Działalność teatralna na rzecz dzieci i młodzieży w środowisku Armii Andersa oraz przykłady innej działalności teatralnej na rzecz młodzieży na wychodztwie / Piotr Kotlarz

0
15
Widok sceny teatralnej na tle górskiego pejzażu, Włochy 1944. Domena publiczna.

Powstanie armii i organizacja opieki nad dziećmi

Niemiecki atak na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 r. stworzył warunki do wznowienia stosunków między rządem polskim na uchodźstwie a władzami w Moskwie. Układ Sikorski–Majski z 30 lipca 1941 r. otworzył drogę do sformowania polskiego wojska w ZSRS. Podstawę organizacyjną dała mu umowa wojskowa z 14 sierpnia, a dowództwo objął gen. Władysław Anders. Na mocy sowieckiego dekretu o tzw. amnestii część obywateli polskich opuściła więzienia, obozy pracy i miejsca przymusowego osiedlenia. Do ośrodków werbunkowych w Buzułuku, Tockoje i Tatiszczewie docierali wraz z ochotnikami cywile, wśród nich kobiety, dzieci pozostające pod opieką rodzin oraz dzieci osierocone lub rozłączone z bliskimi. Wojsko dzieliło się z ludnością cywilną ograniczonymi racjami żywnościowymi. Niedobory zaopatrzenia i presja władz sowieckich na przedwczesne skierowanie polskich jednostek do walki stanowiły tło decyzji o ewakuacji.1
Wiosną i latem 1942 r. główne transporty przeprawiały się przez Morze Kaspijskie do Pahlawi w Iranie. Ogółem ewakuowano około 115–116 tys. osób, z czego około 37 tys. stanowiła ludność cywilna. W jednym z zestawień grupa dzieci poniżej czternastego roku życia liczyła około 13,5 tys. W innych przekazach pojawia się liczba bliska 18 tys. dzieci bez wskazania takiego samego progu wieku. We wrześniu 1942 r. oddziały wyprowadzone z ZSRS połączono z Wojskiem Polskim na Środkowym Wschodzie w Armię Polską na Wschodzie. W 1943 r. z jej struktur wyłonił się 2 Korpus Polski. Dalsze drogi ludności cywilnej prowadziły m.in. do osiedli w Indiach, Afryce Wschodniej i Południowej, Meksyku i Nowej Zelandii. Określenie „środowisko Armii Andersa” obejmuje w tym rozdziale zarówno placówki związane organizacyjnie z wojskiem, jak i cywilne społeczności powstałe w następstwie ewakuacji.2
Pierwsze formy opieki i nauczania organizowano już w ZSRS. Rozkaz z 20 maja 1942 r., wydany w Jangi-Julu, regulował funkcjonowanie Szkoły Junaczek. Kadrę tworzono przy pomocy Pomocniczej Służby Kobiet. W czerwcu powołano Referat do Spraw Młodzieżowych przy Biurze Propagandy i Oświaty Dowództwa PSZ w ZSRS. Rozdział zadań między komórkami szkolnymi, zaopatrzeniowymi i opiekuńczymi odzwierciedlał podwójną funkcję tych placówek. Ratowały młodzież w sytuacji niedożywienia, chorób i przerwanej nauki, a starszych wychowanków mogły przygotowywać do przyszłej służby. Po ewakuacji zarządzenie z 5 września 1942 r. przewidywało pozostawienie przy wojsku młodzieży od ukończonego szesnastego roku życia zdolnej w przyszłości zasilić szeregi armii i PSK. Młodszych kierowano do placówek cywilnych w Teheranie. W brytyjskim Mandacie Palestyny rozwinięto szkolnictwo junackie i Szkoły Młodszych Ochotniczek pod kierownictwem Teodory Sychowskiej-Czarlińskiej. Szkoły żeńskie łączyły kształcenie ogólne i zawodowe, a ich ośrodki działały m.in. w Gederze, Rechowot i Nazarecie.3
W Iranie po przyjęciu transportów organizowano leczenie, dożywianie, zakwaterowanie i edukację. W Teheranie życie uchodźców skupiało się wokół obozów cywilnych. W Isfahanie, dokąd już wiosną 1942 r. skierowano grupy z sierocińców ewakuowanych z ZSRS, powstała sieć zakładów wychowawczych. Pomieszczenia udostępniały m.in. katolickie zgromadzenia zakonne. Pod nazwą zakładów funkcjonowały domy mieszkalne i internaty, a sieć uzupełniały przedszkola, szkoły powszechne, gimnazja, nauka zawodu oraz opieka medyczna. Świetlice, chóry, zespoły recytatorskie i drużyny harcerskie poszerzały zakres zajęć poza lekcjami. To właśnie szkoła, internat i świetlica zapewniały podstawowe warunki organizacji przedstawień. Nauczyciele i wychowawcy dysponowali grupami uczniów, czasem przeznaczonym na pracę pozalekcyjną i miejscem, które można było przystosować do występu.4

Przedstawienia w ośrodkach cywilnych w Iranie

Do najwcześniejszych datowanych świadectw należy zaproszenie na inauguracyjny spektakl Sceny Polskiej w Teheranie. Na 29 grudnia 1942 r. zapowiedziano Jasełka w świetlicy Obozu Cywilnego nr 1. Dokument zachowany w Archiwum Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych wskazuje datę, miejsce, zespół i rangę wydarzenia. Świetlica, służąca codziennym zajęciom obozowym, stała się miejscem inauguracji działalności teatralnej, a repertuar wyznaczył kalendarz świąteczny. Zaproszenie pozostawia otwartą kwestię wieku wykonawców i składu publiczności.5
Dla Isfahanu perspektywę instytucji uzupełnia wspomnienie Józefy Wrotniak, późniejszej siostry Stelli. Opisując dojście do zdrowia po pobycie w ZSRS i późniejszą codzienność, umieściła urządzanie jasełek i występy teatralne obok nauki, harcerstwa oraz tańców ludowych. Jest to świadectwo uczestniczki, która zapamiętała własny udział w przygotowywaniu widowisk. W jej relacji polskim zajęciom towarzyszyło zainteresowanie obyczajami i zabytkami Iranu. Materiał pokazuje, że praktykowanie polskich tradycji i poznawanie kraju przyjmującego mieściły się w tym samym doświadczeniu uchodźczym. Z perspektywy opieki ważna była możliwość powrotu do wspólnych, przewidywalnych zajęć oraz podjęcia roli w grupie. Wspomnienie pozwala opisać miejsce teatru w odbudowywanej codzienności, pozostawiając jego wpływ na zdrowie psychiczne poza zasięgiem źródłowej weryfikacji.6

Polski Teatr Szkolny i zespoły uczniowskie w Palestynie

W brytyjskim Mandacie Palestyny określenie „teatr szkolny” odnosiło się zarówno do występów uczniowskich, jak i do instytucji oferującej szkołom gotowe przedstawienia. Działalność Polskiego Teatru Szkolnego w Jerozolimie wiązała się z Polskim Kołem Przyjaciół Teatru i Delegaturą Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Zygmunt Broncel w recenzji opublikowanej 1 marca 1945 r. opisał mechanizm finansowania sceny przez Delegaturę w zamian za serię występów z każdą nową sztuką w szkołach pozostających pod opieką ministerstwa. Zespół łączył aktorów zawodowych, w tym Jadwigę Andrzejewską, z amatorami. Organizacja objazdu wymagała przystosowania widowisk do miejsc o różnym wyposażeniu, niekiedy pozbawionych właściwej sceny.7
Podstawę repertuaru stanowiła polska klasyka. Dokumentacja bibliograficzna łączy z Tel Awiwem wystawione w 1941 r. fragmenty Kordiana w reżyserii H. Zatorskiej i adaptację Wiernej rzeki. W repertuarze sceny jerozolimskiej pojawiły się m.in. sztuki Fredry i Zaczarowane koło Lucjana Rydla. Przedmiotem szczegółowej oceny Broncla stała się Balladyna Juliusza Słowackiego w inscenizacji i reżyserii Władysława Janickiego, z dekoracjami A. Feldmana i kostiumami H. Więckowskiej. Krytyk wskazał trudności inscenizacyjne wynikające z częstych zmian dekoracji, rozbudowanej obsady i fantastyki dramatu. Zarzucał też, że skrócenie tekstu, zwłaszcza scen Goplany, zubożyło poetykę utworu. Jego uwagi miały wymiar dydaktyczny. Spektakl oglądany przez klasę mógł pogłębić lekturę, a nieudana adaptacja mogła ją w ocenie recenzenta przesłonić. W rozmowie o teatrze dla młodzieży pojawiało się więc kryterium jakości artystycznej obok dostępności repertuaru.8
Zachowany inwentarz Delegatury wymienia w teczce A.74/84 korespondencję z Kołem Przyjaciół Teatru, pismo o obowiązkach placówki dotowanej z 9 czerwca 1944 r. oraz wrześniowy projekt przekształcenia Polskiego Teatru Szkolnego w Teatr Polski Środkowego Wschodu. Opis jednostki dokumentuje prace nad zmianą instytucjonalną. Ustalenie, czy i kiedy projekt wszedł w życie oraz w jakim zakresie zmienił program i finansowanie sceny, wymaga wglądu do akt. Recenzja z marca 1945 r. nadal posługiwała się nazwą Polski Teatr Szkolny.9
W szkołach junackich sami wychowankowie przygotowywali programy. Junacka Szkoła Kadetów łączyła działalność sceniczną z pracą świetlicy, w której uczniowie przy wsparciu pedagogów tworzyli chór, orkiestrę i dziennik mówiony. Zespół szkoły sięgnął po Halkę Stanisława Moniuszki w opracowaniu scenicznym Szymona Ursteina. Bibliografia prasy wojennej odnotowuje osobno przygotowania, specjalny pokaz 28 czerwca 1943 r. w obecności gen. Władysława Sikorskiego oraz relację o objeździe Palestyny. Datę wizyty w Quastinie poświadczają również fotografie z kolekcji Karoliny Baumgart. Dnia 27 czerwca 1944 r. odbyła się premiera wybranych scen Strasznego dworu, również w reżyserii Ursteina. Podczas uroczystości garnizonowych młodzież występowała więc przed publicznością wykraczającą poza własną klasę. Narębski wskazuje także na udział w widowni żołnierzy oddziałów polskich i alianckich oraz miejscowych odbiorców.10
Praktyki szkolne przyjmowały również mniejsze formy. Bibliografia odnotowuje wystawienie baśni O Braciach Mroźnych Beaty Obertyńskiej na zakończenie kursu świetliczanek oraz Jasełka z 27 stycznia 1945 r. w I Junackiej Szkole Mechanicznej, o których pisano w szkolnym piśmie „Coraz Wyżej”. W styczniu 1944 r. wystawiono Trzech Króli Monarchów w Gederze Ksawerego Glinki. Kronika repertuaru wiąże ten utwór z zespołami młodzieży junackiej i Szkoły Młodszych Ochotniczek. Święta i zakończenie kursu dostarczały gotowych okazji do wspólnej pracy, zaś prasa szkolna utrwalała ją w kronikach i relacjach. Te same środowiska potrafiły przygotować baśń, widowisko bożonarodzeniowe i fragmenty opery.11

Widowiska, szopki i jasełka w osiedlach uchodźczych

Afrykańskie przykłady pokazują ścisłe powiązanie pracy scenicznej z kalendarzem szkoły i osiedla. Fotografia z Tengeru w Tanganice dokumentuje Legendę Bałtyku wystawioną 11 listopada 1944 r. Opis identyfikuje Joannę Buczek w roli Króla Bałtyku, Teresę Trembacz i Emilię Pałkos, a podpis na odwrocie wymienia upersonifikowaną Wisłę, jej dopływy i marynarzy. Na obchody Święta Niepodległości złożyło się widowisko, które przekładało geografię kraju na role, figury i ruch sceniczny. Tego samego dnia uczniowie Państwowego Gimnazjum i Liceum w Tengeru wystawili fragmenty Warszawianki Stanisława Wyspiańskiego i Sułkowskiego Stefana Żeromskiego, o czym według bibliografii teatralnej donosił „Polak w Afryce”. Odrębne świadectwa pozwalają uchwycić różnorodność programu rocznicowego w jednym ośrodku.12
W innych osiedlach repertuar zmieniał się zależnie od wieku wykonawców i okazji. Dzieci z Koja w Ugandzie wystawiły Jasia i Małgosię w Kampali. Bibliografia odnotowuje recenzję tego występu z lutego 1945 r. w „Dzienniku Żołnierza Armii Polskiej na Wschodzie”. W szkole powszechnej w Bwana M’Kubwa w Rodezji Północnej grano Niebieski raport W. Zięby, a zespół szkolny w Morogoro w Tanganice pokazał Próbę Hioba. Występ grupy z Koja poza osiedlem wskazuje na możliwość obiegu przedstawień między miejscem zamieszkania uchodźców a pobliskim miastem. O tym przedsięwzięciu wiadomo więcej dzięki dokumentacji prasowej niż o codziennej pracy zespołów w szeregu innych osiedli, w tym przywoływanych w notatkach Masindi i Ifundzie.13
Rozbudowaną dokumentację zachowało Valivade koło Kolhapuru w Indiach. Dnia 2 kwietnia 1944 r. młodzież gimnazjalna pod kierunkiem M. Czarneckiej przygotowała wieczór Juliusza Słowackiego. W tym samym roku teatr osiedlowy wystawił Śluby panieńskie Aleksandra Fredry. W czerwcu 1945 r. pokazano O Kasi sierotce i Kosturku Anny Sahanek. Fotografia w kronice określa tę realizację wprost jako przedstawienie dla dzieci i datuje ją na 11–12 czerwca. Ten zapis pozwala rozróżnić trzy inicjatywy o odmiennym profilu w obrębie jednego osiedla. Wieczór literacki przygotowali uczniowie. Fredrę grał teatr osiedla. W przypadku utworu Sahanek udokumentowana jest dziecięca grupa docelowa.14
Kronika Valivade umożliwia także rozróżnienie szopki jako przedmiotu związanego z obrzędem od jasełek jako przedstawienia. Fotografia z grudnia 1944 r. ukazuje dzieci przy szopce bożonarodzeniowej. W styczniu 1945 r. repertuar kółka dramatycznego obejmował Jasełka, których pokaz datowano na 7 stycznia. Osobne fotografie ze stycznia 1947 r. dokumentują Jasełka ludowe przygotowane przez zespół teatru amatorskiego Referatu Kulturalno-Oświatowego. Te trzy zapisy pokazują obecność tej samej tradycji w różnych formach i latach. Świąteczne widowiska dawały możliwość połączenia mówionych ról, śpiewu i pracy nad strojem we wspólnym przedsięwzięciu. W ówczesnym piśmiennictwie „szopka” miała także sens satyryczny. Tak określano Dożynki w Jerozolimie z 19 października 1941 r., widowisko polityczno-uchodźcze. Zakres publiczności tego spektaklu pozostaje do ustalenia.15
Skala ocalałej dokumentacji jest nierówna. Przykładowo w Santa Rosa koło León w Meksyku obok przedszkola, szkoły powszechnej i placówek kształcenia zawodowego urządzono teatr. Do Pahiatua w Nowej Zelandii w listopadzie 1944 r. dotarło z Iranu 733 polskich dzieci. W nowym ośrodku urządzano jasełka, a śpiew polskich pieśni towarzyszył obchodom świąt. Droga między Iranem a Nową Zelandią ukazuje, jak praktyka wyniesiona z jednego ośrodka opieki mogła być podejmowana w kolejnym. Do rekonstrukcji konkretnych inscenizacji szczególnie przydatne są takie świadectwa jak kronika osiedla, program, recenzja albo podpis do fotografii podający wykonawcę i datę.16

Czołówki teatralne i życie sceniczne w 2 Korpusie

Kontakty młodzieży z zawodowymi artystami są uchwytne m.in. we wspomnieniu nauczyciela Dywizyjnego Kursu Gimnazjalnego 3 Dywizji Strzelców Karpackich w Julis, przytoczonym w notatkach. Jesienią 1943 r. 292 młodych żołnierzy, którym wojna przerwała edukację, uczyło się tam pod kierunkiem piętnastu nauczycieli. Zajęcia w namiotach, nauka własna i praca świetlicowa wyznaczały rytm dnia, a wieczorami zdarzały się wizyty czołówek teatralnych i artystów emigracyjnych. Autor relacji zapamiętał występ Władysława Broniewskiego, który recytował Bagnet na broń, i Hanki Ordonówny śpiewającej piosenki o Warszawie. Przykład Julis dokumentuje kontakt starszej młodzieży uczącej się w jednostce wojskowej z żywym słowem i estradą. Kurs kontynuowano we Włoszech. W powojennym życiu szkół karpackich w Amandoli i Sarnano, obok samorządu uczniowskiego i harcerskiego Kręgu Wędrownych Zniczów, działały teatr szkolny, chór i zespół baletowy. Uczniowie wydawali też miesięcznik „Smrek”. W ten sposób działalność artystyczna stała się częścią organizowanego przez uczniów życia szkolnego.17
Teatr Dramatyczny 2 Korpusu, utworzony w 1943 r., oraz czołówki rewiowe funkcjonowały przede wszystkim w obiegu wojskowym. W repertuarze dramatycznym były komedie Fredry i Moliera, Wesele na Górnym Śląsku Stanisława Ligonia i baśniowa Turandot Carla Gozziego. Pastorałki 1944 Łukasza Pągowskiego w reżyserii Wacława Radulskiego pokazano 27 grudnia w szpitalu wojskowym w Mottoli. Ta realizacja świadczy o obecności tradycji bożonarodzeniowej również na scenie zawodowej i o dostosowaniu działalności zespołu do instytucji wojskowej. Korpusowa prasa, omawiając działalność zespołu, eksponowała publiczność żołnierską. Dla historii dziecięcej i młodzieżowej widowni repertuar tej sceny jest zatem przede wszystkim kontekstem, natomiast relacja z Julis poświadcza konkretny kontakt uczącej się młodzieży z występem zawodowych artystów.18
Odtworzone przypadki pokazują, że działalność teatralna rozwijała się wraz z instytucjami zapewniającymi uchodźcom opiekę i naukę. W Teheranie przestrzeń do występu zapewniła świetlica obozowa, w Jerozolimie finansowanie objazdu powiązano z występami dla szkół, a w Valivade amatorski zespół działał przy referacie osiedlowym. Własne przedstawienia uczniów istniały zarówno w szkolnictwie cywilnym, jak i wojskowym. Organizacja widowisk należała do praktyki wychowawczej, w której dzieci i młodzież uczyły się tekstu, pracowały w zespole i występowały przed publicznością. Rolę widzów najmłodsi odgrywali m.in. na przedstawieniach przygotowanych specjalnie dla nich, czego bezpośrednim przykładem jest utwór Sahanek w Valivade.
Wybór repertuaru wiązał przedstawienia ze świętami, edukacją literacką i doświadczeniem uchodźstwa. Jasełka upowszechniały wspólne formy obchodzenia Bożego Narodzenia. Legenda Bałtyku i utwory grane 11 listopada w Tengeru nadawały obchodom rocznicowym wymiar literacki i widowiskowy. Realizacje Moniuszki w Palestynie świadczą o ambicjach artystycznych zespołów szkolnych, a recenzja Balladyny odsłania spór o jakość przedstawienia adresowanego do uczniów. Różnorodność tych inicjatyw najlepiej widać w konkretnych miejscach i datach oraz w powiązaniu z wykonawcami, organizatorami i publicznością. Taki punkt widzenia przywraca młodym uchodźcom miejsce w historii teatru jako uczestnikom życia kulturalnego i współtwórcom widowisk.

Szkoły uchodźcze we Francji i na Węgrzech

Przypadek Liceum im. Cypriana Norwida pozwala rozpatrywać teatr jako część instytucji odbudowanej po ewakuacji. Szkoła działała najpierw w Paryżu, a jesienią 1940 roku została zorganizowana w Villard-de-Lans. Odtwarzanie polskiego nauczania odbywało się już w odmiennym porządku politycznym, z wykorzystaniem struktur opiekuńczych. Opracowana przez stowarzyszenie pamięci szkoły chronologia wskazuje otwarcie placówki 18 października 1940 roku oraz jej formalne funkcjonowanie jako ośrodka Polskiego Czerwonego Krzyża. Nie należy wobec tego przedstawiać całej historii liceum jako działalności od początku prowadzonej w identycznych warunkach niemieckiej okupacji. Zmieniały je zajęcie południowej strefy Francji w 1942 roku i późniejsze zaostrzenie represji.19
Dla rekonstrukcji praktyki teatralnej znaczenie ma fotografia opisana jako żywa szopka z Bożego Narodzenia 1943 roku, z rozpoznaną Janiną Lamentą w roli anioła. Dokumentuje ona udział uczennicy w przedstawieniu, jego religijny temat oraz funkcjonowanie praktyki widowiskowej w szkolnej wspólnocie. Nie podaje tekstu, reżysera ani pełnej obsady. Z kolei bibliografia wojennego życia teatralnego odnotowuje „Zemstę” zespołu liceum, z premierą przypisaną warunkowo do marca 1942 roku, wskazując wiadomość w budapeszteńskich „Wieściach Polskich”. Datę tę trzeba zachować jako niepewną, dopóki nie zostanie skonfrontowana z prasowym pierwodrukiem.20
Zestawienie fotografii szopki i informacji o komedii Fredry pozwala postawić pytanie o dwa sposoby podtrzymywania szkoły. Widowisko świąteczne włączało jej uczestników w kalendarz wspólnoty; praca nad komedią mogła odtwarzać literackie kompetencje uczniów. Na tym etapie jest to propozycja interpretacji repertuaru, nie opis potwierdzonego programu wychowawczego. Należałoby ustalić, czy występy miały publiczność francuską, jak rozdzielano role między dziewczęta i chłopców oraz jaki był udział nauczycieli w przygotowaniach. Takie pytania łączą ten przypadek z wcześniejszymi rozdziałami o repertuarze i pracy nad przedstawieniem, zachowując tutaj perspektywę ponownego osadzania szkoły na obcym terytorium.
Inaczej układała się sytuacja nad Balatonem. Polskie gimnazjum i liceum przeniesione z Balatonzamárdi do Balatonboglár działało przy udziale polskich organizatorów pomocy i władz węgierskich. W opisie zespołu Archiwum Akt Nowych wskazano, że w 1942 roku placówkę przemianowano na obóz młodzieżowy, bez zmiany charakteru jej działalności. Zachowały się dzienniki lekcyjne, kronika i program wieczoru tańca i pieśni polskiej. Zmiana nazwy administracyjnej nie musi zatem oznaczać ustania szkoły. Dla badań teatralnych stanowi ostrzeżenie przed wyszukiwaniem wyłącznie dokumentów opatrzonych szkolnym nagłówkiem.21
Bibliografia odnotowuje wystawienie w Balatonboglár „Jasełek polskich” Ludwika Rydla 6 stycznia 1942 roku w reżyserii M. Jasieńskiego. Wskazuje też „Kordiana”, ale z szerokim i niepewnym datowaniem 1940–1942. Pierwszy zapis daje konkretny punkt do kwerendy, drugi wymaga ostrożności. Z podobieństwa tytułów granych w różnych ośrodkach nie wynika przepływ scenariuszy ani kontakt pomiędzy zespołami. Ich istnienie trzeba udowodnić korespondencją, egzemplarzem scenicznym albo relacją uczestnika.22
Niemiecka okupacja Węgier rozpoczęta 19 marca 1944 roku ponownie zmieniła warunki działania polskiej społeczności. Szkolnej sceny uchodźczej nie można więc przedstawiać jako przestrzeni wyłączonej z przemocy. W porównaniu z teatrem konspiracyjnym różniły ją formy ochrony instytucjonalnej i zakres jawności, ale utrata tego zaplecza mogła przerwać działalność. W dalszych badaniach warto połączyć kalendarz przedstawień z kalendarzem zmian statusu szkoły, a nie ograniczać się do osobnego zestawienia premier.23

Od zwolnienia z zesłania do odtwarzania szkoły

Polski teatr młodzieżowy na Wschodzie rozwijał się w otoczeniu zróżnicowanych instytucji. Szkoły junackie organizowano pod opieką wojska, ale szkoły i zakłady dla młodszych dzieci podlegały również cywilnym organom oświaty oraz opieki społecznej. Rozkaz o sformowaniu Szkół Junaków wydano 12 września 1941 roku. Szkołę Junaczek utworzono w Karkin-Batasz w kwietniu 1942 roku. Dat tych nie należy łączyć w jedno wydarzenie ani odnosić do całej sieci edukacyjnej uchodźców. Instytucjonalny związek z armią nie czynił też wszystkich dzieci żołnierzami.24
Ewakuacje w 1942 roku otworzyły etap irański, po którym następowały dalsze przemieszczenia do Palestyny, Indii, Afryki i innych miejsc schronienia. Teheran i Isfahan były ważnymi ośrodkami nauczania i opieki, natomiast Ahwaz pełnił istotną funkcję tranzytową. Nie była to jedna wędrująca szkoła, lecz sieć placówek o różnej trwałości. Relacje pomiędzy wojskiem a administracją cywilną wymagają odtworzenia dla każdego ośrodka osobno. Sam fakt ewakuacji z Armią Andersa nie dowodzi podporządkowania późniejszej działalności teatralnej dowództwu wojskowemu.25
Wspomnienia Krystyny Skwarko pozwalają rozpoznać materialne warunki, które poprzedzały regularną pracę artystyczną w Isfahanie. Autorka opisuje organizację szkół przy poszczególnych domach oraz starania o utrzymanie więzi dzieci z wychowawcami i rodzeństwem. Przygotowania do koncertów i przedstawień umieszcza w programie zajęć obok nauki, lektury, śpiewu i prac ręcznych. Z tej perspektywy teatr wymagał względnej stabilizacji codzienności: rozpoznania grupy, wyznaczenia czasu i zapewnienia opieki. Jest to relacja organizatorki, spisana po wojnie; nie zastępuje świadectw wszystkich wychowanków.26
W udostępnionym przez Ośrodek KARTA wyborze wspomnień Helena Nikiel opisuje naukę w Teheranie w 1942 roku jako zajęcia przemieszczające się pomiędzy drzewami w poszukiwaniu cienia. W tym samym serwisie anonimowa relacja o Bożym Narodzeniu 1942 roku przywołuje jasełka poprzedzone rozdawaniem podarunków przez św. Mikołaja, który opowiadał o szukaniu dzieci w Polsce i na zesłaniu. Nie jest to świadectwo jasełek isfahańskich. Pokazuje natomiast włączenie wojennej biografii odbiorców do tradycyjnego widowiska: postać świąteczna przemierzała tę samą przestrzeń rozłąki, którą dzieci znały z własnego doświadczenia.27
Takie przekształcenie pozwala rozpatrywać świąteczny występ jako próbę nadania sensu niedawnej wędrówce. Nie uprawnia do stwierdzenia, że udział w nim usuwał skutki traumatycznych doświadczeń. Dla autora historii teatru ważne są dające się ustalić działania: zgromadzenie dzieci, podjęcie zabawy, publiczne opowiedzenie ich losu. Ocena efektów psychicznych wymagałaby dodatkowej dokumentacji. W ten sposób można zachować problem opieki i odzyskiwania codzienności, nie przypisując wychowawcom nieudokumentowanego programu terapii przez teatr.

Teheran i Isfahan w świetle konkretnych dokumentów

Szczególnie wartościowym świadectwem jest informacja „Przedstawienie dla dzieci” w „Polaku w Iranie” z 24 grudnia 1943 roku. Opisuje ona wystawienie „Królewny Śnieżki” 8 grudnia w sali ojców lazarystów w Teheranie. Organizatorem był Wydział Kulturalno-Oświatowy Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej. Grał amatorski zespół Obozu Uchodźców Polskich nr 2 z udziałem młodzieży szkolnej. Adaptację filmu Disneya przygotował i wyreżyserował Wacław Pietrzykowski, a rolę tytułową powierzono gimnazjalistce Lali Gondolewskiej. Notatka podaje również wykonawców kostiumów i dekoracji oraz akompaniament. Zaplecze przedstawienia obejmowało zatem pracownie obozowe, dorosłych wykonawców i uczniów.28
Nie był to wyłącznie szkolny popis. Według gazety zagrano pięć przedstawień, a jeden z pokazów, 11 grudnia, przeznaczono dla dzieci cudzoziemskich. Przebieg kolejnych aktów objaśniano po francusku. Zapis o dotarciu do wszystkich polskich dzieci w Teheranie należy traktować jako deklarację prasowego sprawozdawcy, nie jako wynik niezależnie sprawdzonej statystyki. Relacja świadczy jednak o zamiarze poszerzenia widowni poza pojedynczą placówkę.29
Dobór adaptacji filmowej komplikuje obraz repertuaru uchodźczego ograniczanego w notatkach do klasyki narodowej i patriotycznego dydaktyzmu. W Teheranie sięgnięto po rozpoznawalną opowieść kultury popularnej. Można przypuszczać, że ułatwiała ona porozumienie z różnojęzyczną publicznością, ale to interpretacja, której nie potwierdza wypowiedź reżysera. Pewne jest natomiast zastosowanie francuskiego komentarza. Przedstawienie wymagało więc pracy nad dostępnością dla odbiorcy, a nie tylko odtworzenia polskiego tekstu. Równie istotny pozostaje udział gimnazjalistki w zespole mieszanym: granica pomiędzy teatrem uczniów a teatrem dla dzieci była w tym przypadku przepuszczalna.
Inny rodzaj świadectwa zachował się w Archiwum Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie. Reprodukcja zaproszenia na „Fabiolę”, zamieszczona w publikacji Lidii Potykanowicz-Sudy, zapowiada na 2 lutego 1945 roku dramat w trzech aktach w wykonaniu Sodalicji Mariańskiej przy Państwowym Liceum i Gimnazjum w Isfahanie. Wskazuje salę teatralną zakładu nr 6 w Dżulfie. Zaproszenie sporządzono w kilku językach; przewidywało ono także muzykę z płyt w przerwach i bufet, z którego dochód miał zostać przeznaczony na pomoc Warszawie. Dokument ma sygnaturę APISK 4/95.30
Jest to zapowiedź wydarzenia, a nie recenzja potwierdzająca jego przebieg. Pozwala jednak ustalić organizatora, planowany termin i miejsce oraz sposób kierowania oferty do publiczności. Przynależność wykonawców do szkolnej Sodalicji pokazuje, że praktyka teatralna mogła być podejmowana poprzez koło religijne funkcjonujące przy szkole. Z kolei cel bufetu wiązał uczestnictwo w wieczorze z pomocą dla zniszczonego miasta w kraju. W tej konfiguracji uchodźcy występowali również jako organizatorzy wsparcia. Nie wolno natomiast z samego zaproszenia wyprowadzać autorstwa adaptacji, pełnej obsady ani szczegółów scenografii.
Oba dokumenty wskazują też na potrzebę korekty obrazu nieustającej prowizorki. Świadectwo przedstawienia w sali lazarystów i zapowiedź wykorzystania sali zakładu nr 6 nie potwierdzają ogólnego modelu grania wyłącznie na pustynnym piasku. Dalsza kwerenda powinna rozróżnić początkowy brak środków, późniejszą stabilizację i ponowną dezorganizację wywoływaną wyjazdem. Teatr uchodźczy korzystał zarówno z improwizacji, jak i z lokalnej infrastruktury oraz pracy wyspecjalizowanych dorosłych. Proporcje tych elementów zależały od konkretnej placówki i czasu.

Dalsze drogi i zmiana perspektywy powrotu

Rozproszenie uchodźców sprawia, że historię ich teatru należy budować poprzez związki między miejscami, a nie wyłącznie osobne monografie osiedli. Dla Indii konkretny punkt zaczepienia daje bibliograficzny zapis wieczoru Juliusza Słowackiego przygotowanego w Valivade przez młodzież gimnazjalną pod kierunkiem M. Czarneckiej 2 kwietnia 1944 roku. Wskazana recenzja „Młodzież zdała egzamin” ukazała się w „Polaku w Indiach”. To świadectwo pośrednie wymaga sprawdzenia w numerze gazety, ale pozwala wyznaczyć kwerendę dotyczącą pracy szkolnej i kryteriów oceniania występu.31
Dla Afryki, podobnie jak dla Indii, nie należy przenosić szczegółów z Iranu bez lokalnego potwierdzenia. Przedmiotem dalszych poszukiwań powinny stać się kroniki szkół, harcerskie sprawozdania, miejscowa prasa i zachowane programy. Zestawienie repertuaru dopiero po ustaleniu wykonawców pozwoli odpowiedzieć, czy chodziło o przedstawienia dzieci, dorosłe teatry osiedlowe czy wydarzenia mieszane. Znaczenie mają również historyczne nazwy terytoriów. Dzisiejsza Tanzania nie jest odpowiednią nazwą jednostki politycznej dla całego okresu wojny; w odniesieniu do Tengeru trzeba posługiwać się ówczesną Tanganiką. Podobnie Karachi należy sytuować w wojennych Indiach Brytyjskich, a nie w powstałym później Pakistanie.
Istotnym źródłem do badania ciągłości instytucji jest uczniowskie „My”, którego numer z listopada 1943 roku udostępnia Instytut Literacki. Pismo wydawał Inspektorat Szkolny w Isfahanie. Samo połączenie szkolnego czasopisma, fotografii i wspomnień umożliwia poszukiwanie nazwisk powracających w kolejnych ośrodkach. Nie wolno jednak powielać błędu opisu internetowego lokującego Isfahan w Iraku: miasto leży w Iranie. Cyfrowe udostępnienie źródła nie usuwa konieczności krytyki towarzyszących mu metadanych.32
Pobyt w Nowej Zelandii stanowił kolejny etap części tych biografii. W 1944 roku przyjęto tam grupę 733 polskich dzieci, dla których zorganizowano osiedle w Pahiatua. Wspomnienia Skwarko opisują odtworzenie nauki i współistnienie administracji nowozelandzkiej oraz polskiej. Dla niniejszego rozdziału ważniejsza od szczegółowej rekonstrukcji podróży jest zmiana horyzontu wychowania. Początkowe oczekiwanie powrotu ustępowało konieczności przygotowywania dzieci do życia poza krajem. Rozbieżności publikowanych dat przybycia do portu, zejścia na ląd i przejazdu do osiedla należy rozstrzygać oddzielnie; nie mają one wpływu na samo ustalenie roku rozpoczęcia tego etapu.33

Przypisy

1 W. Narębski,Szkolnictwo średnie i wojskowe 2. Korpusu Polskiego, „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności” 2010, t. 10, s. 263–264. Instytut Pamięci Narodowej (dalej IPN),Ewakuacja Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa ze Związku Sowieckiego.

3 A. Marcinkiewicz-Kaczmarczyk,Szkoły Młodszych Ochotniczek (1942–1948), części dotyczące organizacji szkoły w ZSRS i ewakuacji. Por. J. Draus, Szkoły i studia na włoskim szlaku 2 Korpusu Polskiego, „Dzieje Najnowsze” 2021, nr 2, s. 71–73.

4 IPN,Isfahan, wystawa Szlaki nadziei. Odyseja wolności. J. Pietrzak, Polscy uchodźcy na Bliskim Wschodzie w latach II wojny światowej, Łódź 2012, partie dotyczące Iranu. Por. załączone notatki, ustęp o Obozie Uchodźców Polskich nr 4 w Isfahanie.

5 Archiwum Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych, sygn. 4/14, k. 2, zaproszenie Sceny Polskiej, za: L. Potykanowicz-Suda,Polscy uchodźcy w Iranie w latach 1942–1945, Rzym 2022, il. 45.

6 J. Wrotniak (s. Stella),Na Sybir i dalej, w:Dwie ojczyzny. Polskie dzieci w Nowej Zelandii. Tułacze wspomnienia, red. S. Manterys, wyd. 2, 2016, s. 52–53.

7 Z. Broncel,Czwarte nieporozumienie, „W drodze” 1945, nr 5 (47), s. 8. Zob. też I. Kiec, Polski Teatr Szkolny na Wschodzie 1941–1945, „Pamiętnik Teatralny” 1998, z. 1–2 (185–186), s. 178–186. W przypadku artykułu Kiec zweryfikowano rekord bibliograficzny.

8 J. Czachowska, M.K. Maciejewska, T. Tyszkiewicz,Literatura polska i teatr w latach II wojny światowej. Bibliografia, t. 3, Wrocław i in. 1986, poz. 7449 i 7452. Z. Broncel, Czwarte nieporozumienie, s. 8.

9 Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego (dalej IPMS),Delegatura Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Palestynie, sygn. A.74/84,inwentarz, s. 44. Z. Broncel, Czwarte nieporozumienie, s. 8.

10 Specjalne przedstawienie „Halki”, „Junak” 1943, nr 5, s. 7. ter,Z „Halką” po Palestynie, „Junak” 1943, nr 6–7, s. 22–23. S. Legeżyński,Ten zegar stary…, „Junak” 1944, nr 7, s. 12. Trzy zapisy prasowe za: J. Czachowska i in.,Literatura polska i teatr, t. 3, hasło „Zespoły Młodzieży Junackiej Szkoły Kadetów i Szkoły Młodszych Ochotniczek”. Ośrodek KARTA i IPMS,fotografia z wizyty Sikorskiego w Quastinie, 28 czerwca 1943 r., kolekcja Karoliny Baumgart. W. Narębski, Szkolnictwo średnie i wojskowe, s. 265–266. Por. notatki, ustęp o Junackiej Szkole Kadetów.

11 J. Czachowska i in.,Literatura polska i teatr, t. 3, dział „Palestyna”, hasło o zespołach junackich. Zapisy z „Junaka” 1943, nr 2, s. 18, „Gazety Polskiej” (Jerozolima) 1944, nr 17, s. 4, oraz „Coraz Wyżej” 1945, nr 17, s. 7.

12 IPMS,Legenda Bałtyku, Tengeru, 11 listopada 1944 r., fotografia i podpis na odwrocie. Z osiedli, „Polak w Afryce” 1944, nr 43, s. 2, za: J. Czachowska i in., Literatura polska i teatr, t. 3, dział „Afryka”.

13 J.M.,Bajki polskie w Afryce, „Dziennik Żołnierza Armii Polskiej na Wschodzie” 1945, nr 40, s. 3.Z osiedli, „Polak w Afryce” 1944, nr 44, s. 3.„Próba Hioba” na scenie w Morogoro, tamże, nr 46–47, s. 7. Zapisy za: J. Czachowska i in.,Literatura polska i teatr, t. 3, dział „Afryka”.

14 J. Czachowska i in.,Literatura polska i teatr, t. 3, dział „Indie – Pakistan”, hasło o kółku dramatycznym w Valivade, odsyłacze do „Polaka w Indiach” 1944, nr 8, s. 7, i nr 22, s. 11. IPMS,Kronika osiedla polskiego Valivade-Kolhapur, t. II,fotografia z przedstawienia O Kasi sierotce i Kosturku, 11–12 czerwca 1945 r.

15 IPMS,Kronika osiedla polskiego Valivade-Kolhapur, t. I,dzieci przy szopce, grudzień 1944 r., i t. III, Jasełka ludowe, styczeń 1947 r. J. Czachowska i in., Literatura polska i teatr, t. 3, działy „Indie – Pakistan” i „Palestyna”.

17 Relacja nauczyciela kursu w Julis w załączonych notatkach, bez pełnego opisu pierwodruku. Dane o organizacji kursu i jego kontynuacji oraz o działalności kulturalnej w szkołach karpackich zob. J. Draus,Szkoły i studia, s. 73–75.

18 Teatr Dramatyczny 2 Korpusu, „Parada” 1946, nr 8, skan Centralnej Biblioteki Wojskowej. Zob. także opracowanie o Teatrze Dramatycznym 2 Korpusu w cyklu 100 × 100. Artyści i wydarzenia.

19 Stowarzyszenie Pamięć Polskiego Liceum, Oś czasu, zapisy z czerwca i jesieni 1940 roku oraz listopada 1942 roku. Edycja internetowa. Jest to współczesne opracowanie dziejów szkoły, nie jej wojenna kronika; strona zawiera miejscami omyłki redakcyjne, dlatego wykorzystano tylko wskazane dane instytucjonalne.

20 Stowarzyszenie Pamięć Polskiego Liceum, Życie kulturalne, fotografia „Boże Narodzenie 1943 r. — Żywa szopka”; J. Czachowska i in., dz. cyt., s. 103, poz. 7439; wskazany tam pierwodruk: Polska kronika kulturalna, „Wieści Polskie”, Budapeszt, 1942, nr 35, 22 III, s. 2. Pierwodruku nie sprawdzono. Fotografia.

21 Archiwum Akt Nowych [dalej: AAN], Polskie Gimnazjum i Liceum Balatonboglar [Węgry], zespół 2/145/0, opis zespołu w Szukaj w Archiwach. Wykorzystano opis, nie akta. Katalog.

22 J. Czachowska i in., dz. cyt., s. 107, poz. 7470. Odsyłacz do jasełek: „Wieści Polskie” 1942, nr 7, 16 I, s. 2–3. Nie przeprowadzono autopsji numeru; autorstwo, reżyseria i datowanie za bibliografią, bez rekonstruowania scenicznej wersji utworu.

23 IPN, Henryk Sławik i József Antall, dz. cyt.; por. relację o zakończeniu działalności szkoły w „Krakowskim Roczniku Archiwalnym”, t. 10, 2004, dostępnym online. Tom rocznika. Szczegółowy los każdej osoby wymaga dalszej weryfikacji.

24 A. Marcinkiewicz-Kaczmarczyk, Szkoły Młodszych Ochotniczek (1942–1948), portal IPN. Autorka wskazuje m.in. AIPMS, A.XII.14/4 oraz A.VII.12/3. Sygnatury podano za opracowaniem, bez autopsji akt. Artykuł z aparatem źródłowym.

25 M. Ney-Krwawicz, „Polak w Iranie” o młodych i najmłodszych uchodźcach polskich z ZSRR w Iranie w latach 1942–1944, „Dzieje Najnowsze” 2014, nr 1, s. 85–88, o rozlokowaniu uchodźców oraz organizacji opieki i oświaty. Pełny artykuł.

26 K. Skwarko, The Invited. The Story of 733 Polish Children Who Grew up in New Zealand, Wellington 1974, internetowa edycja Polish Heritage Trust Museum, część II A, ustępy o szkołach przy domach i programie dnia; część II B, ustęp 11 o spotkaniach harcerskich. Edycja HTML bez stabilnej paginacji. Część II A; część II B.

27 Ośrodek KARTA, Szlaki Tułaczy, Persja we wspomnieniach polskich uchodźców: H. Nikiel, Teheran 1942, AW/II/1072; Anonim, Teheran 1942, AW/II/533. Wykorzystano fragmenty udostępnione na stronie; nie pełne jednostki archiwalne. Wybór relacji.

28 Przedstawienie dla dzieci, „Polak w Iranie” 1943, nr 76, 24 XII, s. 6. Odczytano skan. W źródle nazwisko uczennicy: Gondolewska; zachowano zapis gazety. Numer w JBC.

29 Tamże. Przymiotniki oceniające grę aktorską pochodzą od sprawozdawcy i nie zostały przejęte jako niezależna ocena artystyczna. Nie ustalono autora niepodpisanej notatki.

30 Archiwum Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych [dalej: APISK], Towarzystwo Studiów Irańskich w Teheranie, sygn. 4/95. Reprodukcja w: L. Potykanowicz-Suda, Polscy uchodźcy w Iranie w latach 1942–1945 w świetle archiwaliów Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych, Rzym 2022, s. 107, il. 65; opis w aneksie, s. 123. Obejrzano reprodukcję zaproszenia; nie oryginał archiwalny. Publikacja z reprodukcją.

31 J. Czachowska i in., dz. cyt., s. 103, poz. 7441. Wskazany tekst: Jastrzębiec, Młodzież zdała egzamin, „Polak w Indiach” 1944, nr 8, 15 IV, s. 7. Datowanie i identyfikację wykonawców podano za bibliografią. Kontekst kolekcji: A. Płońska, „Polak w Indiach”. Pismo polskich uchodźców, IPN, 27 X 2025. Informacja archiwalna.

32 Instytut Literacki, „My. Czasopismo Młodzieży Szkolnej”, listopad 1943, sygn. sm00443, strona „Polskie dzieci w Isfahanie”. Potwierdzono udostępnienie i pobranie numeru; nie wykorzystano nieodczytanej zawartości. Strona kolekcji.

33 Manatū Taonga — Ministry for Culture and Heritage, Polish refugees land in New Zealand; K. Skwarko, dz. cyt., część III A. Opracowania różnią się liczbą dorosłych oraz datami poszczególnych etapów przybycia, dlatego w tekście ograniczono się do zgodnej liczby dzieci i roku. NZ History; Skwarko. 

                                      Piotr Kotlarz

Nota autorska

Powyższy artykuł powstał przy współpracy z ChatGTP