywała polskim żołnierzom informacje o wojskach niemieckich w okolicy. W relacji wykorzystanej przez miejscową bibliotekę opisano ostrzeżenie oddziału polskiego 14 września w rejonie Woźbina. Dwa dni później Niemcy zatrzymali sześciu młodych ludzi: Stanisława Skwiecińskiego, Stanisława Padzika, Aleksandra Wnuka, Ryszarda Zakrzewskiego, Zygmunta Ostrowskiego i Zbigniewa Wierzchnickiego.²⁴

Podczas egzekucji 16 września zginęli Skwieciński, Padzik i Ostrowski. Aleksander Wnuk przeżył samo rozstrzelanie, lecz zmarł po przewiezieniu do szpitala w Mieni. Zakrzewski i Wierzchnicki ocaleli mimo ran. Ten przebieg wymaga rozróżnienia czterech ofiar śmiertelnych i dwóch rannych, którzy przeżyli. Sformułowanie o „sześciu rozstrzelanych harcerzach” zaciera wynik egzekucji, a stwierdzenie o czterech zabitych na miejscu pomija los Wnuka. Dostępny przekaz pozwala odtworzyć nazwiska i następstwa zbrodni, nie daje jednak podstaw do przedstawienia tych chłopców jako poległych w regularnej walce.²⁵

Cegłów ukazuje granicę między działalnością pomocniczą a zagrożeniem okupacyjnym. Przekazywanie wiadomości polskiemu oddziałowi wyrastało z wojennej sytuacji i znajomości terenu; po wejściu wojsk niemieckich nawet miejscowa aktywność młodzieży stawała się powodem represji. Pamięć o zamordowanych nie wymaga nadawania im niepotwierdzonych stopni, uzbrojenia ani przynależności do jednostek bojowych. Odpowiedzialność za zbrodnię spoczywa na jej sprawcach, niezależnie od zakresu wcześniejszej służby ofiar.

Warszawa w pierwszym tygodniu wojny

W stolicy pierwsze dni września były próbą uruchomienia przygotowanych zespołów przy równoczesnej mobilizacji i odpływie kadry. Władze naczelne ZHP, komendy chorągwi, pogotowie i instytucje miejskie korzystały częściowo z tych samych ludzi. Józef Marian Sosnowski pracował w sekretariacie władz harcerskich do 7 września, po czym opuścił Warszawę z ewakuowaną instytucją, a w październiku powrócił. Stanisław Broniewski wyszedł z miasta 6 września i również znalazł się w nim ponownie po zakończeniu obrony. Przemieszczeń tych nie można opisywać jako jednolitej ewakuacji całego ZHP: znacząca część służb i instruktorów pozostała na miejscu.²⁶

42. Warszawska Lotnicza Drużyna Harcerska im. Franciszka Żwirki i Stanisława Wigury wróciła z letniej pracy obozowej i szkoleniowej pod kierownictwem Ludwika Rymarza oraz Eugeniusza Koechera. Młodsi harcerze zgłaszali się do służby gońców i pomocy przy miejskich instytucjach. Juliusz Bogdan Deczkowski pracował w pierwszym tygodniu września w zespole związanym z Wodociągami przy placu Starynkiewicza. Edward Janusz Maliszewski uczestniczył w pracy szpitalnej w szpitalu Świętego Ducha. Starsza część środowiska wyruszyła następnie na wschód. W obrębie jednego szczepu rozdzieliły się zatem trzy drogi: służba miejska, służba sanitarna i marsz ewakuacyjny.²⁷

Szesnastka pełniła służbę obserwacyjno-meldunkową na Stadionie Wojska Polskiego pod kierownictwem Michała Woynicz-Sianożęckiego. Grupa Andrzeja Millaka otrzymała przydział przeciwpożarowy do Pałacu Mostowskich. Po wyjściu części starszych harcerzy młodsi nadal pracowali w pogotowiu, między innymi w pobliżu Dworca Głównego. Kronika drużyny nie odnotowuje śmierci chłopców tej grupy podczas służby cywilnej. Nie oznacza to braku ofiar wśród dorosłych wychowanków Szesnastki walczących w wojsku; ich losy należą do osobnego zestawienia.²⁸

Na Pradze komenda hufca Mariana Śledzia organizowała dyżury i rozdzielała zadania między drużyny. Władysław Skoraczewski, związany z 26. Warszawską Drużyną Harcerzy, występuje w materiale jako jeden z organizatorów pracy zmianowej. Ważne miejsca służby stanowiły dworce Wileński i Wschodni oraz pozostałe urządzenia praskiego węzła kolejowego. Harcerze pomagali przy transportach, pełnili funkcje gońców i wspierali punkty pomocy. Pracowali także przy instytucjach administracyjnych, szpitalnych i obronie przeciwlotniczej. Obecność młodzieży na dworcu nie oznaczała jednej, niezmiennej funkcji: potrzeby przenosiły się od obsługi przejeżdżających transportów ku pomocy rannym i uchodźcom.²⁹

Dziennik Mieczysława Słonia z 78. Warszawskiej Drużyny Harcerzy, obejmujący okres od końca sierpnia do kapitulacji, nadaje tej zbiorowej służbie wymiar indywidualny. Razem z biogramem Aleksandra Solińskiego pokazuje udział środowiska w zadaniach dworcowych, przeciwpożarowych i łącznikowych, a następnie w marszu na wschód. Słoń odniósł lekką ranę. Relacje te należy czytać z uwzględnieniem zmiany sytuacji uczestnika: opis służby na Pradze i opis drogi ku Chełmowi nie dotyczą tego samego miejsca ani całego miesiąca obrony Warszawy.³⁰

Obok młodzieżowych patroli działała kadra o przydziałach wynikających z wieku i doświadczenia. Czesław Jankowski, dawny instruktor 21. Warszawskiej Drużyny Harcerzy, pełnił obowiązki w obronie przeciwlotniczej Mokotowa. Jerzy Dargiel pracował w Straży Obywatelskiej i 9 września został ranny. Ryszard Zarzycki, związany z akademickim kręgiem „Kuźnica”, uczestniczył w pomocy ludności; później pracę tego środowiska podjęła Maria Straszewska. Te formy aktywności nie mieszczą się wyłącznie w strukturze jednego pogotowia, lecz należą do społecznego zaplecza obrony miasta.³¹

Batalion marszowy i drogi powrotu

Noc z 6 na 7 września oraz wezwania do opuszczenia stolicy przez mężczyzn zdolnych do służby wojskowej wywołały ruch, który objął także starszą młodzież harcerską. Kierowano się nadzieją uzyskania broni i przydziału do oddziałów formowanych na wschodzie. W organizacji harcerskiego batalionu marszowego uczestniczył Lechosław Domański. Z praską kompanią wiążą się Kazimierz Papiński, Tadeusz Kwiek, Marian Bukowski i Juliusz Dąbrowski. W kolumnach znaleźli się członkowie różnych drużyn warszawskich, a także harcerze dołączający po drodze. Nazwa batalionu określała ramy organizacji marszu, nie dowodzi jednak pełnego uzbrojenia i etatowej gotowości jednostki piechoty.³²

Wśród uczestników znaleźli się Rymarz i Koecher z 42. WDH, Tadeusz Zawadzki i Aleksy Dawidowski ze środowiska 23. WDH „Pomarańczarnia”, Jan Józef Banach z 54. WDH, Henryk Łukaszewski, Aleksander Soliński, Mieczysław Słoń oraz Wiktor Erwin Krauze, który dopiero po wojnie przyjął nazwisko Szeliński. Jan Stefan Rolewicz reprezentował 101. WDH im. gen. Gustawa Orlicz-Dreszera. Znane późniejsze pseudonimy i funkcje konspiracyjne nie określają ich ówczesnego miejsca w hierarchii: we wrześniu byli uczestnikami marszu i służby pomocniczej, a nie członkami struktur dywersyjnych utworzonych w następnych latach.³³

Wkład Szesnastki miał własną organizację. Andrzej Zieliński kierował poruszającą się na rowerach grupą kwatermistrzowską, złożoną w znacznej części z harcerzy tej drużyny. Włodzimierz Giżycki, wspierany przez Woynicz-Sianożęckiego, dowodził rzutem pieszym. Szybsza grupa rowerowa poszukiwała kwater i zaopatrzenia, kolumna piesza pozostawała zależna od tempa marszu, dróg i sytuacji uchodźców. Nie wszyscy uczestnicy przebyli tę samą trasę. Drogi części grup prowadziły przez Mińsk Mazowiecki ku Włodawie i Chełmowi, inne urwały się wcześniej lub zakończyły próbą powrotu do Warszawy.³⁴

Agresja sowiecka 17 września zamknęła perspektywę dalszego marszu według pierwotnych założeń. Poszczególne grupy rozwiązywano lub opuszczały kolumnę w różnym czasie. Biogram Koechera wiąże decyzję o powrocie z wiadomością otrzymaną pod Włodawą 17 września. Inne przekazy prowadzą uczestników ku Chełmowi i wskazują 21 września jako koniec ich zorganizowanej wędrówki. Juliusz Dąbrowski znalazł się z powrotem w Warszawie już 19 września. Dat tych nie należy sprowadzać do jednej chwili formalnego rozwiązania całego batalionu. Opisują kolejne fazy rozpadu kolumn i odmienne doświadczenia uczestników.³⁵

Powrót odbywał się przez teren zajęty lub przecinany przez wojska niemieckie. Koecher został zatrzymany, uciekł i dotarł do Warszawy 29 września. Banach również wrócił pod koniec miesiąca. Harcerze Szesnastki, którzy nie zdołali przedostać się do otoczonego miasta, spędzili około dwóch tygodni w Parysowie i powrócili 2 października. Była to droga pełna doraźnych decyzji, pomocy uchodźcom i poszukiwania żywności. Sam udział w marszu nie stanowi dowodu udziału w starciu zbrojnym. Bez imiennej dokumentacji nie ma również podstaw do powtarzania liczby poległych rzekomo w walkach całego batalionu.³⁶

Służba harcerek w oblężonej stolicy

Przybycie do Warszawy Józefiny Łapińskiej z Bucza umożliwiło dalsze działanie centralnego kierownictwa Pogotowia Harcerek w mieście skupiającym również instruktorki ewakuowane z innych chorągwi. Współpracowały z nią Ewa Grodecka, Maria Wocalewska, Irena Lewandowska, Maria Kann, Tamara Zacharow i Jadwiga Wierzbiańska. Helena Sakowiczówna uczestniczyła w początkowej pracy, zanim znalazła się na dalszej drodze wojennej. Ograniczenie łączności z terenem przesunęło ciężar działalności komendy na potrzeby stolicy. Nie oznaczało to ustania miejscowych pogotowi w innych miastach, które wykonywały wcześniej przygotowane zadania samodzielnie.³⁷

Organizacja pomocy opierała się na kilku odrębnych sieciach. Patrole sanitarno-żywnościowe pracowały przy dworcach i na ulicach, punkty uchodźcze przyjmowały ludność napływającą do miasta, a pomocnicze szpitale i szpitaliki zapewniały opiekę rannym żołnierzom i cywilom. Ewie Grodeckiej przypisywano kierowanie organizacją około pięćdziesięciu patroli pomocy. Przekaz o około piętnastu szpitalikach dotyczy rozproszonej sieci placówek w szkołach, biurach i mieszkaniach. Nie jest to liczba wyłącznie dużych szpitali prowadzonych przez chorągiew. Bez wykazu adresowego i chronologii pracy nie należy sumować jej mechanicznie z liczbą innych punktów sanitarnych.³⁸

Maria Wocalewska od 3 września rejestrowała kobiety zgłaszające się po radiowym apelu do służby pomocniczej, przede wszystkim w szpitalach i przy dzieciach. Biogram określa ich liczbę na blisko dwa tysiące. Nie wszystkie były harcerkami: kierownictwo harcerskie organizowało także pracę ochotniczek spoza ZHP. Irena Lewandowska, późniejsza Pietrzak-Pawłowska, wnosiła doświadczenie kierowania przysposobieniem do obrony kraju i łącznością w Głównej Kwaterze Harcerek; podczas oblężenia organizowała szpitale pomocnicze. Współpraca z PCK i instytucjami miejskimi rozszerzała więc zasób ludzi i środków poza własną ewidencję organizacyjną.³⁹

Wśród większych placówek znajdował się Pomocniczy Szpital Wojskowy nr I w gmachu Banku Handlowego przy ul. Traugutta, związany z Wiktorią Klimaszewską, oraz Pomocniczy Szpital Wojskowy nr II w internacie Prawosławnego Seminarium Duchownego przy ul. Kopernika 13/15. Druga placówka liczyła około stu pięćdziesięciu miejsc i funkcjonowała do 10 października. Biogram Natalii Nekraszowej przypisuje jej zorganizowanie i prowadzenie tego szpitala; biogram Jadwigi Falkowskiej również wiąże ją z kierowaniem tą samą placówką. Pewny jest udział obu instruktorek, natomiast zachowane opisy nie rozstrzygają dokładnego podziału obowiązków ani jego zmian podczas oblężenia. Nie ma podstaw do usunięcia jednej z nich z opisu lub do ustanowienia na tej podstawie dwóch odrębnych szpitali przy Kopernika.⁴⁰

Praca szpitalna obejmowała opatrunki, przenoszenie rannych, utrzymanie sal, przygotowanie jedzenia, zdobywanie wody, bielizny i leków. Zdolność prowadzenia gospodarstwa i opieki nad ludźmi miała w warunkach bombardowanego miasta znaczenie równie konkretne jak wyszkolenie sanitarne. Młodsze harcerki zbierały wyposażenie i żywność; starsze obejmowały dyżury wymagające większego przygotowania. Różnica wieku nie zniknęła wraz z wojną. Używanie zbiorowego określenia „sanitariuszki” wobec całego personelu harcerskiego zaciera podział pracy i nadaje części dziewcząt kwalifikacje, których ich biografie nie poświadczają.

Anna Zawadzka, drużynowa 14. Warszawskiej Żeńskiej Drużyny Harcerskiej, pracowała w harcerskim szpitalu pomocniczym i schronisku przy ul. Kopernika. Irena Lepalczyk ze środowiska 14. „Białej”, po szkoleniu w szpitalu Dzieciątka Jezus, uczestniczyła w służbie sanitarnej związanej z Gimnazjum im. Królowej Jadwigi. Danuta Zdanowicz, późniejsza Rossman, po powrocie z Rybiego przez Piaseczno do Warszawy przewoziła potrzebne środki i pracowała przy pomocy rannym oraz uchodźcom. Jej służba trwała także po kapitulacji. Biografie tych trzech instruktorek pozwalają odtworzyć ciągłość między drużyną szkolną, kursem sanitarnym i placówką działającą podczas oblężenia.⁴¹

Jadwiga Czajka z 13. Warszawskiej Żeńskiej Drużyny Harcerskiej pełniła służbę sanitarną w rejonie mostu Kierbedzia, a następnie przy ul. Konopackiej. Maria Kann pracowała w pomocniczej placówce szpitalnej urządzonej w gmachu Urzędu Patentowego przy ul. Siennej. Maria Irena Mileska kierowała punktem sanitarnym przy ul. Rakowieckiej, po czym wykonywała zadania łącznościowe. Krystyna Krahelska, która znalazła się w Warszawie 4 września, uczestniczyła w obronie cywilnej. Sława jej późniejszej twórczości i śmierci w 1944 r. nie zastępuje odrębnego opisu służby z 1939 r.; w tym rozdziale pozostaje ona uczestniczką pomocy w oblężonym mieście.⁴²

Łączność stanowiła własną dziedzinę kobiecej służby. Natalia Eychhorn-Hiszpańska i Jadwiga Gronostajska kierowały zespołami harcerek obsługujących centralę telefoniczną na Poczcie Głównej już w końcu sierpnia. Po zmianie przydziału Eychhorn-Hiszpańska pracowała jako łączniczka Dowództwa Obrony Warszawy i została ranna podczas ewakuacji. Jej droga dowodzi wykorzystania przedwojennych kompetencji w instytucji wojskowej, a zarazem wskazuje, że funkcja telefonistki i funkcja łączniczki nie były jednym, niezmiennym przydziałem. Doświadczenie zdobyte w obu służbach miało znaczenie w późniejszej działalności podziemnej.⁴³

Równie ważna była pomoc prowadzona blisko miejsca zamieszkania. Janina Tworkowska, późniejsza Szymańska, organizowała pracę opiekuńczą i gospodarczą w skali sąsiedzkiej. Halina Wiśniewska w pierwszych dniach wojny działała w punktach pomocy i strukturach PCK, a później przy placówce na ul. Śniadeckich. Maria Bugajska, znana jako „Czarna Orlica”, uczestniczyła w pracy pogotowia i pomocy żołnierzom. Ewa Stefanowska pełniła ochotniczą służbę sanitarną. Izabela Hanna Baruch z 42. drużyny harcerek wraz z koleżankami wydawała żywność żołnierzom w transportach rannych przejeżdżających przez Dworzec Gdański. W tych biografiach obrona miasta przyjmuje postać codziennej pracy, której skuteczność zależała od dyżuru, wytrwałości i zdolności zdobywania niezbędnych środków.⁴⁴

Pomoc dzieciom obejmowała wyszukiwanie zagubionych, zapewnienie schronienia, jedzenia i opieki oraz poszukiwanie rodzin. Placówki nie kończyły działania wraz z ustaniem ostrzału. Dzieci osierocone, ranne lub pozbawione domu pozostawały zależne od zorganizowanej opieki także po kapitulacji. Przedwojenna metodyka pracy z zuchami i doświadczenie wychowawcze instruktorek znalazły tu bezpośrednie zastosowanie. W ten sposób część jawnej służby wrześniowej przeszła w działalność społeczną prowadzoną pod okupacją, obok tajnego nauczania i wojskowych form konspiracji.⁴⁵

Instruktorzy i wychowankowie drużyn w regularnym wojsku

Udział harcerzy w obronie Warszawy nie ograniczał się do młodzieżowych patroli. Stanisław Marian de Thun, instruktor i oficer, uczestniczył w organizowaniu jednostek obrony miasta, a następnie walczył na odcinku związanym z obroną Pragi i przepraw. Stefan Augustyn Sosnowski, związany z 37. WDH, służył w oddziałach obrony Warszawy na Woli. Nie jest to ta sama osoba co Józef Marian Sosnowski, pracownik władz harcerskich. Pułkownik Stanisław Sosabowski, dawny instruktor harcerski, dowodził 21. Pułkiem Piechoty „Dzieci Warszawy”. Przywołanie tych postaci wymaga zachowania stopni i funkcji z 1939 r., bez przenoszenia na wrzesień późniejszych awansów i stanowisk.⁴⁶

Kazimierz Gorzkowski, kierujący przed wojną starszym harcerstwem w chorągwi mazowieckiej, walczył jako dowódca plutonu w 36. Pułku Piechoty Legii Akademickiej. Wyróżnił się w natarciu na Okęcie w nocy z 11 na 12 września, został dwukrotnie ranny i dostał się do niewoli, z której zbiegł. Ryszard Białous po saperskich działaniach nad Wisłą przeszedł do stolicy; 19 września na przedpolach Pragi odniósł ciężkie rany nóg i szczęki. Leczył się w szpitalu urządzonym w gmachach Uniwersytetu Warszawskiego, skąd po bombardowaniu 25 września zabrała go rodzina. Późniejsze zaangażowanie obu w konspiracji poprzedzała więc rzeczywista służba frontowa i długotrwałe następstwa ran.⁴⁷

Wojenne użycie specjalności lotniczych pokazują losy Franciszka Tadeusza Derengowskiego i Stefana Waciórskiego. Pierwszy uczestniczył w zabezpieczaniu i przenoszeniu sprzętu lotniczego z rejonu Mokotowa ku Powsinowi. Drugi brał udział w ratowaniu samolotów na Okęciu i został ranny w nogę. Harcerskie zainteresowania lotnictwem dostarczały w tych działaniach wiedzy technicznej i znajomości środowiska, nie zmieniały jednak każdej osoby pomagającej przy sprzęcie w pilota bojowego. W Warszawie pozostawał również Tadeusz Maresz, związany z organizowaniem opieki nad rannymi w placówce bankowej.⁴⁸

Część kadry stołecznego węzła ZHP odbywała kampanię daleko od Warszawy. Kazimierz Sabbat po pracy przy pogotowiu znalazł się w służbie związanej z Korpusem Ochrony Pogranicza i pod koniec września przekroczył granicę węgierską. Henryk Glass przeszedł przez Lubelszczyznę, krótkotrwałe przydziały wojskowe i niewolę niemiecką. Ksiądz Rafał Gogoliński-Elston pełnił posługę przy oddziałach Armii „Prusy” i rannych, ksiądz Władysław Padacz pracował jako kapelan jednostki lotniczej, a Stanisław Sielecki wykonywał zadania kwatermistrzowskie. Leonid Teliga, wychowanek grodziskiej 6. MDH i zawodowy oficer 44. Pułku Piechoty, walczył w rejonie Tomaszowa Mazowieckiego. Są to składniki biografii środowiska, a nie działania miejscowych hufców na ich własnym terenie.⁴⁹

Wśród starszych działaczy znaleźli się ponadto Henryk Bagiński, związany z wojskową służbą geograficzną, generał Józef Zając, odpowiedzialny za zadania lotnicze i obronę przeciwlotniczą, oraz Tomasz Piskorski, oficer rezerwy i instruktor starszoharcerski. Rozpatrywanie ich wojennych losów wymaga rozdzielenia odpowiedzialności państwowej i wojskowej od funkcji w ZHP. Harcerstwo stanowiło część ich przygotowania i sieci społecznej, lecz rozkazy wykonywane we wrześniu wynikały z miejsca w instytucjach państwa i armii.⁵⁰

Straty osobowe i granice bilansu

Straty harcerstwa miały kilka postaci: śmierć w walce, śmierć w bombardowaniu lub egzekucji, rany, niewolę i rozproszenie organizacyjne. Nie dają się sprowadzić do jednej liczby bez określenia, czy rachunek obejmuje czynnych członków drużyn, wszystkich dawnych wychowanków, służbę na terenie województwa czy udział jego mieszkańców na całym froncie. W zachowanych przekazach brak jednolitej ewidencji, która łączy te kryteria i eliminuje powtórzenia. Możliwe jest natomiast wskazanie imiennie poświadczonych ofiar oraz określenie podstaw ich zaliczenia do strat wrześniowych.

W regionalnym obrazie śmierci harcerzy szczególnie wyraźne pozostają Ciechanów i Cegłów. Klemens Popielarski zginął, wspierając obrońców ciechanowskiej poczty; Wojciech Geryszewski został zamordowany 8 września. W Cegłowie do ofiar śmiertelnych egzekucji należą Stanisław Skwieciński, Stanisław Padzik, Zygmunt Ostrowski i Aleksander Wnuk. Ocalałych Ryszarda Zakrzewskiego i Zbigniewa Wierzchnickiego należy ująć wśród rannych. Te nazwiska nie tworzą pełnej listy strat województwa, lecz stanowią konkretne minimum ustaleń dla dwóch miejscowości.⁵¹

Osobny zbiór stanowią straty wychowanków 16. WDH w regularnym wojsku. Kronika wymienia we wrześniowym wykazie Pfeffera, zapisanego jako „Maciek — Janek”, Jerzego Świerczewskiego, Jerzego Wojnę, Władysława Bondyego, Piotra Pawlikowskiego, Tadeusza Heugla, Władysława Popielawskiego, Tadeusza Zdziarskiego, Stefana Niesiołowskiego, Jana Junoszę-Szaniawskiego i majora Jana Motza. Przy Wojnie wyraźnie wskazuje obronę Warszawy. Zestawienie obejmuje jedenaście nazwisk, mimo że poprzedza je informacja o czternastu poległych. Nie ma podstaw do zamiany tej deklaracji w zweryfikowaną liczbę wrześniowych ofiar drużyny. Wymienieni żołnierze ginęli ponadto w różnych miejscach kampanii; ich wspólnym mianownikiem jest związek z Szesnastką, a nie miejsce śmierci w granicach województwa warszawskiego.⁵²

Do strat rannych należą między innymi Gorzkowski, Białous, Dargiel, Waciórski, Eychhorn-Hiszpańska i Słoń, a w Cegłowie Zakrzewski oraz Wierzchnicki. Nie wszystkie rany miały podobny ciężar i następstwa. Białous długo odzyskiwał sprawność, podczas gdy inne biogramy odnotowują krótszy epizod leczenia lub dalszą służbę. Materiał dotyczący harcerek nie pozwala sporządzić pełnego imiennego wykazu kobiet zmarłych we wrześniu na objętym rozdziałem terenie. Brak takiego zestawienia nie jest dowodem braku ofiar. Nie należy go uzupełniać nazwiskami harcerek poległych dopiero w powstaniu warszawskim.⁵³

Imiennie poświadczoną ofiarą wśród harcerek była Halina Maria Stefanowska, studentka medycyny i starsza siostra Ewy. Zginęła 25 września w zbombardowanym szpitalu Dzieciątka Jezus, gdzie służyła jako sanitariuszka. Jej przynależność harcerską oraz datę i miejsce śmierci potwierdza biogram zachowany w dokumentacji Wojennej Służby Kobiet, a informację o zgonie powtarza Muzeum Powstania Warszawskiego. Jest to istotne uzupełnienie listy strat: pozwala wskazać konkretną osobę, zamiast pozostawiać kobiecy udział w ofierze września jedynie w zbiorowym opisie pracy szpitalnej.⁵⁴

Oddzielnej kwalifikacji wymagają ci, którzy we wrześniu dostali się do niewoli, a zostali zamordowani później. Marian Łowiński, po ewakuacji i uwięzieniu przez stronę sowiecką, znalazł się w Starobielsku; jego śmierć w 1940 r. należy do następstw niewoli, a nie do zgonów podczas kampanii. Podobnie Tomasza Piskorskiego nie można zaliczać do poległych we wrześniu. Rozróżnienie dat nie pomniejsza skali represji. Przywraca natomiast porządek chronologiczny i pozwala osobno opisać straty bojowe, zbrodnie po zajęciu miejscowości oraz późniejszą zagładę jeńców.⁵⁵

Od kapitulacji do konspiracji

Warszawa pozostała we wrześniu miejscem odtwarzania kierownictwa ZHP. Florian Marciniak, przybyły z Poznania 8 września, włączył się do pracy pogotowia. Aleksander Kamiński dotarł w połowie miesiąca, a Stefan Mirowski zgłosił się do służby po przybyciu do stolicy. Witold Sawicki uczestniczył w pracy organizacyjnej w mieście. Ich obecność wiązała warszawski wysiłek obronny z doświadczeniami innych ośrodków. Nie wszyscy instruktorzy mogli jednak uczestniczyć w tych samych naradach: Domański powrócił dopiero po zakończeniu obrony, toteż jego nazwiska nie należy automatycznie dopisywać do każdego zebrania końca września.⁵⁶

27 września, jeszcze przed formalną kapitulacją, obecni w Warszawie przedstawiciele władz harcerskich podjęli decyzję o dalszej pracy w konspiracji. Ksiądz Jan Mauersberger znalazł się na czele krajowego kierownictwa, a Marciniak objął kierowanie organizacją męską. Organizacja Harcerek zachowała własną ciągłość pod kierownictwem Pogotowia i władz żeńskich; Maria Wocalewska uczestniczyła w naradzie i następnie reprezentowała naczelniczkę harcerek w krajowym Naczelnictwie. Daty 27 września nie należy rozumieć jako chwili równoczesnego zorganizowania wszystkich tajnych drużyn w kraju ani nadania im identycznego programu i zasięgu.⁵⁷

W stolicy proces ten rozwijał się w kilku nurtach. Rymarz i Koecher jesienią zebrali starszych członków swojego środowiska, podejmując dalszą pracę. Banach organizował kontakty konspiracyjne 54. WDH. Na Grochowie w środowisku 22. WDH działali Kazimierz Skorupka, Henryk Ostrowski, Franciszek Kuczewski, Jerzy Przyjemski i Stanisław Letkowski. W Szesnastce nad zakresem odtworzenia drużyny obradowali między innymi Zygmunt Wierzbowski, Jedliński, Zieliński, Jan Bugajski, Woynicz-Sianożęcki, Stanisław Potempski i Kazimierz Koźniewski. Równocześnie powstały odrębne środowiska wojskowe i harcerskie, w tym „Wigry” oraz Harcerstwo Polskie, związane ze Stanisławem Sedlaczkiem i Sawickim. Nie wszystkie podporządkowały się od początku temu samemu kierownictwu.⁵⁸

W Płocku jesienią odtworzono kontakty skupione wokół Laszkiewicza i Żelazowskiego. W Grodzisku starsi wychowankowie 73. MDH zgłaszali się w październiku do Gustawa Studzińskiego; zawiązywały się pierwsze tajne zespoły. W Pruszkowie Stefan Kowalski wraz z Władysławem Engelhardtem, Tadeuszem Jarosem, Henrykiem Bińką, Kazimierzem Krawcowem i Zbigniewem Żmudzkim podjął w listopadzie przygotowania do pracy konspiracyjnej. Przysięga z 2 grudnia stała się początkiem tajnej drużyny „Zielony Dąb”. Poszczególne środowiska odtwarzały się więc w różnym rytmie, opartym na zaufaniu wyniesionym z przedwojennych drużyn.⁵⁹

Późniejsze uporządkowanie konspiracyjnej chorągwi mazowieckiej, związane ze Stanisławem Ludwikiem Mościckim i kryptonimem „Puszcza”, nie może być przenoszone w gotowej postaci na wrzesień 1939 r. Biogram Mościckiego wiąże objęcie przez niego kierownictwa z październikiem 1941 r. Wcześniejsze lokalne zespoły istniały i działały, lecz ich połączenie w szerszą strukturę należało do następnego etapu wojny. Podobnie kobieca pomoc rannym, opieka nad dziećmi i tajne nauczanie rozwijały własne drogi organizacyjne, zachowując więź z Pogotowiem Harcerek.⁶⁰

Wojenne doświadczenie Warszawy i województwa warszawskiego ujawniło wartość przygotowania do odpowiedzialnej służby, a zarazem jego granice w warunkach gwałtownego odwrotu, nalotów i zerwania łączności. W pierwszych tygodniach decydowały umiejętności zdobyte w drużynie: organizowanie dyżuru, przekazanie meldunku, udzielenie pomocy i podtrzymanie pracy zespołu. Nie uchroniły one przed śmiercią, ranami i niewolą, lecz zapewniły ciągłość działania tam, gdzie rozpadały się dotychczasowe instytucje. Z tych doświadczeń wyrastały pierwsze zespoły konspiracyjne. Ich początkiem były konkretne osoby i zachowane więzi, zanim powstały rozbudowane struktury znane z następnych lat okupacji.

Przypisy

1. Ustawa z 9 IV 1938 r. o zmianie granic województw: białostockiego, kieleckiego, lubelskiego, łódzkiego i warszawskiego, Dz.U. 1938, nr 27, poz. 240, art. 1–2, https://eli.gov.pl/api/acts/DU/1938/240/text.html.

2. Chorągiew Mazowiecka ZHP, Historia, https://mazowiecka.zhp.pl/historia/, zestawienie hufców z kwietnia 1939 r. Wykazu tego nie należy traktować jako ewidencji wszystkich jednostek działających w administracyjnych granicach województwa warszawskiego.

3. W. Mamcarz, Zapomniany bohater — Wacław Prochnau, Piastowskie Archiwum Miejskie, 28 X 2017, https://pampiastow.pl/biogramy/zapomniany-bohater-waclaw-prochnau/; „Wiadomości Urzędowe ZHP” 1939, nr 5, rozkaz Naczelnika Harcerzy L. 13 z 10 V 1939, s. 111–112, https://archiwumharcerskie.pl/images/e/e1/1939-05_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_5.pdf.

4. „Wiadomości Urzędowe ZHP” 1939, nr 5, s. 111–112; nr 6, rozkaz L. 16 z 10 VI 1939, s. 134–136, https://archiwumharcerskie.pl/images/a/a6/1939-06_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_6.pdf. Nominacje czerwcowe trzeba odróżnić od powołania centralnej Komisji Pogotowia 10 V 1939.

5. „Wiadomości Urzędowe ZHP” 1939, nr 5, rozkaz L. 13 z 10 V 1939, s. 111–112. O skutkach konfliktu warszawskiego por. kronikę 16. WDH: Rok 1939, oprac. M. Gajdziński, https://www.16wdh.pl/kronika/330-rok-1939. Jej oceny polityczne stanowią stanowisko autora kroniki; nie zastępują dokumentacji przebiegu sporu.

6. „Wiadomości Urzędowe ZHP” 1939, nr 5, rozkaz L. 13, część dotycząca Komisji Pogotowia; Harcerski słownik biograficzny (dalej: HSB), red. J. Wojtycza, t. I–VIII, Warszawa; Warszawa–Kraków 2006–2026, wydanie cyfrowe Muzeum Harcerstwa: https://muzeumharcerstwa.pl/harcerski-slownik-biograficzny/; t. I, hasło „Ratajczak Józef”, s. 170–172; HSB, t. II, hasło „Domański Lechosław”, s. 52–55; HSB, t. III, hasło „Wierusz-Kowalski Janusz”, s. 229–230; HSB, t. III, hasło „Łowiński Marian”, s. 129–131; HSB, t. III, hasło „Burmajster Kazimierz”, s. 32–35.

7. „Wiadomości Urzędowe ZHP” 1938, nr 8, rozkaz Naczelniczki Harcerek L. 13 z 24 IX 1938, s. 156; 1939, nr 1, rozkaz L. 1 z 10 I 1939, s. 4–7, https://archiwumharcerskie.pl/images/f/fe/1939-01_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_1.pdf.

8. HSB, t. II, hasło „Nekraszowa Natalia”, s. 148–150. Biogram W. Czarnoty w t. II, s. 148–150, zwłaszcza s. 149.

9. 16. WDH, Rok 1939, dz. cyt.; HSB, t. V, hasło „Bojarski Jan”, s. 34–37. T. V, początek biogramu i część dotycząca lat 1937–1939.

10. HSB, t. V, hasło „Bojarski Jan”, s. 34–37; K. Lewandowski, 1920–2020. Warto o nich pamiętać, serwis Miasta Mława, https://mlawa.pl/artykul/1920-2020-kazimierz-lewandowski-warto-o-nich-pamietac; Instytut Pamięci Narodowej, Wacław Grabowski, https://biogramy.ipn.gov.pl/bio/wszystkie-biogramy/111923,Waclaw-Grabowski.html. Źródło miejskie potwierdza służbę Wandy Szczęsnej-Lesiowskiej na pozycji mławskiej i w Modlinie; biogram IPN potwierdza udział Grabowskiego w kampanii, nie określając jego wrześniowego oddziału.

11. Hufiec ZHP Ciechanów, Historia, https://ciechanow.zhp.pl/historia-2/. Strona podaje imię Klemens Popielarski; występujący w materiałach wtórnych wariant „Stefan” nie stanowi podstawy do wprowadzenia drugiej osoby. Przynależność Geryszewskiego do harcerstwa i okoliczności obu zgonów przytoczono za historią hufca, bez przedstawiania jej jako dokumentu wytworzonego we wrześniu 1939 r.

12. P. Mazur, J. Klepacz, Juliusz Klepacz w przykładach siły woli, charakteru i patriotyzmu, „Niepodległość i Pamięć” 1998, t. 5, nr 1 (10), s. 311–326, zwłaszcza s. 312, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/niepodlegosc-i-pamiec/1998-tom-5-numer-1-10/niepodleglosc_i_pamiec-r1998-t5-n1_10-s311-326.pdf.

13. HSB, t. I, hasło „Ratajczak Józef”, s. 170–172; HSB, t. III, hasło „Dzierżykray-Rogalski Tadeusz”, s. 51–54; HSB, t. IV, hasło „Białous Ryszard”, s. 28–32.

14. HSB, t. III, hasło „Zembrzuski Konrad”, s. 237–240.

15. Materiał autorski, części dotyczące pogotowia w Płocku, z ustaleniami przypisanymi opracowaniom Benedykta Sandomierskiego. Pomocniczo: B. Sandomierski, Dzieje harcerstwa płockiego od 1912 roku, wydanie cyfrowe: https://sp5zba.net/files/dzieje/Dzieje.harcerstwa.plockiego.od.1912.roku.pdf. Podany w notatkach opis służby nie zawiera pełnego dziennika przydziałów; nazwisk nie utożsamiono z obsadą jednego patrolu.

16. Materiał autorski, części płockie; HSB, t. III, hasło „Żelazowski Ładysław”, s. 242–244. Zachowano imię Ładysław zgodnie z nagłówkiem biogramu; w części opracowań regionalnych występuje wariant Władysław.

17. Materiał autorski, relacja o Adolfie Szwajgercie i ewakuacji Jana Laszkiewicza. Opis incydentu pod Gąbinem zachowano jako świadectwo wspomnieniowe; brak w materiale niezależnego dokumentu wojskowego określającego jego przebieg.

18. Materiał autorski, część poświęcona udziałowi płockich harcerzy w regularnych oddziałach. Zapis „J. Szymczewski” pozostawiono w postaci przekazanej w notatkach.

19. Materiał autorski, część „Powiat sochaczewski”. Informacji zbiorowej o formach pomocy nie rozdzielono pomiędzy poszczególne osoby bez podstawy indywidualnej.

20. HSB, t. VII, hasło „Słoniewicz Zdzisław”, s. 194–196; HSB, t. II, hasło „Studziński Gustaw”, s. 200–203. T. VII, biogram Słoniewicza; o Studzińskim również biogram w Polskim słowniku biograficznym, przywołany w materiale autorskim.

21. HSB, t. II, hasło „Niebudek Stefania”, s. 150–152. T. II, s. 150–152, zwłaszcza s. 151; por. materiał autorski o punkcie pomocy na grodziskim dworcu.

22. T. Jaros, Wojenna służba harcerstwa pruszkowskiego 1939–1945, „Przegląd Pruszkowski” 1996, nr 1, s. 23–41, tu s. 24–26, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/przeglad-pruszkowski/1996-numer-1/przeglad_pruszkowski-r1996-t-n1-s23-41.pdf. Dalsze informacje zaczerpnięte z tego artykułu ograniczono do początków konspiracji.

23. „Wiadomości Urzędowe ZHP” 1939, nr 6, s. 134–136; materiał autorski, części poświęcone Mińskowi Mazowieckiemu, Radzyminowi i Garwolinowi. Z uwagi na brak pełnej dokumentacji lokalnych przydziałów nie przypisano wymienionym instruktorom dowodzenia niepotwierdzonymi oddziałami bojowymi.

24. Gminna Biblioteka Publiczna w Cegłowie, II wojna światowa w Cegłowie i okolicach, https://biblioteka.kulturalnezacisze.pl/ii-wojna-swiatowa-w-ceglowie-i-okolicach/. Opis wydarzeń opiera się na opublikowanej relacji lokalnej; odwetowy związek zatrzymania z ostrzeżeniem polskiego oddziału stanowi interpretację tego przekazu.

25. Tamże, relacja o rozstrzelaniu sześciu chłopców i leczeniu ocalałych. Szczegóły o przeżyciu egzekucji przez Aleksandra Wnuka oraz o ranach Zakrzewskiego i Wierzchnickiego rozstrzygają o sposobie ujęcia strat.

26. HSB, t. II, hasło „Sosnowski Józef”, s. 194–198; HSB, t. I, hasło „Broniewski Stanisław”, s. 22–26.

27. HSB, t. VI, hasło „Rymarz Ludwik”, s. 184–187; HSB, t. VIII, hasło „Koecher Eugeniusz”, s. 119–123; HSB, t. V, hasło „Deczkowski Juliusz”, s. 53–57; HSB, t. III, hasło „Maliszewski Edward”, s. 133–135.

28. 16. WDH, Rok 1939, dz. cyt., części poświęcone służbie obserwacyjnej, przeciwpożarowej i losom młodszych harcerzy.

29. Materiał autorski, fragment dotyczący harcerstwa praskiego, z odsyłaczami do s. 147, 150 i 154 niewskazanej z tytułu publikacji. Nominację Mariana Śledzia potwierdza rozkaz z 10 V 1939. Brak pełnego opisu bibliograficznego źródła praskiego ogranicza możliwość niezależnej kontroli szczegółów; nie odtworzono z uszkodzonego zapisu numerów wszystkich drużyn.

30. M. Słoń, Dziennik z września 1939 r., „Materiały Historyczne Stowarzyszenia Szarych Szeregów” 1999, nr 47, według wypisu i opisu w materiale autorskim; por. HSB, hasła „Soliński Aleksander” i „Szeliński Wiktor”; HSB, t. III, hasło „Soliński Aleksander”, s. 197–199. Por. wskazany w materiale autorskim dziennik M. Słonia, publikowany w „Materiałach Historycznych Stowarzyszenia Szarych Szeregów” 1999, nr 47. Informacja o wydaniu pochodzi z bibliografii biogramu; nie traktowano jej jako odrębnie przeprowadzonej kwerendy archiwalnej.

31. HSB, t. V, hasło „Jankowski Czesław”, s. 83–86; HSB, t. I, hasło „Dargiel Jerzy”, s. 31–34; HSB, t. III, hasło „Zarzycki Ryszard”, s. 235–237; HSB, t. III, hasło „Zarzycki Ryszard”, s. 235–237 (biogram autorstwa M. Straszewskiej).

32. HSB, t. II, hasło „Domański Lechosław”, s. 52–55; HSB, t. II, hasło „Dąbrowski Juliusz”, s. 48–51. Materiał autorski, fragment praski dotyczący zbiórki i wymarszu kompanii. Nie wykorzystano nieczytelnych oznaczeń drużyn jako podstawy ich jednoznacznej identyfikacji.

33. HSB, t. VI, hasło „Rymarz Ludwik”, s. 184–187; HSB, t. VIII, hasło „Koecher Eugeniusz”, s. 119–123; HSB, t. II, hasło „Zawadzki Tadeusz”, s. 252–254; HSB, t. II, hasło „Dawidowski Maciej Aleksy”, s. 46–48; HSB, t. VI, hasło „Banach Jan”, s. 22–25; HSB, t. III, hasło „Soliński Aleksander”, s. 197–199; M. Słoń, Dziennik z września 1939 r., „Materiały Historyczne Stowarzyszenia Szarych Szeregów” 1999, nr 47, według wypisu i opisu w materiale autorskim; por. HSB, hasła „Soliński Aleksander” i „Szeliński Wiktor”; HSB, t. IV, hasło „Szeliński Wiktor”, s. 211–214; HSB, t. V, hasło „Rolewicz Jan”, s. 158–161.

34. 16. WDH, Rok 1939, dz. cyt.; HSB, t. II, hasło „Domański Lechosław”, s. 52–55; M. Słoń, Dziennik z września 1939 r., „Materiały Historyczne Stowarzyszenia Szarych Szeregów” 1999, nr 47, według wypisu i opisu w materiale autorskim; por. HSB, hasła „Soliński Aleksander” i „Szeliński Wiktor”; HSB, t. VIII, hasło „Koecher Eugeniusz”, s. 119–123.

35. HSB, t. VIII, hasło „Koecher Eugeniusz”, s. 119–123; HSB, t. II, hasło „Dąbrowski Juliusz”, s. 48–51; M. Słoń, Dziennik z września 1939 r., „Materiały Historyczne Stowarzyszenia Szarych Szeregów” 1999, nr 47, według wypisu i opisu w materiale autorskim; por. HSB, hasła „Soliński Aleksander” i „Szeliński Wiktor”; HSB, t. II, hasło „Domański Lechosław”, s. 52–55. Rozbieżność między datami 17 i 21 IX ma charakter rzeczowy: źródła mówią o różnych grupach i etapach marszu. Nie ma podstaw, by samą datę powrotu jednego instruktora uznać za datę zakończenia drogi wszystkich uczestników.

36. HSB, t. VIII, hasło „Koecher Eugeniusz”, s. 119–123; HSB, t. VI, hasło „Banach Jan”, s. 22–25. 16. WDH, Rok 1939, dz. cyt. W materiałach o kompanii praskiej występują ogólne wzmianki o walkach i stratach; bez identyfikacji ludzi, jednostek i miejsca nie włączono ich do bilansu imiennego.

37. HSB, t. I, hasło „Łapińska Józefina”, s. 120–123; HSB, t. I, hasło „Grodecka Ewa”, s. 52–54; HSB, t. I, hasło „Wocalewska Maria”, s. 236–240; HSB, t. II, hasło „Lewandowska Irena”, s. 129–131; HSB, t. III, hasło „Kann Maria”, s. 100–104; materiał autorski, fragment o składzie Komendy Pogotowia Harcerek we wrześniu 1939 r.; HSB, t. I, hasło „Wierzbiańska Jadwiga”, s. 226–229; HSB, t. VIII, hasło „Sakowiczówna Helena”, s. 212–214.

38. HSB, t. I, hasło „Grodecka Ewa”, s. 52–54; HSB, t. I, hasło „Łapińska Józefina”, s. 120–123. Por. materiał autorski, fragment o służbie Pogotowia Harcerek z odsyłaczami do s. 302–304; w notatkach brak pełnego opisu wydawnictwa, z którego pochodzą te numery stron. Liczby mają charakter przybliżenia przekazanego w opracowaniu, nie wyniku imiennej ewidencji personelu.

39. HSB, t. I, hasło „Wocalewska Maria”, s. 236–240; HSB, t. II, hasło „Lewandowska Irena”, s. 129–131. Biogram Wocalewskiej w t. I, s. 236–241, w tym opis rejestracji ochotniczek na s. 239.

40. HSB, t. II, hasło „Nekraszowa Natalia”, s. 148–150; HSB, t. I, hasło „Falkowska Jadwiga”, s. 37–41. T. II, s. 149 oraz t. I, s. 40. Informację o Klimaszewskiej potwierdza ponadto opis jej spuścizny: Szukaj w Archiwach, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ru/zespol/-/zespol/97896. W dostarczonym fragmencie o szpitalu przy Traugutta pojawiają się dwa imiona Laski — Stanisława i Stefania. Bez rozstrzygającego źródła nie wprowadzono jej imienia do obsady kierowniczej.

41. HSB, t. I, hasło „Zawadzka Anna”, s. 253–256; HSB, t. II, hasło „Lepalczyk Irena”, s. 126–129; HSB, t. VII, hasło „Rossman Danuta”, s. 185–190.

42. HSB, t. IV, hasło „Czajka Jadwiga”, s. 51–53; HSB, t. III, hasło „Kann Maria”, s. 100–104; HSB, t. I, hasło „Mileska Maria”, s. 143–145; HSB, t. II, hasło „Krahelska Krystyna”, s. 117–120.

43. HSB, t. II, hasło „Eychhorn Natalia”, s. 63–65. T. II, s. 63–65; por. wzmianki o Jadwidze Gronostajskiej w dostarczonym materiale.

44. HSB, t. III, hasło „Tworkowska Janina”, s. 219–221; HSB, t. IV, hasło „Wiśniewska Halina”, s. 242–244; HSB, t. VIII, hasło „Bugajska Maria”, s. 45–48; Muzeum Powstania Warszawskiego, Powstańcze biogramy, Ewa Stefanowska, część „Udział w wojnie obronnej 1939 r.”, https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/ewa-stefanowska,511.html; Muzeum Powstania Warszawskiego, Powstańcze biogramy, Izabela Hanna Baruch, część „Wrzesień 1939”, https://www.1944.pl/index.php/powstancze-biogramy/izabela-baruch,2305.html.

45. HSB, t. I, hasło „Łapińska Józefina”, s. 120–123; HSB, t. I, hasło „Grodecka Ewa”, s. 52–54; HSB, t. II, hasło „Lewandowska Irena”, s. 129–131; HSB, t. I, hasło „Wocalewska Maria”, s. 236–240.

46. HSB, t. VI, hasło „Thun Stanisław”, s. 218–221; HSB, t. V, hasło „Sosnowski Stefan”, s. 181–183; HSB, t. II, hasło „Sosnowski Józef”, s. 194–198; HSB, t. III, hasło „Sosabowski Stanisław”, s. 203–207.

47. HSB, t. III, hasło „Gorzkowski Kazimierz”, s. 66–70; HSB, t. IV, hasło „Białous Ryszard”, s. 28–32.

48. HSB, t. II, hasło „Derengowski Franciszek”, s. 51–52; HSB, t. II, hasło „Waciórski Stefan”, s. 235–237; HSB, t. I, hasło „Maresz Tadeusz”, s. 137–138.

49. HSB, t. I, hasło „Sabbat Kazimierz”, s. 174–178; HSB, t. II, hasło „Glass Henryk”, s. 82–89; HSB, t. I, hasło „Gogoliński-Elston Rafał”, s. 45–47; HSB, t. VIII, hasło „Padacz Władysław”, s. 184–189; HSB, t. I, hasło „Sielecki Stanisław”, s. 185–188; Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku, Płynę na „Opty”. Zabytki z rejsu dookoła świata, 11 VII 2019, https://nmm.pl/2019/07/11/plyne-na-opty-zabytki-z-rejsu-dookola-swiata/; materiał autorski o grodziskim okresie biografii Teligi.

50. HSB, t. III, hasło „Bagiński Henryk”, s. 19–22; HSB, t. VIII, hasło „Zając Józef”, s. 280–284; HSB, t. III, hasło „Piskorski Tomasz”, s. 157–160.

51. Hufiec ZHP Ciechanów, Historia, dz. cyt.; Gminna Biblioteka Publiczna w Cegłowie, II wojna światowa w Cegłowie i okolicach, dz. cyt. Liczba sześciu ofiar śmiertelnych odnosi się wyłącznie do osób wymienionych w tym akapicie, nie do całego województwa.

52. 16. WDH, Rok 1939, dz. cyt., imienny wykaz strat. Zachowano kronikarską postać zapisu imienia Pfeffera, bez nadawania mu niepotwierdzonej formy metrykalnej. Nie doliczono do września osób umieszczonych przez kronikę w osobnej grupie późniejszych zgonów. Określenie „Zawiszacy” oznacza tu członków i wychowanków drużyny im. Zawiszy Czarnego, nie grupę wiekową Szarych Szeregów utworzoną w późniejszej fazie okupacji.

53. HSB, t. III, hasło „Gorzkowski Kazimierz”, s. 66–70; HSB, t. IV, hasło „Białous Ryszard”, s. 28–32; HSB, t. I, hasło „Dargiel Jerzy”, s. 31–34; HSB, t. II, hasło „Waciórski Stefan”, s. 235–237; HSB, t. II, hasło „Eychhorn Natalia”, s. 63–65; M. Słoń, Dziennik z września 1939 r., „Materiały Historyczne Stowarzyszenia Szarych Szeregów” 1999, nr 47, według wypisu i opisu w materiale autorskim; por. HSB, hasła „Soliński Aleksander” i „Szeliński Wiktor”. Por. źródło cegłowskie, dz. cyt. Wskazane osoby ilustrują udokumentowane przypadki ran; nie jest to zbiorcza ewidencja wszystkich poszkodowanych.

54. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, dokumentacja Wojennej Służby Kobiet, plik Stefek_331_WSK.pdf, karta cyfrowa 8, reprodukcja hasła „Stefanowska Halina Maria”, s. 376, https://kpbc.umk.pl/Content/202200/PDF/Stefek_331_WSK.pdf; Muzeum Powstania Warszawskiego, Powstańcze biogramy, Ewa Stefanowska, część „Informacje dodatkowe — losy rodziny”, https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/ewa-stefanowska,511.html. Nie utożsamiono służby Haliny z późniejszą działalnością konspiracyjną Ewy.

55. HSB, t. III, hasło „Łowiński Marian”, s. 129–131; HSB, t. III, hasło „Piskorski Tomasz”, s. 157–160.

56. HSB, t. I, hasło „Marciniak Florian”, s. 135–137; HSB, t. I, hasło „Kamiński Aleksander”, s. 83–87; HSB, t. I, hasło „Mirowski Stefan”, s. 145–148; HSB, t. III, hasło „Sawicki Witold”, s. 188–190; HSB, t. II, hasło „Domański Lechosław”, s. 52–55.

57. HSB, t. I, hasło „Mauersberger Jan”, s. 141–143; HSB, t. I, hasło „Marciniak Florian”, s. 135–137; HSB, t. I, hasło „Wocalewska Maria”, s. 236–240; HSB, t. I, hasło „Łapińska Józefina”, s. 120–123.

58. HSB, t. VIII, hasło „Koecher Eugeniusz”, s. 119–123; HSB, t. VI, hasło „Banach Jan”, s. 22–25; 22 WDH-ek „Olszyna”, hm. Kazimierz Skorupka „Dziad”, https://22olszyna.wordpress.com/skarbnica-wiedzy/wazne-postacie/hm-kazimierz-skorupka-dziad/; HSB, t. III, hasło „Sawicki Witold”, s. 188–190; HSB, t. I, hasło „Sedlaczek Stanisław”, s. 182–185. 16. WDH, Rok 1939, dz. cyt. Nazwiska działaczy Grochowa oznaczają tu udział w odtwarzaniu środowiska, nie jednolity wykaz ich przydziałów bojowych we wrześniu.

59. I. i J. Nowakowie, Zarys dziejów Armii Krajowej na terenie powiatów: płockiego i sierpeckiego, „Notatki Płockie” 1992, t. 37, nr 1 (150), s. 28–32, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/notatki-pockie-kwartalnik-towarzystwa-naukowego-pockiego/1992-tom-37-numer-1-150/notatki_plockie_kwartalnik_towarzystwa_naukowego_plockiego-r1992-t37-n1_150-s28-32.pdf; HSB, t. III, hasło „Żelazowski Ładysław”, s. 242–244; HSB, t. II, hasło „Studziński Gustaw”, s. 200–203. T. Jaros, Wojenna służba…, dz. cyt., s. 26. Wykorzystanie opracowania Jarosa w obu miejscach rozdziału ogranicza się do zwięzłego przedstawienia służby wrześniowej i początków konspiracji.

60. HSB, t. III, hasło „Mościcki Stanisław”, s. 137–139; HSB, t. I, hasło „Łapińska Józefina”, s. 120–123; HSB, t. II, hasło „Niebudek Stefania”, s. 150–152. Mościcki: t. III, s. 137–139. Ogólne chronologie chorągwi skracają proces budowania struktur; przy datowaniu objęcia funkcji pierwszeństwo ma szczegółowy biogram.

NOTA AUTORA

Powyższy artykuł stanowi drugi rozdział mojej najnowszej książki, poświęconej udziałowi polskich harcerzy w wojnie obronnej Polski w 1939 roku. Książka ta, podobnie jak inne napisane przeze mnie w tym roku, powstaje we współpracy ze wspaniałym narzędziem AI, jakim jest ChatGPT. Pomagał mi on porządkować wstępne notatki i założenia, prowadzić kwerendy oraz poszukiwać źródeł. Wspierał mnie również w redakcji pierwszej wersji książki, której fragmenty publikowałem już na łamach „WOBEC” w sierpniu i wrześniu bieżącego roku. Pomógł mi także uporządkować wątki i zredagować obecne rozdziały, publikowane w „WOBEC” jako artykuły. Bez takiego współpracownika napisanie tej książki byłoby niemożliwe. To nie tylko kwestia czasu, lecz także możliwości, jakie oferuje to narzędzie.

Powstaje książka, którą uważam za bardzo ważną, ponieważ podejmuje temat w dużej mierze dotąd pomijany. Próbowano pozbawić nas pamięci, zacierając wiedzę o tych, dzięki którym przetrwała nasza świadomość nie tylko narodowa, lecz także państwowa. Do jej zachowania przyczyniły się miliony Polaków, wśród nich ponad 200 tysięcy harcerzy i harcerek — a jeśli uwzględnić również osoby wcześniej związane z harcerstwem, było ich znacznie więcej. Ich wkład w wojnę obronną Polski, a następnie w działalność konspiracyjną i walki na Zachodzie był ogromny. Po bliższym przyjrzeniu się ich aktywności uważam wręcz, że miał znaczenie fundamentalne. Tym bardziej że było to pokolenie, które miało w przyszłości odbudowywać Polskę.

                           Piotr Kotlarz