Ateny i zakotwiczenie rządów rzymskich w I wieku p.n.e. (67-17)

0
134
Ryc. Pozostałości świątyni Romy i Augusta przed wschodnim wejściem do Partenonu. Zdjęcie autora. [W starożytnej religii rzymskiej Roma była bóstwem żeńskim, które uosabiało miasto Rzym i szerzej państwo rzymskie.]

Streszczenie

Wczesna epoka augustowska była świadkiem wzrostu aktywności budowlanej i ogólnego zainteresowania Grecją kontynentalną, które rozumiano przede wszystkim z perspektywy rzymskiego zawłaszczenia kultury greckiej lub z perspektywy lokalnej greckiej niezależności i „ponownej hellenizacji”. Przyjmując Ateny późnej republiki jako obszerne studium przypadku, niniejszy artykuł pokazuje, że wychodząc poza wizję odgórną lub oddolną, wydarzenia w epoce późnej republiki i wczesnej epoki augustowskiej można odpowiednio kontekstualizować jako część ciągłej strategii rzymskich przywódców i elity ateńskiej w celu negocjowania władzy i wpływów we wspólnym polu odniesień.
Słowa kluczowe: Ateny; zakotwiczenie; rzymskie wojny domowe; euergetyzm; August
(Ponowne) włączenie Aten do Imperium Rzymskiego po bitwie pod Akcjum w 31 r. poprzedził burzliwy okres gwałtownych konfliktów (zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych). Po katastrofalnym złupieniu Aten przez rzymskiego dowódcę Lucjusza Sullę w 86 r., Ateny nadal znajdowały się po przegranej stronie rzymskich wojen. Miasto wspierało Pompejusza w jego wojnie przeciwko Juliuszowi Cezarowi, Brutusa i Kasjusza w ich wojnie przeciwko Oktawianowi i Antoniuszowi, a wreszcie Antoniusza w jego próbie wyłącznego panowania przeciwko Oktawianowi. To, czy Ateńczycy wspólnie i celowo wybrali stronę w tych konfliktach, jest dyskusyjne. Ponieważ co najmniej dwóch z wyżej wymienionych rzymskich generałów pojawiło się z armiami u bram miasta, można się zastanawiać, w jakim stopniu Ateńczycy naprawdę mieli wybór. Co więcej, wewnętrzne frakcje, oportunizm i zwykły pech zdają się wpływać na bieg wydarzeń w połowie i pod koniec I wieku p.n.e.. Niemniej jednak można sobie wyobrazić, że w 31 r. nastroje w ateńskim Boulè musiały być niespokojne, gdy stało się jasne, że miasto po raz kolejny stanęło po stronie przegranej. Zwycięzcą w tym przypadku był Oktawian, który miał zostać pierwszym cesarzem Imperium Rzymskiego.
Rzymianie zawsze byli nieufni wobec wpływów greckiego Wschodu. Luksus i dekadencja, pojęcia od dawna przypisywane greckiemu Wschodowi, były uważane za zagrożenie dla rzymskiego społeczeństwa. W ostatnich dziesięcioleciach wojen domowych Oktawian genialnie wykorzystał ten sentyment w swojej wojnie przeciwko Egiptowi[2]. Poprzez degenerację lub „inność” tych pojęć i osób im poddanych (Marka Antoniusza i Kleopatry) Oktawian był w stanie uzasadnić swoje przywództwo dla konserwatywnych Rzymian[3]. [Jednak Rzymianie jednocześnie cenili swoich prawdziwych greckich sąsiadów w (kontynentalnej) „Starej Grecji”, zwłaszcza w Atenach, za ich wartości kulturowe i dziedzictwo[4]. W szczególności klasyczne greckie wartości cywilne i wojskowe były postrzegane jako wzorcowe standardy moralne(obyczaje), a zatem były warte promowania. Rzymski podziw dla przeszłości Grecji został wzmocniony przez fakt, że legendarne zwycięstwo Greków nad Persami było szczególnie przydatne do podsycania symboliki i retoryki wojny Rzymu z Partią[5].
Uważa się zatem, że działania budowlane Augusta i jego udział w ceremoniach religijnych w miastach takich jak Ateny i Sparta były częścią szerszej polityki społeczno-kulturowej promującej mityczne i klasyczne dziedzictwo greckich miast pod rządami Rzymu, aby ich dziedzictwo mogło z kolei pomóc w autopromocji i legitymizacji rządów Augusta[6]. [Ten augustowski model miałby następnie doprowadzić do ponownego położenia nacisku na kulturę grecką, w efekcie „Romanizacji Grecji osiągniętej (…) poprzez proces „ponownej hellenizacji”, dla której impuls pochodził z Zachodu.”[7] Pogląd ten spotkał się ze sporą krytyką. Zakres, w jakim „odgórna” augustowska propaganda była siłą napędową (odnowionego) zainteresowania Greków ich kulturą i przeszłością, a z kolei siłą napędową odbudowy klasycznych świątyń i odrodzenia starożytnych praktyk religijnych, jest wątpliwy[8].
Jedną z ważnych kwestii, która jest często pomijana, jest to, w jakim stopniu nacisk na mityczną i klasyczną przeszłość w Grecji kontynentalnej wokół zmiany tysiąclecia jest naprawdę wyjątkowy[9]. Dlatego też niniejszy artykuł ma na celu przeniesienie uwagi debaty z augustowskiej Grecji na wcześniejsze spotkania Greków i Rzymian w I wieku pne, biorąc Ateny jako orientacyjne studium przypadku[10]. Poprzez połączenie dowodów literackich, epigraficznych, numizmatycznych i archeologicznych, ma on na celu dogłębne zrozumienie klimatu politycznego I wieku pne. Wykaże, że w przypadku Aten ikoniczny „zwrot ku przeszłości” nie był bynajmniej augustowskim wynalazkiem; był to raczej ciągły sposób dla Ateńczyków i rzymskich przywódców I wieku pne na znalezienie wspólnego pola odniesień do przedstawienia rzymskich rządów w tradycyjnych ramach. Grecka kultura i grecka przeszłość stanowiły w tym względzie użyteczny repertuar. Zrozumienie stojącego za tym procesu można być może najlepiej zrozumieć za pomocą pojęć „wspólnej płaszczyzny” i „zakotwiczenia” (terminy wywodzące się z teorii komunikacji i psychologii społecznej).
Poszukiwanie przez Rzym wspólnej płaszczy zny z miastami prowincjonalnymi, poprzez którą władza była negocjowana i sprawowana, było już szeroko omawiane przez Ando (jako konsensus) i innych w ciągu ostatnich dwóch dekad[11]. Współczesne badania w dziedzinie historii Rzymu i archeologii rzeczywiście wykazały, że rzymskie rządy były osadzone w istniejących wcześniej strukturach (w przypadku kultu cesarskiego nawet całkiem dosłownie)[12], ale takie badania nie zawsze uwzględniały teoretyczne założenia stojące za takimi formami interakcji. Znalezienie wspólnej płaszczyzny jest bowiem możliwe tylko wtedy, gdy komunikacja działa, a aby komunikacja działała, potrzebna jest wspólna terminologia[13]. Wcześniej istniejące światopoglądy i ich symboliczne przejawy mogą w tym pomóc. Jeden z najwyraźniejszych przykładów tego, jak działa ten proces, można być może znaleźć w Egipcie, gdzie kilka posągów rzymskich cesarzy przetrwało w przebraniu faraonów, tym samym „tłumacząc” rzymskie rządy na warunki egipskie[14]. Strategia ta nie była ani nowa, ani niekoniecznie zainicjowana z centrum imperialnego[15]. [W rzeczywistości w wielu przypadkach (w tym w przypadku cesarza w Egipcie) nie wiadomo, kto „wyprodukował” wizerunek cesarza[16]. Ważne jest to, że istniała wyraźna potrzeba przekazywania takich wiadomości z myślą o pewnych przyczółkach poznawczych (tj. „kotwicach”). Proces ten można zdefiniować za pomocą pojęcia zakotwiczenia procesu, w którym nowe sytuacje są przedstawiane zgodnie z tym, czego ludzie oczekują i co rozumieją.[17] Zakotwiczenie było nie tylko kluczowe dla Rzymu, aby legitymizować swoje rządy, ale było również ważne dla jego poddanych, aby zrozumieć i dostosować się do zmian (politycznych).
Wizyty Pompejusza Wielkiego w Atenach (w 67 i 62 r.) stanowią dobry punkt wyjścia. Pompejusz otrzymał imperium od rzymskiego senatu, aby rozprawić się z piratami we wschodniej części Morza Śródziemnego ( Lex Gabinia). „Ale chociaż jego natychmiastowa sprawa była pilna i w pośpiechu przepłynął obok innych miast, nadal nie mógł ominąć Aten”, mówi Plutarch(Pomp. 27). Niestety, nie mamy znaczących dowodów materialnych, które mogłyby towarzyszyć relacji Plutarcha. Dwa zachowane posągi z Akropolu wspominają ojca i dziadka Pompejusza (Cn. Pompeius Strabo i Sex. Pompeius) i mogły zostać wzniesione z okazji wizyty Pompejusza w 62 r.[18] Plutarch wspomina również, że Ateńczycy obdarzyli Pompejusza boskimi honorami, umieszczając inskrypcje na jednej z ateńskich bram miejskich(Pomp. 27), prawdopodobnie na Dipylonie lub Bramie Pireusu, ale jak dotąd nie zostały one znalezione. Zasugerowano również, że ateńskie monety z brązu z Agory (datowane w przybliżeniu między 70 a 40 rokiem), które noszą delfina i trójząb na awersie (symbole Posejdona) oraz plemochoe (naczynie związane z rytuałami w misteriach eleuzyńskich)[19] z kłosami pszenicy na rewersie, mogą nawiązywać do inicjacji Pompejusza w misteria eleuzyńskie we wrześniu 62 r.[20] Brakuje jednak rozstrzygających dowodów na inicjację Pompejusza. W każdym razie atrybuty Posejdona musiały mieć pewne znaczenie, ponieważ był to, jak wykazał Kroll, „jedyny przedimperialny typ ateńskiej monety, który odnosi się do Posejdona.”[21] Jeśli nie jest to odniesienie do inicjacji Pompejusza w misteriach, prawdopodobnie były one upamiętnieniem zamiatania przez Pompejusza wschodniej części Morza Śródziemnego w celu oczyszczenia go z piratów (67-66). Ponieważ Pompejusz przywrócił pokój na morzu, symbole Posejdona byłyby odpowiednim odniesieniem do bieżących wydarzeń[22].
To, co wiemy z większą pewnością, to fakt, że Pompejusz przyznał Atenom pięćdziesiąt talentów na odbudowę części miasta, które zostały zniszczone przez Sullę dwie dekady wcześniej (Plut. Pomp. 42; Cic. Att. 6.1.25). Wiersz z ateńskiego dekretu o odbudowie wskazuje, że część funduszy została prawdopodobnie wykorzystana na odbudowę portu w Atenach, ponieważ odnotowuje naprawy nadbrzeżnego bazaru Magnusa (tj. Pompejusza Wielkiego) w Pireusie[23]. Według Plutarcha powodem, dla którego Pompejusz wspierał finansowo Ateny i inne miasta, było „postawienie stopy w Italii z reputacją bardziej błyskotliwą niż jakikolwiek inny człowiek”(Pomp. 42). Plutarch odnosi się do praktyki znanej jako euergetyzm (pochodzącej od greckiego εὐεργεσία, „dobry uczynek”), która była powszechną praktyką wśród hellenistycznych królów greckiego Wschodu, zwłaszcza Attalidów, którzy wielokrotnie ozdabiali miasta takie jak Ateny pomnikami, aby poprawić swoje więzi kulturowe z tradycyjnymi ośrodkami kultury greckiej.
Co ciekawe, około dwanaście lat później Ateny otrzymały taką samą kwotę (pięćdziesiąt talentów) od triumwiralnego rywala Pompejusza, Juliusza Cezara[24]. W liście do swojego przyjaciela Attyka, Cyceron donosi, co następuje: „I spójrz tutaj, czy Herodes [z Maratonu] naprawdę wycisnął 50 attyckich talentów z Cezara w imieniu twojego adoptowanego kraju? Słyszałem, że wy, Ateńczycy, bardzo rozgniewaliście z tego powodu Pompejusza. Uważa on, że zmarnowaliście jego pieniądze…” (Att. 6.1.25). Fundusze zostały wykorzystane przez Herodesa (przodka słynnego dobroczyńcy Herodesa Atticusa z II wieku) do budowy nowego rynku w mieście, znanego dziś jako rzymska agora lub rynek Cezara i Augusta. Rynek został ukończony dzięki dodatkowym funduszom Augusta, które zostały przekazane synowi Herodesa, Euklesowi[25]. Zarówno ojciec, jak i syn otrzymali honorową wzmiankę w inskrypcji towarzyszącej bramie nowego rynku[26].
ὁ δῆμος ἀπὸ τῶν δοθεισῶν δωρεῶν ὑπὸ Γαίου Ἰουλίου Καίσαρος θεοῦ
καὶ Αὐτοκράτορος Καίσαρος θεοῦ υἱοῦ Σεβαστοῦ
Ἀθηνᾶι Ἀρχηγέτιδι στρατηγοῦντος ἐπὶ τοὺς ὁπλίτας Εὐκλέους Μαραθωνίου
τοῦ καὶ διαδεξαμένου τὴν ἐπιμέλειαν ὑπὲρ τοῦ πατρὸς Ἡρώδου, τοῦ καὶ πρεσβεύσαντος
ἐπὶ ἄρχοντος Νικίου τοῦ Σαραπίωνος Ἀθμονέως
Lud, z darów złożonych przez boga Gajusza Juliusza Cezara i Augusta Cezara, syna boga, Atenie Archegetis (Przywódczyni), gdy Eukles z Maratonu, który przejął opiekę (nad rynkiem) w imieniu swego ojca Herodesa, był generałem hoplitów i ambasadorem, (i) gdy Nikias z Athmonos, syn Sarapiona, był archontem.
Wydaje się więc, że inicjatywa poszukiwania innego sponsora wyszła od samych Ateńczyków, w tym przypadku od Herodesa z Maratonu. Plotka głosiła, że Pompejusz był za to zły na Ateńczyków, prawdopodobnie dlatego, że pomyślał, że Cezar próbuje zdobyć ich poparcie w nieuniknionym konflikcie między nimi. [27] Jeśli tak było, Cezarowi się to nie udało, ponieważ miasto nadal wspierało Pompejusza w bitwie pod Pharsalos dwa lata później (w 48 r.). Jednak to Cezar okazał się zwycięzcą, a po bitwie Ateny wysłały delegację do zwycięskiego generała (Cass. Dio 42.14). Podczas gdy Sulla surowo ukarał Ateny za ich niewierność, Cezar zaoferował amnestię, rzekomo tylko ganiąc Ateńczyków, pytając ich: „Jak często chwała waszych przodków będzie ratować przed samozagładą?” (App. B Civ. 2.88). Ateńczycy pogodzili się ze swoją wąską ucieczką i latem 48 r. poświęcili Cezarowi co najmniej dwa posągi na ateńskiej agorze, honorując go jako εὐεργέτης (dobroczyńcę) i σωτήρ (zbawcę) [28]. [Głowa portretowa, znajdująca się obecnie w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach, może przedstawiać Juliusza Cezara ze względu na swój styl i podobieństwo fizjonomii do typu Cezara z Tusculum/Turynu. [29] Jeśli tak, to głowa portretowa jest najlepiej datowana na lata 48-44, a więc zgodnie z dedykacjami posągów dla Cezara na Agorze.
W marcu 44 r. Cezar został zasztyletowany w Kurii. Głównymi spiskowcami byli Marek Juniusz Brutus i Gajusz Kasjusz Longinus, lepiej znani jako Brutus i Kasjusz. Jesienią 44 roku obaj przybyli do Aten.[30] Dio donosi, że „Ateńczycy zgotowali im wspaniałe przyjęcie” (47.20.4). Szczególnie Brutus zdawał się jak najlepiej wykorzystać swój pobyt w Atenach, ponieważ poświęcił się studiom filozoficznym (Plut. Brut. 24), dopóki nie dołączył do Krassusa w Smyrnie pod koniec 43 roku[31]. [Wydaje się, że spisek Brutusa i Kasjusza, którego kulminacją była śmierć Cezara, przypomniał Ateńczykom o podobnym czynie z ich własnej historii, ponieważ chociaż obaj „zostali uhonorowani przez prawie wszystkich innych za to, co zrobili, mieszkańcy tego miasta [Aten] głosowali na ich brązowe wizerunki obok Harmodiusa i Aristogeitona, sugerując w ten sposób, że Brutus i Kasjusz poszli za ich przykładem” (Cass. Dio 47.20.4). Dwaj legendarni bohaterowie Harmodius i Aristogeiton zostali zapamiętani jako zabójcy tyranów lub tyranobójcy za udział w pozbyciu się ateńskiego tyrana Hipparchusa w 514 r.[32] Brutus i Kasjusz byli zatem odzwierciedleniem lokalnych bohaterów Aten, a związek ten został wyraźnie podkreślony poprzez poświęcenie posągów tych dwóch obok posągów tyranobójców na ateńskiej agorze. W tym kontekście tyranobójcy służyli zatem jako kotwica, dzięki której współczesny czyn Brutusa i Kasjusza mógł być kontekstualizowany w tradycyjnych ateńskich ramach.
Fig. 1 Statue base with inscription (SEG 17, 75) mentioning Brutus. Found in Athens. Reproduced with permission of the American School of Classical Studies at Athens: Agora Excavations.
Ryc. 1 Podstawa posągu z inskrypcją(SEG 17, 75) wspominającą Brutusa. Znaleziony w Atenach. Reprodukcja za zgodą Amerykańskiej Szkoły Studiów Klasycznych w Atenach: Agora Excavations.
Raport Dio jest wspierany przez pozostałości kilku dedykacji posągów znalezionych w Oropos, Delos i samych Atenach. W Oropos (środkowa Grecja) demos poświęcił posąg Brutusowi, nazywając go εὐεργέτης (dobroczyńcą) i σωτήρ (zbawicielem)[33]. Ateńska społeczność w Delos również uhonorowała Brutusa (i jego rodzinę) posągami, wspominając o kilku dobrodziejstwach, które Ateny otrzymały od niego[34]. [W oparciu o te i inne podobieństwa, inskrypcja z Aten (ryc. 1), choć fragmentaryczna, może być bezpiecznie zrekonstruowana w następujący sposób:[35]
[ὁ δῆμος]
[Κοίντον Σερβίλι]ον Κοίντου
[υἱὸν Καιπίωνα] Βροῦτον
Lud (poświęcił ten posąg) Kwintusowi Serwiliuszowi Caepio Brutusowi, synowi Kwintusa
Nie był to pierwszy raz, gdy wpływowi przywódcy polityczni zostali połączeni z wybitnymi postaciami z przeszłości w Atenach. Na przykład pod koniec IV i na początku III wieku p.n.e. hellenistyczni władcy Antigonos I Monophthalmos i Demetrios I Poliorcetes zostali uhonorowani posągami obok posągów tyranobójców (Diod. Sic. 20.46.2).[36] Pamięć kulturowa o tyranobójcach została ponownie wykorzystana podczas wizyty Sulli w Atenach w latach 84-83, z okazji której dwaj słynni zabójcy tyranów zostali umieszczeni na rewersach srebrnych monet Aten (ryc. 2)[37]. Jak argumentował Habicht i inni, monety te jednoznacznie nawiązywały do pozbycia się ateńskiego tyrana Arystiona przez Sullę w 86 r.[38] Podsumowując, powtarzanie się tej strategii w czasie świadczy o ciągłej potrzebie odzwierciedlania obecnych wydarzeń w tych z przeszłości.
Fig. 2 Reverse of Athenian tetradrachm (84–83 BCE), with a representation of the Harmodius and Aristogeiton statue in the right field. Reproduced with permission of American Numismatic Society.
Ryc. 2 Rewers ateńskiej tetradrachmy (84-83 p.n.e.) z przedstawieniem posągu Harmodiusa i Aristogeitona w prawym polu. Reprodukcja za zgodą Amerykańskiego Towarzystwa Numizmatycznego.
W październiku 42 r. Brutus i Kasjusz zostali pokonani pod Filippi (Macedonia) przez Marka Antoniusza i Oktawiana. Pozostaje niejasne, czy ateńscy żołnierze faktycznie uczestniczyli w bitwie. Niemniej jednak Ateny po raz kolejny znalazły się po przegranej stronie w jednej z rzymskich wojen domowych.[39] Podczas gdy Oktawian wrócił do Włoch, Marek Antoniusz pozostał w Grecji (Plut. Ant. 23.1) i popłynął do Aten.
W latach między bitwą pod Filippi a bitwą pod Aktium Antoniusz odwiedził Ateny co najmniej cztery razy. Miasto służyło nawet jako jego kwatera główna w latach 40-36, podczas których towarzyszyła mu świeżo poślubiona żona Oktawia (siostra Oktawiana). Analizując zachowanie Antoniusza wobec Aten, można zaobserwować pewien wzorzec. Podobnie jak Cezar, Antoniusz zaoferował Ateńczykom amnestię (Plut. Ant. 23.2; por. App. B Civ. 5.7). Podobnie jak Brutus, wydawał się być zaangażowany w życie kulturalne Aten (Plut. Ant . 23.2, 33.4, 57.1; por. App. B Civ . 7.6), a nawet chciał być adresowany jako φιλαθήναιος (przyjaciel Aten) (Plut. Ant. 23.2). Wreszcie, podobnie jak Pompejusz, wspierał Ateny (ekonomicznie), ponieważ kiedy wiosną 41 r. przybyła do niego delegacja ateńska, przekazał im wyspy i terytoria Eginy, Icos, Ceos, Sciathos i Peparethos (App. B Civ. 5.7). Co więcej, Antoniusz mógł zostać wtajemniczony w misteria Eleusis (Plut. Ant. 23.2).
Ateńczycy zareagowali odpowiednio, nadając Antoniuszowi i jego współpracownikom kilka zaszczytów. Wśród tych współpracowników znaleźli się L. Marcius Censorinus, prokonsul Macedonii w latach 42-40( IG II² 4113), L. Munatius Plancus, konsul w 42 r.( IG II² 4112), C. Cocceius Balbus, konsul w 39 r.(IG II² 4110) oraz niewolnik Antoniusza, M. Antonius Aristocrates (Plut. Ant . 69. 1; IG II² 3889).[40] Co więcej, żona Antoniusza Oktawia, dla której Ateńczycy zdawali się rozwinąć sympatię (Plut. Ant . 57.1), również została uhonorowana, jak wynika z inskrypcji na ołtarzu z Agory, który był poświęcony zarówno Antoniuszowi , jak i Oktawii:[41]
[Ἀ]ν̣τωνίου καὶ Ὀ
[κτ]α̣ίας δυῖν θε
[ῶν ε]ὐεργετῶν
                      Antoniuszowi i Oktawii, bogom i dobroczyńcom.
Sam Antoniusz został uhonorowany jako (nowy) bóg Dionizos zarówno w Atenach, jak i w innych miejscach na Wschodzie, na przykład w Efezie (Plut. Ant. 24). Seneka Starszy odnotowuje, że „Ateńczycy przybyli do niego po jego przybyciu z żonami i dziećmi i pozdrawiali go jako Dionizosa”(Suas. 1.6; por. Cass. Dio 48.39.2, 50.5.3). Co więcej, festiwal Panathenea w 38 r. Był obchodzony na cześć „Antoniusa, nowego boga Dionizosa”, jak głosi inskrypcja dotycząca efebii(IG II² 1043, wiersze 22-23). Kto zainicjował to boskie stowarzyszenie, pozostaje niepewne. Fakt, że Dionizos był już znany wśród Ateńczyków, nie tylko jako przynoszący dobrobyt i nowe życie, mógł wywołać pozytywne i znajome skojarzenia[42]. Na przykład podczas wiosennego festiwalu Anthesteria Ateńczycy świętowali przybycie i święte małżeństwo Dionizosa z żoną króla-archona Aten, skutecznie czyniąc Dionizosa królem Aten[43]. [Nieznacznie dostosowana forma tego rytuału została być może również wykonana po przybyciu Antoniusza do Aten, ponieważ po wspomnieniu, że Ateńczycy powitali Antoniusza jako Dionizosa, Seneka odnotowuje, że „oni [Ateńczycy] mówili dalej, że ofiarowują mu swoją Minerwę [Atenę] w małżeństwie i poprosili go, aby ją poślubił”(Suas. 1.6). Co więcej, mitologiczny podbój Azji przez Dionizosa i jego triumfalny powrót sprawiły, że był on szczególnie odpowiedni dla hellenistycznych władców, którzy aspirowali do prowadzenia wojny na Wschodzie.[44] Przykładami są Demetrios I Poliorcetes (początek III wieku) i Mitrydates VI z Pontu (początek I wieku), którzy obaj byli honorowani jako „nowy bóg Dionizos” w Atenach.[45] Autorytet Antoniusza i chęć rozszerzenia rzymskich rządów na terytorium Partii mogły być zatem przedstawione w bardzo tradycyjny sposób. W każdym razie boska tytulatura kojarzyłaby Antoniusza w przebraniu dobrze znanego bóstwa, którego przybycie symbolizowało dobrobyt i nowe życie[46].
Dowody numizmatyczne również wskazują na związek między Antoniuszem a Dionizosem. Ateńskie monety są często określane jako tradycyjne, ponieważ mają tendencję do przedstawiania Ateny na awersie i sowy na rewersie. Istnieją oczywiście pewne wariacje, na przykład Zeus, Apollo i Posejdon (dla tego ostatniego, patrz wyżej) na awersie. Jednak niezwykłe jest to, że podczas pobytu Antoniusza w Atenach, jego mennica zaczęła wybijać Dionizosa na awersie i popiersie Ateny lub stojącą Atenę na rewersie[47]. Może to być tylko zbieg okoliczności. Jeśli jednak weźmiemy pod uwagę historyczny rozwój ateńskiej mennicy z brązu, staje się oczywiste, że był to pierwszy i jedyny przypadek pojawienia się Dionizosa na ateńskich brązach (przynajmniej do panowania Hadriana). Trzy typy monet, datowane na lata 39-37 (stąd zbiegające się z pobytem Antoniusza w Atenach), z których zachowały się co najmniej 102 okazy, znane są z wykopalisk na ateńskiej agorze (patrz ryc. 3).[48] Te typy monet odpowiadają kilku emisjom z Pergamonu i Efezu. Niektóre z tej ostatniej grupy przedstawiają Antoniusza w stylu dionizyjskim (z wieńcem bluszczowym) na awersie i dionizyjską skrzynię( cistophorus ) zwieńczoną popiersiem Oktawii na rewersie.[49] Inne warianty pokazują Antoniusza i Oktawię połączonych na awersie i stojącego Dionizosa na cistophorusie na rewersie.[50] Te podobieństwa silnie sugerują, że Ateńczycy również używali swojej mennicy, aby szukać związku z Antoniuszem.
Fig. 3 Athenian bronze coin (39–37 BCE), showing the head of a youthful Dionysos on the obverse. Reproduced with permission of the American School of Classical Studies at Athens: Agora Excavations
Ryc. 3 Ateńska moneta z brązu (39-37 p.n.e.), przedstawiająca głowę młodego Dionizosa na awersie. Reprodukcja za zgodą Amerykańskiej Szkoły Studiów Klasycznych w Atenach: Agora Excavations
W 31 r. siły Oktawiana i Marka Agryppy pokonały siły Antoniusza i Kleopatry pod Akcjum. Ponownie nie wiemy, czy Ateńczycy faktycznie uczestniczyli w walkach, ale do czasu bitwy ich miasto z pewnością należało do terytorium Antoniusza. Jak wspomniano powyżej, gdy do Aten dotarła wiadomość o zwycięstwie Oktawiana, nastroje mogły być niespokojne. Po raz trzeci z rzędu Ateńczycy byli zdani na łaskę rzymskiego władcy. Zaniepokojenie Aten mogło wzrosnąć po otrzymaniu wiadomości, że rzymski statek z Azji Mniejszej odpłynął: Oktawian był w drodze do Aten.
Nasze źródła są niejednoznaczne, jeśli chodzi o zachowanie Oktawiana wobec Aten. Z jednej strony wydaje się, że przyszły cesarz nałożył sankcje na Ateny; odebrał Atenom kontrolę nad terytoriami Eginy i Eretrii oraz zakazał miastu sprzedaży obywatelstwa, które było ważnym źródłem dochodów dla miasta (Cass. Dio 54.7). Dio, co zrozumiałe, argumentuje, że Oktawian mógł nałożyć te sankcje, aby ukarać Ateńczyków za ich poparcie dla Antoniusza[51]. Jednak Dio zauważa również, że „rzecz, która przydarzyła się posągowi Ateny, była odpowiedzialna za to nieszczęście; ponieważ ten posąg na Akropolu, który został umieszczony twarzą na wschód, odwrócił się na zachód [do Rzymu] i splunął krwią”[52]. Raport Dio wydaje się być potwierdzony przez Plutarcha, który wspomina, że Oktawian, teraz nazywany Augustem, powstrzymał się od odwiedzenia Aten w 21 roku, ponieważ „Ateńczycy popełnili jakieś przestępstwo”; zamiast tego wolał spędzić zimę tego roku na Eginie(Mor. 207F).
Z drugiej strony Plutarch wspomina, że Oktawian odwiedził Ateny zaraz po bitwie pod Akcjum, dokonując „rozliczenia z Grekami” i rozdzielając „pośród ich miast zboże, które zostało z wojny” (Ant. 68,4). Idąc za sugestią Graindora, Hoff przekonująco argumentował, że zachowany żeton ołowiu był pierwotnie jednym z wielu wyemitowanych ok. 31 do wymiany na racje zboża.[54] Zachowany żeton (ryc. 4) przedstawia młodego Apolla w laurowej koronie (nawiązanie do Oktawiana) i sześcioramienną gwiazdę (nawiązanie do apoteozy Cezara)[55]. Skojarzenie Apolla z Oktawianem potwierdza napis Καῖ|σαρ (Cezar) nad głową Apolla.[56] Ponieważ Oktawiana nazywa się „Cezarem”, a nie „Augustem” (po grecku Σεβαστός) i ponieważ pojawia się wzmianka o apoteozie Cezara, znak powinien być datowany odpowiednio przed 27 i po 44. Wydaje się, że skojarzenie Oktawiana z Apollem zostało podchwycone przez Ateńczyków, którzy oprócz uhonorowania Oktawiana jako zbawiciela i dobroczyńcy (patrz poniżej) poświęcili posąg Oktawiana w latach 21–20 (wówczas Augusta) jako νέος lub θέος Ἀπόλλων (nowy/bóg Apollo)..[57]
Fig. 4 Athenian lead token, showing the head of Apollo and a six-rayed star. Reproduced with permission of M. Hoff.

 

Ryc. 4 Żeton ateńskiego ołowiu przedstawiający głowę Apolla i sześcioramienną gwiazdę. Powielanie za zgodą M. Hoffa.
Oprócz rozdawania zboża Oktawian pozwolił się także dwukrotnie wprowadzić w tajemnice eleuzyjskie (Suet. Aug. 93; po raz drugi w 19 r.: Cass. Dio 4.9.7–10). Obydwa wydarzenia, rozdzielenie zboża i wtajemniczenie w Tajemnice, były ze sobą wyraźnie powiązane, ponieważ skupiały się wokół tematów płodności i dobrobytu. W II wieku n.e. cesarz Hadrian poszedł w ślady Augusta, gdy on również wtajemniczył się w Tajemnice, a następnie rozdawał zboże.[58] Wreszcie, jak wspomniano powyżej, Oktawian kontynuował wsparcie ekonomiczne, którego początkowo udzielił jego przybrany ojciec na budowę nowego placu targowego w mieście (Rynek Cezara i Augusta).[59]
Podobnie Ateńczycy uhonorowali nowego rzymskiego przywódcę. Jedna z najwcześniejszych dedykacji Oktawiana pochodzi z Eleusis, gdzie wzniesiono duży dwudaniowy pomnik (o wymiarach około pięciu metrów z każdej strony) mieszczący dwa posągi. Odkrycie przez Vanderpoola dwóch napisów na tym pomniku ujawniło, że posągi te były poświęcone Oktawianowi i jego żonie Liwii.[60] Napisy brzmią:
ὁ δῆμος
Αὐτοκράτορα Καίσ[αρα]
θεοῦ Ἰουλίου ὑὸ[ν]
τὸν ἁτοῦ σωτῆ[ρα]
καὶ εὐεργέτ[ην]

Lud (poświęcił ten posąg) swojemu wybawicielowi i dobroczyńcy, imperatorowi Cezarowi, synowi boga Juliusza

ὁ δ[ῆμ]ος

Λιβίαν Δρουσίλλαν

[Αὐ]τοκράτορος Καίσαρος

γυναῖκα

Lud (poświęcił ten posąg) Livii Drusilli, żonie imperatora Cezara.
Szczególnie godny uwagi w przypadku poświęcenia Eleusis jest fakt, że musiał on zostać zbudowany gdzieś pomiędzy 31 (bitwa pod Akcjum) a 27 (kiedy Oktawian stał się znany jako August), co wskazuje na szybką reakcję Aten na zmianę władzy. Kuszące jest powiązanie tej dedykacji z wizytą Oktawiana w Eleusis wkrótce po bitwie pod Akcjum, kiedy został on wtajemniczony w Misteria. Oprócz tego, że został uhonorowany mianem „nowego Apolla” (patrz wyżej), zachowane dedykacje z ateńskiej agory pokazują, że Oktawian/August był głównie czczony jako „syn boga Juliusza Cezara” i jako σωτήρ (zbawiciel). Głowa portretowa, wykonana z marmuru pentelicznego z góry Pentelikon (na północ od Aten), znajdująca się obecnie w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach (ryc. 5), przedstawia Augusta w jego głównym typie portretu (typ Prima Porta) i może być być powiązany z jednym z tych dedykacji. Głowa, datowana przez większość na wczesne panowanie Augusta[63], w przybliżeniu przypomina rzymski prototyp, jednak plastyczność zamków, kształt twarzy, pełne usta i głęboko osadzone oczy przypominają portrety hellenistyczne . Podobne „swobodne imitacje” typu Prima Porta znane są m.in. z Samos i Afrodyzji i przedstawiały Augusta w swojsko hellenistyczny sposób[64]. Niezależnie od tego, czy głowa została świadomie wymodelowana, aby to osiągnąć, czy też była wynikiem połączenia rzymskich modeli z ateńskimi tradycjami rzeźbiarskimi, styl głowy wyrażałby poczucie zażyłości i jako taki mógłby pomóc w uznaniu i dostosowaniu się do panowania rzymskiego.
Fig. 5 Portrait of emperor Augustus (Athens, National Archaeological Museum, inv. no. 3758). Prima Porta type. Found in Athens. Photos by author.
Ryc. 5 Portret cesarza Augusta (Ateny, Narodowe Muzeum Archeologiczne, nr inw. 3758). typu PrimaPorta. Znaleziono w Atenach. Zdjęcia autorstwa autora.
Zanim poczynimy kilka uwag końcowych na temat tego, jak rzymscy przywódcy i elita ateńska wynegocjowały wspólną płaszczyznę w I wieku p.n.e., warto wrócić na Akropol, gdzie rzekomo miał miejsce (nie)sławny incydent z posągiem Ateny. Dodatkowe dowody materialne znajdujące się na stronie mogą nam pomóc w odkryciu procesu, który pod wieloma względami jest przykładem mechanizmów, które widzieliśmy powyżej. Ten dodatkowy materiał dotyczy dwóch budynków znanych jako Pomnik Agryppy oraz Świątynia Romów i Augusta, których pozostałości nadal można znaleźć na wzgórzu Akropolu (odpowiednio ryc. 6 i 7).[65]
Cokół znany jako Pomnik Agryppy (na zachód od Propyleje) został pierwotnie zbudowany na cześć Eumenesa II i Attalosa II z Pergamonu na początku II wieku p.n.e. i miał na nim znajdować się kwadryga z brązu (rydwan zaprzężony w cztery konie) z portrety przedstawiające królów Pergamonu (Paus. 1.22.4). Zanim został poświęcony Agryppie, cokół mógł służyć jako podstawa do ustawiania posągów Antoniusza i Kleopatry. Sugeruje to Plutarch, który wyraźnie nawiązuje do pomnika w związku z Antoniuszem (Ant. 60), a także Kasjusz Dion, który wspomina „posągi przedstawiające ją [Kleopatrę] i Antoniusza w przebraniu bogów, które Ateńczycy umieścili na ich Akropolu” (50.15.3).[66] Pomnik można z większą pewnością powiązać z Markiem Agryppą – bliskim towarzyszem Oktawiana i najważniejszym generałem. Z inskrypcji znajdującej się po zachodniej stronie pomnika (ryc. 6) wynika, co następuje:[67]
[ὁ δῆ]μος
Μ[ᾶρκον] Ἀγρίππα[ν]
Λε[υκίου] υἱὸν
τρὶς ὕ[πατ]ον τὸν ἑατοῦ
ε[ὐερ]γέτη[ν]
Lud (poświęcił ten pomnik) swojemu dobroczyńcy Markowi Agryppie, synowi Lucjusza, konsulowi już po raz trzeci.
Ponieważ Agryppa sprawował swój trzeci konsulat w roku 27 (razem z Oktawianem), poświęcenie należy datować na rok późniejszy, a prawdopodobnie przed wizytą Agryppy w mieście około roku 16.[68] Biorąc pod uwagę fakt, że Agryppa, podobnie jak Eumenes, był sponsorem dużego projektu budowlanego w Atenach, rozsądne jest przypuszczenie, że widzowie mieli połączyć jedno i drugie. Podczas gdy Eumenes ufundował portyk ustawiony na południowym zboczu Akropolu, Agryppa sponsorował budowę dużego budynku teatralnego (odeon) na Agorze (ukończono około 16–14). Ponowne poświęcenie cokołu pokazuje, że Ateńczycy starali się uhonorować Agryppę w taki sam sposób, w jaki uhonorowali poprzednich dobroczyńców. Próbę czasu przetrwały co najmniej dwie inskrypcje dedykacyjne: jedna z tego samego obszaru, co monumentalny cokół i utrzymana w podobnym stylu formalnym, a druga we współczesnym kontekście na południowy zachód od Agory.
Fig. 6 West side of the remains of the Monument of Agrippa. Reproduced with permission of the American School of Classical Studies at Athens: Agora Excavations
Ryc. 6 Zachodnia strona pozostałości pomnika Agryppy. Reprodukcja za zgodą Amerykańskiej Szkoły Studiów Klasycznych w Atenach: Agora Excavations
Po drugiej stronie Akropolu nadal można zlokalizować pozostałości okrągłej świątyni (tholos) poświęconej Augustowi i bogini Romie, choć prawdopodobnie nie znajduje się ona na miejscu. Wśród tych pozostałości odnaleźć można fragment górnej części świątyni (ryc. 7), na którym widnieje inskrypcja:[72]
[ὁ] δῆμος θεᾶι Ῥώμηι καὶ Σ[εβασ]τῶι [[Καίσαρι]] στρα[τηγ]οῦντος ἐπὶ τ[οὺς]
ὁπλίτας Παμμένους τοῦ Ζήνωνος Μαραθωνίου ἱερέως θεᾶς
Ῥώμης καὶ Σεβαστοῦ Σωτῆρος ἐπ’ ἀκροπόλει, ἐπὶ ἱερείας Ἀθηνᾶς
Πολιάδος Μεγίστης τῆς Ἀσκληπίδου Ἁλαιέως θυγατρός
ἐπὶ ἄρχοντος Ἀρήου τ[οῦ] Δωρίωνος Παιανιέως
Lud (poświęcił ten pomnik) bogini Romie i Augustowi Cezarowi (wówczas) Pammenes, syn Zenona z Maratonu, był generałem hoplitów i kapłanem bogini Romy i Augusta Zbawiciela na Akropolu, (i) Megiste, córka Askepiadesa z Halai, była kapłanką Ateny Polias, (i) Areos, syn Doriona z Paiania, był archontem.
Z uwagi na fakt, że Oktawiana określa się jako Σεβαστός (August), pomnik musiał powstać po 27 roku. Co więcej, czas archontariatu Areosa można datować przed 17 rokiem, co pozwala datować budowę pomnika na lata 27-17. [73] Poświęcenie przez δῆμος i tytuł σωτήρ to wspólne cechy, które widzieliśmy wcześniej w odniesieniu do honorów dla rzymskich przywódców.[75]
Fig. 7 The remains of the Temple of Roma and Augustus in front of the east entrance of the Parthenon. Photo by author.
Ryc. 7 Pozostałości świątyni Romy i Augusta przed wschodnim wejściem do Partenonu. Zdjęcie autora. [W starożytnej religii rzymskiej Roma była bóstwem żeńskim, które uosabiało miasto Rzym i szerzej państwo rzymskie.]
Obecne położenie pozostałości Świątyni Romy i Augusta na osi podłużnej z Partenonem często traktowane jest jako dokładna lokalizacja pierwotnego miejsca.[76] Jednak po dokładnym zbadaniu zapisów archeologicznych Binder i inni zakwestionowali to założenie. Mimo to koncentracja znalezisk na Akropolu wskazuje, że świątynia znajdowała się w bliskim sąsiedztwie Partenonu i Erechtejonu.[78] Jak zostanie wykazane poniżej, ten kontekst przestrzenny, oprócz stylu architektonicznego budynku, ma kluczowe znaczenie dla roli i znaczenia świątyni.
Świątynia Romy i Augusta została wzniesiona z marmuru pentelicznego, podobnie jak większość innych budynków na Akropolu (takich jak Partenon, Erechtejon i Świątynia Ateny Nike). Kolumny jońskie świątyni były szczególnie powiązane z lokalnym kontekstem, ponieważ były niemal dokładną repliką kolumn z pobliskiego Erechtejonu (nazwanego na cześć jednego z legendarnych królów Aten). Co więcej, budynki i dekoracje w pobliżu nowo wybudowanej świątyni były ważnym wyrazem historii i tożsamości Aten. W pobliżu świątyni wznosił się Partenon, którego frontony przedstawiały narodziny Ateny i walkę pomiędzy nią a Posejdonem (Paus. 1.24.5). W pobliskim Erechtejonie, który stylistycznie przypominał świątynię Rzymu i Augusta, mieściły się ponoć najważniejsze zabytki przeszłości Aten (m.in. słynne drzewo oliwne podarowane przez Atenę, stary drewniany posąg kultowy Ateny Polias, czy grobowce pierwszych królów). [79] Ten „teatr pamięci”[80] został uznany przez Ateńczyków za odpowiedni kontekst do uhonorowania Romów i Augusta.
Jednocześnie Akropol był także tzw. „polem zwycięstwa”, upamiętniającym triumf Greków nad Persami.[81] Oprócz tego, że Partenon sam w sobie był pomnikiem zwycięstwa, jego metopy na wschodniej fasadzie przedstawiały Gigantomachię, która reprezentowała triumf cywilizacji (Grecy) nad barbarzyństwem (Persowie). Pomiędzy metopami, słynne tarcze Aleksandra Wielkiego, te, które odebrał Persom jako spolia po zwycięstwie pod Granikos w 334 r., przywołałyby podobne kulturowe wspomnienia greckiego triumfu. Wreszcie wolnostojące posągi poległych Persów, znane jako Mniejsza Grupa Attalidów, poświęcone przez Attalosa I z Pergamonu (III wiek p.n.e.), w uderzający sposób uwypukliły kulturową pamięć o greckim triumfie (Paus. 1.25.2). W rezultacie prawdopodobne jest, że Świątynia Romów i Augusta została umieszczona w tym polu pamięci ze względu na współczesne zwycięstwo Augusta (choć dyplomatycznego) nad Partami w roku 20.[82] Wspomnienia kulturowe związane z Akropolem zapewniły odpowiedni kontekst do powiązania bieżących wydarzeń z grecką przeszłością. Teorię tę potwierdza fakt, że podobną strategię zastosowano w połowie I wieku n.e., kiedy na wschodniej fasadzie Partenonu wpisano dedykację dla cesarza Nerona, czcząc go jako „największego imperatora” (αὐτοκράτωρ μέγας), aby upamiętnić jego zwycięstwo nad Partami.[83]
W ten sposób Świątynia Romy i Augusta została zakorzeniona zarówno architektonicznie, jak i przestrzennie w kontekście kulturowego i religijnego krajobrazu Aten. Ponadto umiejscowienie świątyni w kontekście Akropolu mniej więcej w czasach partyjskiego osadnictwa Augusta stworzyło silny związek między teraźniejszością a przeszłością. Ponowne poświęcenie hellenistycznego cokołu Agryppie dodatkowo pokazuje, że praktyka euergetyzmu  była kontynuowana do wczesnej epoki augustowskiej i że przeszłe skojarzenia z budynkami mogły pomóc w kontekstualizacji obecnych wydarzeń.[84] Od tego momentu płaszcz εὐεργέτης to przede wszystkim cesarze rzymscy. Jednak ich zainteresowanie przeszłością Aten, poza wszelkimi celami propagandowymi, jakim mogła służyć, należy również rozumieć pod kątem znalezienia wspólnej płaszczyzny, za pomocą której negocjowano władzę i wpływy między władcą a rządzonymi.
W I wieku p.n.e. Ateny znajdowały się w centrum wojen domowych toczących się w Rzymie. Prawie wszystkie ważne osobistości polityczne biorące udział w tych wojnach odwiedziły Ateny: Pompejusz, Cezar, Brutus, Kasjusz, Antoniusz, Oktawian i Agryppa. W artykule tym argumentowano, że pomiędzy rzymskimi przywódcami a ateńskimi elitami rozpoczął się dialog, w ramach którego negocjowano władzę i wpływy. W poszukiwaniu wspólnej płaszczyzny wykorzystano kotwice do przedstawienia nowych wydarzeń w sposób, który ludzie znali i rozumieli. Jednym ze sposobów osiągnięcia tego celu była społeczno-polityczna praktyka euergetyzmu. W rezultacie przywódcy rzymscy poszli w ślady hellenistycznych dobroczyńców Aten, którzy wielokrotnie ozdabiali greckie miasta, takie jak Ateny, aby zacieśnić swoje więzi z tradycyjnymi ośrodkami kultury greckiej. Choć z biegiem czasu akty euergetyczności niekoniecznie przypominałyby jakichś hellenistycznych poprzedników, to i tak nawiązywałyby do głęboko zakorzenionego oczekiwania co do tego, jak zagraniczny przywódca powinien zachować się w Atenach. Kotwica ta okazała się skuteczna. Ateńczycy uznawali rzymskich przywódców za swoich dobroczyńców i używali odpowiednich honorowych epitetów w dedykacjach im posągów. Innym powtarzającym się sposobem przedstawiania przywódców rzymskich w tradycyjnym ujęciu była asymilacja ze znanymi bóstwami, takimi jak Dionizos czy Apollo.
Dodatkowe oparcia poznawcze wykorzystywane w poszukiwaniu wspólnej płaszczyzny odnaleziono w materialnych przejawach przeszłości i kultury Aten. Świadczy o tym chociażby poświęcenie posągów Brutusa i Kasjusza obok pomników Harmodiusza i Arystogeitona, co „przetłumaczyło” czyn tych pierwszych w potoczny sposób. Ponowne poświęcenie hellenistycznego cokołu Agryppie również pokazuje, że dawne skojarzenia z pomnikami wykorzystywano do uwzględnienia współczesnych wydarzeń. Co więcej, przypadek Świątyni Romów i Augusta pokazał, że nawet w przypadku wznoszenia nowych budynków pamiątkowych można odwołać się do istniejących kontekstów przestrzennych i/lub stylów, aby zakotwiczyć nowe sytuacje lub wydarzenia w tradycyjnych ramach.
Wyniki tego artykułu pokazały zatem, że jeszcze przed epoką cesarstwa przeszłość i kultura Aten były traktowane jako wspólne pole odniesień w celu znalezienia wspólnej płaszczyzny porozumienia między przywódcami Rzymu a Atenami. Dociekania w innych miastach w Grecji dają podobne wyniki i powinny dodatkowo zachęcić uczonych do kwestionowania rzekomego sprawstwa Augusta stojącego za takimi kontaktami z grecką przeszłością i kulturą w okresie zmiany tysiąclecia. W rzeczywistości powinniśmy nawet rozważyć możliwość, że lokalne prognozy dotyczące przywództwa rzymskiego mogły czasami wpływać na centralny obraz. Na przykład w Rzymie słynne zwycięstwo Ateńczyków nad Persami w bitwie pod Salaminą zostało odtworzone przy okazji wyjazdu Gajusza Cezara na Wschód, aby walczyć z Partami (RG 23; Cass. Dio 55.10.7).[87] Inspiracją do stosowania takich kotwic mógł być sposób, w jaki prawie dwie dekady wcześniej zakotwiczona została osada Partów w Atenach.
Tabela 1
Dedykacje z Aten dla rodziny cesarskiej (julio-klaudyjskiej). Oznaczone wzmianki (*) poświadczają oficjalne kapłaństwo w mieście.
Honoree Reference(s) Title(s) (in var.)
Augustus IG II² 3173; SEG 29, 168 σωτήρ
IG II² 3227–3228; SEG 18, 73, 75-79 θεοῦ υἱός
IG II² 3257 χαριστήριος Ἄρει καὶ Σεβαστῷ
IG II² 3521*; 5034* ἱερεύς/ἀρχιερεύς Σεβαστοῦ Καίσαρος
SEG 29, 167 Νέος/ θέος Ἀπόλλων
Livia SEG 22, 152 Ἑστία βουλαία
IG II² 3238 θέα Σεβαστή πρόνοια
IG II² 3239; 3241 θέα Σεβαστή
IG II² 5096* (with Julia Maior) ἱέρεια Ἑστίας ἐπ’ ἀκροπόλει

καὶ Λειβίας καὶ Ἰουλίας

Agrippa IG II² 4122-4123 εὐεργέτης
Drusus Maior IG II² 3249 εὐεργέτης
IG II² 1724*; 1730* ἱερεύς ∆ρούσου ὑπάτου
Gaius Caesar IG II² 3250 νέος Ἄρης
Lucius Caesar IG II² 3251 υἱός Αὐτοκράτορος
IG II² 3252 εὐεργέτης
Tiberius IG II² 3244; 3245 Τιβέριος Κλαύδιος
IG II² 3243; 3246-3247 εὐεργέτης
SEG 17, 68 εὐεργέτης τῆς πόλεως
IG II² 3264–3265; 4209; SEG 17, 68 θεός
Hesperia 4, 58, 21*; IG II² 3530* ἀρχιερεύς Τιβερίου Καίσαρος Σεβαστοῦ

(καὶ ἱερεύς πατρῴου Ἀπόλλωνος)

Drusus Minor IG II² 3257 νέος θεός Ἄρης
Germanicus IG II² 3258-3260 Γερμανικὸς Καῖσαρ
Agrippina Maior SEG 25, 208 θέα Σεβαστή
Caligula IG II² 3267 εὐεργέτης τῆς πόλεως
SEG 34, 182* ἱερεύς Πατρώου Ἀπόλλωνος και τοῦ γένους
Drusilla SEG 34, 180 νέα θέα Ἀφροδίτη
IG II² 3266* ἱερέος αὐτῆς
Julia Livilla IG II² 5101 θυγάτηρ Γερμανιχοῦ
Claudius IG II² 3269; 3271-3272 σωτήρ καὶ εὐεργέτης
IG II² 3266; 3268; 3270; 3276 Καῖσαρ Σεβαστός
IG II² 3274* ἱερεύς Ἀπόλλωνος Πατρώιος αὐτοῦ

καὶ τοῦ γένους

IG II² 5175; 5177–5178;

SEG 19, 235; 23, 130

εὐεργέτης τῆς πόλεως
IG II² 3273 σωτήρ τοῦ κόσμου
Antonia Minor IG II² 3535*; 5095* ἱέρεια /ἀρχιέρεια Ἀντωνίας
Nero IG II² 3278; SEG 32, 252; 44, 165; SIA 1, 60 νέος Ἀπόλλων
IG II² 3277 αὐτοκράτωρ μέγας, υἱός θεοῦ
IG II² 3182* ἀρχιερεύς Νέρωνος

Notatka

Wszystkie daty odnoszą się do roku p.n.e./p.n.e., chyba że wskazano inaczej. Wszystkie tłumaczenia relacji starożytnych autorów pochodzą z Biblioteki Klasycznej Loeba. Jeśli uznam to za stosowne, dodałem więcej aktualnych wyrażeń. Tłumaczenia napisów są mojego autorstwa. Skróty są zgodne ze słownikiem Oxford Classical Dictionary (wydanie czwarte).


Bibliografia

Alcock, S. E. Graecia Capta: the Landscapes of Roman Greece. Cambridge: Cambridge U. P., 1993.Search in Google Scholar

Alcock, S. E. Archaeologies of the Greek Past: Landscape, Monuments, and Memories. Cambridge: Cambridge U. P., 2002.Search in Google Scholar

Alcock, S. E. and J. F. Cherry. “No greater marvel: a Bronze Age classic at Orchomenos.” In Classical Pasts: the classical traditions of Greece and Rome, edited by J. I. Porter, 69–86. Princeton: Princeton U. P., 2006. 10.2307/j.ctv19fvxqg.7Search in Google Scholar

Alcock, S. E. “Kaleidoscopes and the spinning of memory in the Eastern Roman Empire.” In Cultural Memories in the Roman Empire, edited by K. Galinsky and K. D. S. Lapatin, 24–32. Los Angeles: J. Paul Getty Museum, 2015.Search in Google Scholar

van Alfen, P. G. “The coinage of Athens, sixth to first century B.C.” In The Oxford Handbook of Greek and Roman Coinage, edited by W. E. Metcalf, 88–104. Oxford: Oxford U. P., 2012.10.1093/oxfordhb/9780195305746.013.0006Search in Google Scholar

Ando, C. Imperial Ideology and Provincial Loyalty in the Roman Empire. Berkeley: University of California, 2001.10.1525/9780520923720Search in Google Scholar

Azoulay, V. Les tyrannicides d’Athènes: vie et mort de deux statues. Paris: Editions du Seuil, 2004.Search in Google Scholar

Balzat, J. S. and B. W. Millis. “M. Antonius Aristocrates: provincial involvement with Roman power in the late 1st century B.C.” Hesperia 82.4 (2013): 651–672.10.2972/hesperia.82.4.0651Search in Google Scholar

Bardill, J. Constantine, Divine Emperor of the Christian Golden Age. Cambridge: Cambridge U. P., 2012.Search in Google Scholar

Beaumont, L. A. Childhood in Ancient Athens: Iconography and Social History. London: Routledge, 2012.Search in Google Scholar

Binder, W. Der Roma-Augustus Monopteros auf der Akropolis in Athen und sein typologischer Ort. Dissertation. Universität Karlsruhe, 1969.Search in Google Scholar

Borg, B. “Who cared about Greek identity? Athens in the first century BCE.” In The Struggle for Identity: Greeks and their past in the first century BCE, edited by T. A. Schmitz and N. Wiater, 213–234. Stuttgart: Steiner, 2011.Search in Google Scholar

Boschung, D. Die Bildnisse des Augustus. Berlin: Gebr. Mann, 1993. Search in Google Scholar

Brophy, E. “Two-for-one: looking at imperial Egyptian statues with Roman features in Egypt.” In Current Research in Egyptology 2013: Proceedings of the Fourteenth Annual Symposium, University of Cambridge 2013, edited by K. Accetta, R. Fellinger, P. L. Gonçalves, S. Musselwhite and W. P. van Pelt, 22–33. Oxford: Oxbow, 2014.10.2307/j.ctvh1dknj.9Search in Google Scholar

Burden, J. C. Athens Remade in the Age of Augustus: a Study of Architects and Craftsmen at Work. Dissertation. University of California, 1999.Search in Google Scholar

Burnett, A. “The Augustan revolution seen from mints of the provinces.” Journal of Roman Studies 101 (2011): 1–30.10.1017/S0075435811000104Search in Google Scholar

Camia, F. “The theoi sebastoi in the sacred landscape of the polis. Cult places for the emperors in the cities of mainland Greece.” In Im Schatten der Alten? Ideal und Lebenswirklichkeit im römischen Griechenland. 3. Heidelberger Altertumswissenschaftliches Studierendenkolloquium 8.–10. November 2013, edited by J. Fouquet and L. Gaitanou, 9–23. Wiesbaden: Harrassowitz, 2016.Search in Google Scholar

Camp, J. M. 2001, The Archaeology of Athens. New Haven: Yale U. P., 2001. Search in Google Scholar

Carroll, K. K. The Parthenon Inscription, Durham, NC: Duke U. P., 1982.Search in Google Scholar

Clark, H. H. “Communities, commonalities, and communication.” In Rethinking Linguistic Relativity, edited by J. J. Gumperz and S. C. Levinson, 324–355. Cambridge: Cambridge U. P., 1996.Search in Google Scholar

Clinton, K. Eleusis: the Inscriptions on Stone: Documents of the Sanctuary of the Two Goddesses and Public Documents of the Deme. Athens: Archaeological Society at Athens, 2005.Search in Google Scholar

Craig, R. T. “Communication theory as a field.” Communication Theory 9.2 (1999): 119–161.10.1111/j.1468-2885.1999.tb00355.xSearch in Google Scholar

Croft, W. “Towards a social cognitive linguistics.” In New Directions in Cognitive Linguistics, edited by V. Evans and S. Pourcel, 395–420. Amsterdam: John Benjamins, 2009.10.1075/hcp.24.25croSearch in Google Scholar

Culley, G. R. The Restoration of Sacred Monuments in Augustan Athens(IG 2/3(2) 1035). Dissertation. University of North Carolina: Chapel Hill, 1973.Search in Google Scholar

Culley, G. R. “The restoration of sanctuaries in Attica: I.G., II2, 1035.” Hesperia 44 (1975): 207–223.10.2307/147587Search in Google Scholar

Culley, G. R. “The restoration of sanctuaries in Attica, 2. The structure of IG II2, 1035 and the topography of Salamis.” Hesperia 46 (1977): 282–298.10.2307/148048Search in Google Scholar

Dally, O. “Athen in der frühen Kaiserzeit—ein Werk des Kaisers Augustus?” In Η Αθήνα κατά τη Ρωμαϊκή εποχή: πρόσφατες ανακαλύψεις, νέες έρευνες, edited by S. Vlizos, 45–53. Athens: Benaki Museum, 2008. Search in Google Scholar

Dickenson, C. P. “The Agora as political centre in the Roman period.” In Η Αγορά στη Μεσόγειο από τους ομηρικούς έως τους ρωμαϊκούς χρόνους : Διεθνές επιστημονικό συνέδριο, Κώς 14–17 Απριλίου 2011, edited by A. Giannikoure, 47–60. Athens: Υπουρεγείο Πολιτισμού και Τουρισμού, Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αιγαιακών Σπουδών, 2011. Search in Google Scholar

Dickenson, C. P. On the Agora: the Revolution of a Public Space in Hellenistic and Roman Greece(c. 323 BC – 267 AD). Leiden: Brill, 2017. 10.1163/9789004334755Search in Google Scholar

Dijksta, T. M., I. N. I. Kuin, M. Moser and D. Wiedgenannt, editors. Strategies of Remembering in Greece under Rome(100 BC-100 AD). Leiden: Sidestone, 2017.Search in Google Scholar

Dillon, M. and L. Garland. Ancient Rome: Social and Historical Documents from the Early Republic to the Death of Augustus. Second edition. New York: Routledge, 2015.10.4324/9781315709246Search in Google Scholar

Dinsmoor, W. B. “The monument of Agrippa at Athens.” American Journal of Archaeology 24.1 (1920): 83. Search in Google Scholar

Evans, N. “Embedding Rome in Athens.” In Rome and Religion: a Cross-disciplinary Dialogue on the Imperial Cult, edited by J. Brodd and J. L. Reed, 83–97. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2011.Search in Google Scholar

Fittschen, K., P. Zanker and P. Cain. Katalog der römischen Porträts in den Capitolinischen Museen und den anderen kommunalen Sammlungen der Stadt Rom. Band II: die männlichen Privatporträts. Berlin: de Gruyter, 2010.Search in Google Scholar

Foubert, L. “Vesta and Julio-Claudian women in imperial propaganda.” Ancient Society 45 (2015): 187–204.Search in Google Scholar

Fouquet, J. “Der Roma-Augustus-Monopteros auf der Athener Akropolis. Herrscherkult und Memoria «ad Palladis temple vestibulum»?” Thetis 19 (2012): 47–95.Search in Google Scholar

Geagan, D. J. The Athenian Constitution after Sulla. Princeton, NJ: American School of Classical Studies at Athens, 1967.10.2307/1353926Search in Google Scholar

Geagan, D. J. Inscriptions: the Dedicatory Monuments, Princeton, NJ: American School of Classical Studies at Athens, 2011.Search in Google Scholar

Graindor, P. Athènes sous Auguste. Cairo: Impr. Misr., 1927.Search in Google Scholar

Grimm, G. Kunst der Ptolemäer- und Römerzeit im Ägyptischen Museum Kairo, Mainz: Philipp von Zabern, 1975.Search in Google Scholar

Gruen, E. S. Rethinking the Other in Antiquity. Princeton, NJ: Princeton U. P., 2011.10.1515/9781400836550Search in Google Scholar

Gurval, R. A. Actium and Augustus: the Politics and Emotions of Civil War. Ann Arbor: University of Michigan, 1995.10.3998/mpub.14819Search in Google Scholar

Habicht, C. “Zu den Münzmagistraten der Silberprägung des Neuen Stils.” Chiron 21 (1991): 1–23.Search in Google Scholar

Habicht, C. Athen: die Geschichte der Stadt in hellenistischer Zeit. Munich: Beck, 1995.Search in Google Scholar

Habicht, C. “Roman citizens in Athens.” In The Romanization of Athens: Proceedings of an International Conference held at Lincoln, Nebraska(April 1996), edited by M. C. Hoff and S. I. Rotroff, 9–17. Oxford: Oxbow, 1997.Search in Google Scholar

Hekster, O. J., L. M. G. F. E. Claes, E. E. J. Manders, D. Slootjes, Y. Klaassen and N. de Haan. “Nero’s ancestry and the construction of imperial ideology in the early empire. A methodological case study.” Journal of Ancient History and Archaeology 1.4 (2014): 7–27.10.14795/j.v1i4.77Search in Google Scholar

Hekster, O. J. Emperors and Ancestors: Roman Rulers and the Constraints of Tradition. Oxford: Oxford U. P., 2015.10.1093/acprof:oso/9780198736820.001.0001Search in Google Scholar

Hekster, O. J. “Religion and tradition in the Roman Empire: faces of power and anchoring change.” Journal of Ancient Civilizations 32 (2017): 13–34.Search in Google Scholar

Hoff, M. C. The Roman Agora at Athens. Dissertation. Boston University, 1988.Search in Google Scholar

Hoff, M. C. “Civil disobedience and unrest in Augustan Athens.” Hesperia 58 (1989a): 267–276.10.2307/148216Search in Google Scholar

Hoff, M. C. “The early history of the Roman Agora at Athens.” In The Greek Renaissance in the Roman Empire: Papers from the Tenth British Museum Classical Colloquium, edited by S. Walker and A. Cameron, 1–8. London: University of London, Institute of Classical Studies, 1989 b.10.1111/j.2041-5370.1989.tb02043.xSearch in Google Scholar

Hoff, M. C. “Augustus, Apollo and Athens.” Museum Helveticum 49.2 (1992): 223–232.Search in Google Scholar

Hoff, M. C. “The politics and architecture of the Athenian imperial cult.” In Subject and Ruler: the Cult of the Ruling Power in Classical Antiquity. Papers Presented at a Conference held in The University of Alberta on April 13–15, 1994, to Celebrate the 65th Anniversary of Duncan Fishwick, edited by A. Small, 185–200. Ann Arbor: Journal of Roman Archaeology, 1996. Search in Google Scholar

Hoff, M. C. “Athens honors Pompey the Great.” In The Statesman in Plutarch’s Works. Proceedings of the Sixth International Conference of the International Plutarch Society, Nijmegen/Castle Hernen, May 1–5, 2002. Volume II: the Statesman in Plutarch’s Greek and Roman Lives, edited by L. de Blois, 327–336. Leiden: Brill, 2005.Search in Google Scholar

Hoff, M. C. “Greece and the Roman Republic: Athens and Corinth from the late third century to the Augustan era.” In A Companion to the Archaeology of the Roman Republic, edited by J. DeRose Evans, 559–578. Oxford: Wiley-Blackwell, 2013. 10.1002/9781118557129.ch35Search in Google Scholar

Hölscher, T. The Languages of Images in Roman Art. Translated by A. Snodgrass and A. Künzl-Snodgrass. Cambridge: Cambridge U. P., 2004.Search in Google Scholar

Hurwit, J. M. The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology from the Neolithic Era to the Present. Cambridge: Cambridge U. P., 1999.Search in Google Scholar

Isaac, B. H. The Invention of Racism in Classical Antiquity. Princeton: Princeton U. P., 2004. 10.1515/9781400849567Search in Google Scholar

Johansen, F. S. “The portraits in marble of Gaius Julius Caesar: a review.” In Ancient Portraits in the J. Paul Getty Museum.Volume 1, 17–40. Malibu: J. Paul Getty Museum, 1987.Search in Google Scholar

Kajava, M. “Roman senatorial women and the Greek East: epigraphic evidence from the Republican and Augustan period.” In Roman Eastern Policy and Other Studies in Roman History. Proceedings of a Colloquium at Tvärminne, 2-3 October 1987, edited by H. Solin and M. Kajava, 59–124. Helsinki: Societas Scientiarum Fennica, 1990.Search in Google Scholar

Kajava, M. “Vesta and Athens.” In The Greek East in the Roman Context: Proceedings of a Colloquium Organised by the Finnish Institute at Athens; May 21 and 22, 1999, edited by O. Salomies, 71–94. Helsinki: Suomen Ateenan-instituutin säätiö, 2001.Search in Google Scholar

Kaltsas, N. E. Sculpture in the National Archaeological Museum, Athens. Translated by D. Hardy. Los Angeles: J. Paul Getty Museum, 2002.Search in Google Scholar

Kantiréa, M. Les dieux et les dieux Augustes. Le culte impérial en Grèce sous les Julio-claudiens et les Flaviens: études épigraphiques et archéologiques. Paris: De Boccard, 2007.Search in Google Scholar

Keesling, C. “The Hellenistic and Roman afterlives of dedications on the Athenian Akropolis.” In Die Akropolis von Athen im Hellenismus und in der römischen Kaiserzeit, edited by R. Krumeich and C. Witschel, 303–327. Wiesbaden: Reichert, 2010. Search in Google Scholar

Kiss, Z. Etudes sur le portrait impérial Romain en Egypte. Warsaw: Editions scientifiques de Pologne, 1984.Search in Google Scholar

Koortbojian, M. The Divinization of Caesar and Augustus: Precedents, Consequences, Implications. Cambridge: Cambridge U. P., 2013.Search in Google Scholar

Kroll, J. H. The Greek Coins. Princeton: American School of Classical Studies at Athens, 1993.Search in Google Scholar

Kuin, I. N. I. “Anchoring political change in post-Sullan Athens.’ In Strategies of Remembering in Greece under Rome(100 BC-100 AD), edited by T. M. Dijkstra, I. N. I. Kuin, M. Moser and D. Wiedgenannt, 157–167. Leiden: Sidestone, 2017.Search in Google Scholar

Lang, M. L. and M. Crosby. Athenian Weights, Measures, and Tokens. Princeton: American School of Classical Studies at Athens, 1964.10.2307/3601971Search in Google Scholar

Lange, C. H. Res publica constituta. Actium, Apollo, and the Accomplishment of the Triumviral Assignment. Leiden: Brill, 2009.Search in Google Scholar

La Rocca, E. “Pompey Magno novus Neptunus.” Bollettino della commissione archeologica comunale di Roma 92 (1987–1988): 265–292.Search in Google Scholar

Lewis, D. M. “The chronology of the Athenian new style coinage.” Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society 7.2 (1962): 275–300.10.1017/CBO9780511518560.031Search in Google Scholar

Mango, E. “Tanta vis admonitionis inest in locis. Zur Veränderung von Errineringsräumen im Athen des 1. Jahrhunderts v. Chr.” In Die Akropolis von Athen im Hellenismus und in der römischen Kaiserzeit, edited by R. Krumeich and C. Witschel, 117–155. Wiesbaden: Reichert, 2010.Search in Google Scholar

Mattingly, H. B. “Some third magistrates in the Athenian new style silver coinage.” Journal of Hellenic Studies 91 (1971): 85–93.10.2307/631372Search in Google Scholar

Mattingly, H. B. “L. Julius Caesar, governor of Macedonia.” Chiron 9 (1979): 147–167.Search in Google Scholar

Mayer, E. “Propaganda, staged applause, or local politics? Public monuments from Augustus to Septimius Severus.” In The Emperor and Rome: Space, Representation, and Ritual, edited by B. Ewald and C. Noreña, 111–134. Cambridge: Cambridge U. P., 2010.Search in Google Scholar

Mikalson, J. D. Religion in Hellenistic Athens. Berkeley: University of California, 1998. 10.1525/9780520919679Search in Google Scholar

Mitsopoulou, C. “The Eleusinia processional cult vessel: iconographic evidence and interpretation.” In Current Approaches to Religion in Ancient Greece. Papers Presented at a Symposium at the Swedish Institute at Athens, 17-19 April 2008, edited by M. Haysom and J. Wallensten, 189–226. Stockholm: Svenska Institutet i Athen, 2011.Search in Google Scholar

Morales, F. A., “The monument of Roma and Augustus on the Athenian Acropolis: imperial identities and local traditions.” In Imperial Identities in the Roman World, edited by W. Vanacker and A. Zuiderhoek, 141–161. London: Routledge, 2017.Search in Google Scholar

Mørkholm, O. “The chronology of the new style coinage of Athens.” Museum Notes. The American Numismatic Society 29 (1984): 29–42.Search in Google Scholar

Moser, M. “Reused statues for Roman friends: the past as a political resource in Roman Athens.’ In Strategies of Remembering in Greece under Rome(100 BC-100 AD), edited by T. M. Dijkstra, I. N. I. Kuin, M. Moser and D. Wiedgenannt, 169–181. Leiden: Sidestone, 2017.Search in Google Scholar

Newby, Z. “Performing the past: Salamis, naval contests and the Athenian ephebeia.” In Strategies of Remembering in Greece under Rome(100 BC – 100 AD), edited by T. M. Dijkstra, I. N. I. Kuin, M. Moser and D. Wiedgenannt, 83–95. Leiden: Sidestone, 2017.Search in Google Scholar

Nock, A. “Soter and euergetes.” In The Joy of Study: Papers on New Testament and Related Subjects Presented to Honor Frederick Clifton Grant, edited by S. E. Johnson, 127–148. New York: Macmillan, 1951.Search in Google Scholar

Noreña, C. F. Imperial Ideals in the Roman West: Representation, Circulation, Power. Cambridge: Cambridge U. P., 2011.Search in Google Scholar

Orlin, E. M. “Octavian and Egyptian cults: redrawing the boundaries of Romanness.” American Journal of Philology 129.2 (2008): 231–253.10.1353/ajp.0.0007Search in Google Scholar

Parigi, C. “The Romanization of Athens: Greek identity and connectivity between Athens and Rome in the 1st century BC.” In SOMA 2012. Identity and Connectivity: Proceedings of the 16th Symposium on Mediterranean Archaeology, Florence, Italy, 1–3 March 2012. Volume I, edited by L. Bombardieri, 447–455. Oxford: Archaeopress, 2013.Search in Google Scholar

Payne, M. J. Aretas Eneken: Honors to Romans and Italians in Greece from 260 to 27 BC. Dissertation. Michigan State University, 1984.Search in Google Scholar

Pitts, M. and M. J. Versluys, editors. Globalisation and the Roman World: World History, Connectivity and Material Culture. Cambridge: Cambridge U. P., 2015.Search in Google Scholar

Price, S. R. F. Rituals and Power: the Roman Imperial Cult in Asia Minor. Cambridge: Cambridge U. P., 1984.Search in Google Scholar

Raja, R. Urban Development and Regional Identity in the Eastern Roman Provinces, 50 BC-AD 250: Aphrodisias, Ephesos, Athens, Gerasa. Copenhagen: Museum Tusculanum, 2012.Search in Google Scholar

Rathmann, M. “Athen in hellenistischer Zeit—Fremdbestimmung und kulturelle Anziehungskraft.” In Die Akropolis von Athen im Hellenismus und in der römischen Kaiserzeit, edited by R. Krumeich and C. Witschel, 55–93. Wiesbaden: Reichert, 2010. Search in Google Scholar

Raubitschek, A. E. “Octavia’s deification at Athens.” Transactions and Proceedings of the American Philological Association 77 (1946): 146–150.10.2307/283451Search in Google Scholar

Raubitschek, A. E. “Notes on Julius Caesar.” Journal of Roman Studies 44 (1954): 65–75.10.2307/297557Search in Google Scholar

Raubitschek, A. E. “Brutus in Athens.” Phoenix 11.1 (1957): 1–11.10.2307/1086510Search in Google Scholar

Raubitschek, A. E. “The Brutus statue in Athens.” In Atti del terzo congresso internazionale di epigrafia greca e latina(Roma, 4–8 Settembre 1957), 15–21. Rome: L’Erma di Bretschneider, 1959,Search in Google Scholar

Rawson, E. D. “Cicero and the Areopagus.” Athenaeum 63 (1985): 44–67.Search in Google Scholar

Rödel-Braune, C. “Von Lucius Aemilius Paullus zu Augustus. Stiftungen von Römern in Athen.” In Die Akropolis von Athen im Hellenismus und in der römischen Kaiserzeit, edited by R. Krumeich and C. Witschel, 95–115. Wiesbaden: Reichert, 2010.Search in Google Scholar

Rose, C. B. “The Parthians in Augustan Rome.” American Journal of Archaeology 109.1 (2005): 21–75.10.3764/aja.109.1.21Search in Google Scholar

Rosillo-López, C. “Greek self-representation to the Roman Republican power.” In Ruling the Greek World: Approaches to the Roman Empire in the East, edited by F. Lozano, E. Muñiz Grijalvo and J. M. Cortés Copete, 13–26. Stuttgart: Steiner, 2015.Search in Google Scholar

Rostovtzeff, M. “Augustus und Athen.” In Festschrift zu Otto Hirschfelds sechzigsten Geburtstage, 303–311. Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1903.Search in Google Scholar

Schmalz, G. C. R. Public Building and Civic Identity in Augustan and Julio-Claudian Athens. Dissertation. University of Michigan, 1994.Search in Google Scholar

Schmalz, G. C. R. “Athens, Augustus, and the settlement of 21 B.C.” Greek, Roman and Byzantine Studies 37.4 (1997): 381–398.Search in Google Scholar

Schmalz, G. C. R. “Inscribing a ritualized past: the attic restoration decree IG II² 1035 and cultural memory in Augustan Athens.” Eulimene 8/9 (2008): 9–46.Search in Google Scholar

Schmitz, T. A. and N. Wiater, editors. The Struggle for Identity. Greeks and Their Past in the first century BCE. Stuttgart: Steiner, 2011.Search in Google Scholar

Schramm, W. “How communication works.” In The Process and Effects of Mass Communication, edited by W. Schramm, 3–26. Urbana: University of Illinois, 1954.Search in Google Scholar

Shear, J. L. “Reusing statues, rewriting inscriptions and bestowing honours in Roman Athens.” In Art and Inscriptions in the Ancient World, edited by Z. Newby and R. E. Leader-Newby, 221–246. Cambridge: Cambridge U. P., 2007.Search in Google Scholar

Shear Jr., T. L. “Athens: from city state to provincial town.” Hesperia 40.4 (1981): 356–377.10.2307/147878Search in Google Scholar

Spawforth, A. J. S. “Symbol of unity? The Persian wars tradition in the Roman Empire.” In Greek Historiography, edited by S. Hornblower, 233–247. Oxford: Clarendon, 1997.Search in Google Scholar

Spawforth, A. J. S. Greece and the Augustan Cultural Revolution. Cambridge: Cambridge U. P., 2012. 10.1017/CBO9780511997853Search in Google Scholar

Sluiter, I. “Anchoring innovation: a Classical research agenda.” European Review 25.1 (2017): 20–38.10.1017/S1062798716000442Search in Google Scholar

Stanwick, P. E. Portraits of the Ptolemies: Greek kings as Egyptian pharaohs. Austin: University of Texas, 2002.Search in Google Scholar

Stewart, D. “Review of A. J. S. Spawforth, Greece and the Augustan Cultural Revolution.” Bryn Mawr Classical Review 2012.12.04. 2012.Search in Google Scholar

Stefanidou-Tiveriou, T. “Tradition and romanization in the monumental landscape of Athens.” In Η Αθήνα κατά τη Ρωμαϊκή εποχή: πρόσφατες ανακαλύψεις, νέες έρευνες, edited by S. Vlizos, 11–39. Athens: Benaki Museum, 2008. Search in Google Scholar

Strootman, R. Courts and Elites in the Hellenistic Empires: the Near East After the Achaemenids, c. 330 to 30 BCE. Edinburgh: Edinburgh U. P., 2014 a.10.3366/edinburgh/9780748691265.001.0001Search in Google Scholar

Strootman, R. “The dawning of a golden age: images of peace and abundance in Alexandrian court poetry in the context of Ptolemaic imperial ideology.” In Hellenistic Poetry in Context. Tenth International Workshop on Hellenistic Poetry, Groningen 25th-27th August 2010, edited by G. C. Wakker, R. F. Regtuit and A. Harder, 325–341. Leuven: Peeters, 2014 b.Search in Google Scholar

Strootman, R. “Antiochos IV and Rome: the festival at Daphne (Syria), the treaty of Apameia and the revival of Seleukid expansionism in the West.” In Rome and the Seleukid East: Select Papers from Seleukid Study Day V, Université Libre de Bruxelles, 21–23 Aug. 2015, edited by A. Coşkun and D. Engels. Brussels: Éditions Latomus, forthcoming. 10.2307/j.ctv1q26ncx.10Search in Google Scholar

Swain, H. and M. E. Davies. Aspects of Roman History 82 BC-AD 14: a Source Based Approach. New York: Routledge, 2010.10.4324/9780203856659Search in Google Scholar

Telin, A. “Roman visitors in Athens (II-I c. BC).” In Im Schatten der Alten? Ideal und Lebenswirklichkeit im römischen Griechenland. 3. Heidelberger Altertumswissenschaftliches Studierendenkolloquium 8.-10. November 2013, edited by J. Fouquet and L. Gaitanou, 187–193. Wiesbaden: Harrassowitz, 2016.Search in Google Scholar

Thakur, S. “Identity under construction in Roman Athens.” In Negotiating the Past in the Past: Identity, Memory, and Landscape in Archaeological Research, edited by N. Yoffee, 104–127. Tucson: University of Arizona, 2007.Search in Google Scholar

Thompson, H. A. “The impact of Roman architects and architecture on Athens: 170 B.C.-A.D. 170.” In Roman Architecture in the Greek World, edited by S. Macready and F. H. Thompson, 1–17. London: Society of Antiquaries of London, 1987. Search in Google Scholar

Thompson, M. The New Style Silver Coinage of Athens. New York: American Numismatic Society, 1961.Search in Google Scholar

Toynbee, J. M. C. “Portraits of Julius Caesar.” Greece and Rome 4.1 (1957): 2–9.10.1017/S0017383500015631Search in Google Scholar

Tversky A. and D. Kahneman. “Judgement under uncertainty: heuristics and biases.” Science (New Series) 185.4157 (1974): 1124–1131.10.1126/science.185.4157.1124Search in Google Scholar

Vanderpool, E. “Three inscriptions from Eleusis.” Aρχαιoλoγικóν Δελτίoν 23.1 (1968): 1–9.Search in Google Scholar

Versnel, H. S. Triumphus: an Inquiry into the Origin, Development and Meaning of the Roman Triumph. Leiden: Brill, 1970.Search in Google Scholar

Vlassopoulos, K. “Review of A. J. S. Spawforth, Greece and the Augustan Cultural Revolution.” Classical Review 63.1 (2013): 182–184.10.1017/S0009840X12002934Search in Google Scholar

Walker, S. “Athens under Augustus.” In The Romanization of Athens. Proceedings of an International Conference Held at Lincoln, Nebraska (April 1996), edited by M. C. Hoff and S. I. Rotroff, 67–80. Oxford: Oxbow, 1997. Search in Google Scholar

Wallace-Hadrill, A. Rome’s Cultural Revolution. Cambridge: Cambridge U. P., 2008. Search in Google Scholar

Waterfield, R. Taken at the Flood: the Roman Conquest of Greece. Oxford: Oxford U. P., 2014. Search in Google Scholar

Weinstock, S. Divus Julius. Oxford: Clarendon, 1971.Search in Google Scholar

Whittaker, H. “Some reflections on the Temple to the goddess Roma and Augustus on the Acropolis at Athens.” In Greek Romans and Roman Greeks: Studies in Cultural Interaction, edited by E. N. Ostenfeld, 25–39. Aarhus: Aarhus U. P., 2002. Search in Google Scholar

Zanker, P. Provinzielle Kaiserporträts: zur Rezeption der Selbdarstellung des Princeps. Munich: Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, 1983.Search in Google Scholar

Zanker, P. The Power of Images in the Age of Augustus. Translated by A. Shapiro. Ann Arbor: University of Michigan, 1988.10.3998/mpub.12362Search in Google Scholar

Zanker, P. “The irritating statues and contradictory portraits of Julius Caesar.” In A Companion to Julius Caesar, edited M. T. Griffin, 288–314. Chichester: Wiley-Blackwell, 2009.10.1002/9781444308440.ch21Search in Google Scholar

Published Online: 2018-06-19
Published in Print: 2018-06-04

© 2018 Walter de Gruyter GmbH, Berlin/Boston

BY-NC-ND 4.0 license  Open Access Published by De Gruyter June 19, 2018

This work is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 License.

Link do artykułu: https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/jah-2017-0023/html