Portret Napoleona z 1792 roku. Domena publiczna.
Rewolucja Francuska i korsykańskie nadzieje
Wybuch Rewolucji Francuskiej w 1789 roku był dla młodego Napoleona Bonaparte wydarzeniem o znaczeniu nie tylko politycznym, ale również osobistym. Dwudziestoletni podporucznik artylerii, wychowany w cieniu korsykańskiej klęski z 1769 roku i pamięci o walce Pascala Paolego przeciwko Francji, początkowo widział w rewolucji szansę na odrodzenie wolności Korsyki. Monarchia Burbonów kojarzyła mu się z uciskiem wyspy, z dominacją obcego państwa i z porządkiem społecznym, który ograniczał awans ludzi pozbawionych majątku i wpływów. Idee wolności, równości obywatelskiej i reform państwa wydawały się natomiast otwierać drogę nowemu pokoleniu ambitnych ludzi, do którego Napoleon zaliczał samego siebie.
Napoleon Bonaparte przyjął rewolucję francuską z ostrożnym entuzjazmem. Nie był republikaninem w późniejszym znaczeniu tego słowa, ale sympatyzował z ideami Oświecenia, które poznał podczas nauki w szkołach wojskowych w Brienne i École Militaire.
Czytał autorów takich jak: Jean-Jacques Rousseau, Voltaire, Guillaume-Thomas Raynal, Honoré Gabriel Riqueti de Mirabeau, Niccolò Machiavelli.
Fascynował się również starożytnym Rzymem oraz republikańską cnotą obywatelską. Jego zainteresowania były jednak znacznie szersze — studiował historię Arabów, Wenecji, Anglii, Turcji, Szwajcarii i świata antycznego. Sporządzał obszerne notatki z dzieł historycznych i politycznych, ucząc się analizować mechanizmy państwa, wojny i społeczeństwa. Szczególne wrażenie wywarli na nim: Aleksander Wielki, Juliusz Cezar, Hannibal, Scypion Afrykański, Plutarch.
Już jako kadet uchodził za zapalonego czytelnika historii. Szczególnie ważne były dla niego:„Żywoty sławnych mężów” Plutarcha, dzieła o republice i cesarstwie rzymskim, opisy kampanii Aleksandra i Cezara, literatura o Sparcie i republice rzymskiej.
W późniejszych wypowiedziach Napoleona widać świadome utożsamianie się z tradycją antycznych zdobywców. Podziwiał: szybkość i śmiałość działań Aleksandra, polityczny geniusz Cezara, umiejętność tworzenia lojalnej armii, budowę imperium opartego na osobistej charyzmie wodza.
Wpływ lektur odnoszących się do starożytności na ambicje Napoleona był bardzo duży, choć nie w prostym sensie naśladowania dawnych wodzów. Antyk dostarczył mu przede wszystkim: wzorców wielkości, języka politycznej chwały, modelu bohatera-historycznego, przekonania, że jednostka może zmieniać bieg dziejów.
Napoleon często postrzegał samego siebie w kategoriach antycznych. Jego późniejsza propaganda była stylizowana na rzymską i wykorzystywała: orły legionowe, monumentalną ikonografię, triumfalne łuki, kult wodza.
Lata 1786–1791 były okresem intensywnego rozwoju intelektualnego Napoleona. Przed ukończeniem dwudziestu sześciu lat napisał około sześćdziesięciu esejów, nowel, broszur i traktatów politycznych.
Był ambitnym pisarzem i myślicielem, który próbował odnaleźć własną drogę polityczną. W jego młodzieńczych tekstach pojawiały się już motywy, które później zdominują epokę napoleońską:kult wielkich ludzi, przekonanie o historycznej misji narodów, fascynacja siłą państwa, wiara w energiczne działanie.
Przed ukończeniem dwudziestu sześciu lat napisał około sześćdziesięciu esejów, nowel, broszur i traktatów politycznych. Był ambitnym pisarzem i myślicielem, który próbował odnaleźć własną drogę polityczną. W jego młodzieńczych tekstach pojawiały się już motywy, które później zdominują epokę napoleońską: kult wielkich ludzi, przekonanie o historycznej misji narodów, fascynacja siłą państwa i wiara w energiczne działanie.
W tym okresie Napoleon czuł się przede wszystkim Korsykaninem i to z Korsyką wiązał swe ambicje. W jego pismach stale powracał temat cierpienia wyspy pod obcą dominacją. Pisał:
„Korsyka to naród nie do ujarzmienia”.
W innym miejscu deklarował:
„Gdybym miał zniszczyć tylko jednego człowieka, aby uwolnić moich rodaków, odszedłbym w tej chwili i wbił miecz w pierś tyrana”.
Jego młodzieńcze teksty były przesycone romantycznym nacjonalizmem, kultem oporu wobec najeźdźcy oraz idealizacją korsykańskiej wspólnoty. Napoleon uważał Korsykanów za lud szczególnie przywiązany do wolności i honoru. Morze oddzielające wyspę od kontynentu jawiło mu się zarazem jako źródło izolacji i symbol odrębności narodowej.
Pierwsze działania polityczne na Korsyce
9 września 1789 roku Napoleon opuścił garnizon w Auxonne i udał się na Korsykę. Znacznie bardziej interesowały go wówczas sprawy wyspy niż wydarzenia w Paryżu. Już 31 października 1789 roku podczas spotkania politycznego w Ajaccio napisał list do Zgromadzenia Narodowego — swój pierwszy ważny dokument polityczny.
W tekście tym oskarżał korsykańskich deputowanych o korupcję, służalczość wobec monarchii i zdradę interesów wyspy. Potępiał „gorliwych rojalistów”, którzy — jego zdaniem — byli przekupywani przez dwór i sabotowali wykonanie dekretów rewolucyjnych. List różnił się radykalnie od wcześniejszych idealistycznych rozważań Napoleona. Pojawiał się w nim już brutalny język walki politycznej, oskarżenia o manipulację, zdradę i nadużycia władzy.
W listopadzie 1789 roku Napoleon udał się do Bastii — ówczesnej stolicy Korsyki — gdzie rozpoczął intensywną działalność agitacyjną. Rozdawał trójkolorowe kokardy i flagi, organizował patriotyczne komitety oraz próbował wymusić wykonanie dekretów Zgromadzenia Narodowego. Jego działania wywołały gwałtowne napięcia polityczne. Gubernator Barrin uznał go za wichrzyciela i nakazał mu opuścić miasto.
Napoleon coraz wyraźniej pokazywał wtedy cechy, które później staną się znakiem rozpoznawczym jego polityki: energię działania, bezkompromisowość, skłonność do przekraczania granic legalności i przekonanie, że zdecydowana siła może przełamać opór społeczeństwa.
30 listopada 1789 roku Zgromadzenie Narodowe formalnie uznało Korsykę za część Francji, posiadającą tę samą konstytucję co kontynent. Napoleon przyjął tę decyzję z entuzjazmem. Widział w niej szansę reform i awansu społecznego. Dla wielu korsykańskich patriotów był to jednak początek utraty rzeczywistej niezależności.
Napoleon i korsykański ruch narodowy
Korsyka końca XVIII wieku była społeczeństwem głęboko podzielonym. Rywalizowały ze sobą miasta, klany i prowincje, a jednocześnie ogromny autorytet zachowywał przebywający na emigracji Pascal Paoli — dawny przywódca niepodległej Korsyki i symbol walki narodowej przeciw Francji.
Napoleon od dzieciństwa uważał Paolego za bohatera. Pisał do niego pełne patosu listy:
„Urodziłem się, gdy kraj chylił się ku upadkowi… krzyki umierających, jęki uciśnionych i łzy rozpaczy otaczały moją kołyskę”.
Słowa te pokazują niezwykłą emocjonalność młodego Bonapartego i jego silną identyfikację z losem wyspy. Aż do 1791 roku podziw Napoleona dla Paolego był niemal bezgraniczny. Widział w nim idealnego patriotę — człowieka, który odmówił podporządkowania się obcemu mocarstwu i poświęcił życie sprawie narodowej.
Po uzyskaniu urlopu Napoleon wrócił do Ajaccio i aktywnie zaangażował się w działalność polityczną. Wspierał organizowanie korsykańskiej Gwardii Narodowej, uczestniczył w zgromadzeniach wyborczych razem z bratem Joseph Bonaparte, propagował symbole rewolucji oraz współtworzył patriotyczne kluby polityczne wzorowane na organizacjach paryskich.
Joseph Bonaparte był w tym okresie bardziej politykiem niż wojskowym. Działał w administracji Korsyki, uczestniczył w zgromadzeniach rewolucyjnych i reprezentował umiarkowane skrzydło rodziny Bonapartów. Podczas gdy Napoleon był impulsywny i radykalny, Joseph częściej próbował łagodzić konflikty i budować kompromisy.
Bonapartowie należeli do nielicznej części miejscowej szlachty otwarcie popierającej rewolucję.
Spotkanie z Paolim i narastający konflikt
11 lipca 1790 roku Pascal Paoli wrócił na Korsykę po ponad dwudziestu latach emigracji. Napoleon i Joseph uczestniczyli w komitecie powitalnym, mając nadzieję na ścisłą współpracę z dawnym bohaterem narodowym.
Stało się jednak inaczej. Paoli traktował Bonapartych z nieufnością. Pamiętał, że ojciec Napoleona po klęsce powstania przeszedł na stronę Francuzów, a sam Napoleon był oficerem armii francuskiej i człowiekiem częściowo wychowanym poza Korsyką.
Rozbieżności szybko zaczęły się pogłębiać. Paoli był zwolennikiem szerokiej autonomii Korsyki i coraz bardziej nieufnie odnosił się do radykalizacji rewolucji francuskiej. Napoleon przeciwnie — stopniowo zbliżał się do jakobinów i coraz mocniej wiązał przyszłość wyspy z Francją rewolucyjną.
31 stycznia 1791 roku Napoleon powrócił do pułku w Auxonne. W czerwcu awansował na porucznika i został przeniesiony do 4. pułku artylerii w Valence. Tam nawiązał kontakty z klubami jakobińskimi i szybko zbliżył się do radykalnego skrzydła rewolucji. Wstąpił do klubu jakobinów i wygłaszał przemówienia przeciw szlachcie oraz duchowieństwu.
Mimo szlacheckiego pochodzenia uważał ancien régime za system blokujący awans ludzi zdolnych, lecz ubogich. Sytuacja materialna rodziny Bonapartów była trudna. Po śmierci ojca Napoleon utrzymywał rodzinę ze skromnego żołdu oficerskiego.
„List do Buttafuoco” i radykalizacja poglądów
Napoleon wystąpił publicznie przeciw deputowanemu Matteo Buttafuoco, którego oskarżał o zdradę ideałów korsykańskich i wspieranie „absurdalnego reżimu feudalnego”. Broszura „List do M. Buttafuoco” była jego pierwszym znaczącym tekstem politycznym.
Paoli odebrał jednak ten atak również jako uderzenie w siebie, ponieważ współpracował z krytykowanym politykiem. Konflikt między dawnym bohaterem narodowym a młodym Bonapartem zaczął stawać się coraz bardziej osobisty.
Dodatkowym źródłem napięć była religia. Napoleon zdecydowanie poparł Konstytucję Cywilną Duchowieństwa podporządkowującą Kościół państwu. Na głęboko katolickiej Korsyce wywoływało to ogromny sprzeciw.
Wielkanocne zajścia w Ajaccio (1792)
Najpoważniejszy kryzys nastąpił podczas wydarzeń wielkanocnych w Ajaccio w kwietniu 1792 roku. Konflikt rozpoczął się wokół księży, którzy odmówili złożenia przysięgi na Konstytucję Cywilną Duchowieństwa.
Napoleon, będący już podpułkownikiem korsykańskiej Gwardii Narodowej, aktywnie stanął po stronie rewolucjonistów. Uliczne zamieszki szybko przerodziły się w walki z użyciem broni. Oddziały związane z Napoleonem wkroczyły do zabudowań kościelnych i klasztornych, gdzie doszło do rabunków i zniszczeń.
Według części relacji Bonaparte próbował wykorzystać chaos do przejęcia cytadeli Ajaccio. Przez kilka dni jego oddziały faktycznie kontrolowały część miasta. Napoleon oskarżany był o użycie siły wobec cywilów i przekroczenie uprawnień.
Wydarzenia te stały się punktem zwrotnym w relacjach z Paolim. Dla wielu Korsykanów Bonaparte przestał być patriotą, a zaczął jawić się jako reprezentant radykalnej rewolucyjnej Francji.
28 maja 1792 roku Napoleon udał się do Paryża, by bronić się przed zarzutami związanymi z zamieszkami.
Rewolucja i doświadczenie przemocy
10 sierpnia 1792 roku Napoleon był świadkiem szturmu na pałac Tuileries i upadku monarchii. Widział tłum upokarzający Ludwika XVI i obserwował gwałtowność rewolucji.
Sceny przemocy wywarły na nim ogromne wrażenie. Napoleon popierał obalenie monarchii, ale jednocześnie uważał, że tłumowi nie wolno pozwalać na bezkarność. Według późniejszych relacji miał stwierdzić, że wystarczyłoby użyć artylerii, aby rozproszyć demonstrantów.
Jeszcze większy wpływ wywarły na nim masakry wrześniowe 1792 roku. Rewolucja nauczyła go, że polityka nie jest abstrakcyjną debatą filozoficzną, lecz walką o władzę, w której stawką bywa życie tysięcy ludzi.
Zerwanie z Paolim i opuszczenie Korsyki
W 1792 i 1793 roku konflikt między Bonapartymi a Paolim osiągnął punkt krytyczny. Po egzekucji Ludwika XVI większość korsykańskich elit była przerażona kierunkiem rewolucji.
Paoli coraz wyraźniej dystansował się od Francji i zaczął szukać wsparcia Wielkiej Brytanii. Napoleon natomiast pozostał wierny Republice.
1 kwietnia 1792 roku został mianowany podpułkownikiem batalionu ochotników w Ajaccio. W lutym 1793 roku uczestniczył w nieudanej wyprawie na Sardynię. Po tej klęsce jego konflikt z Paolim stał się nieodwracalny.
W maju 1793 roku paoliści splądrowali dom Bonapartych w Ajaccio. Napoleon był nawet celem zamachu. Rodzina została uznana za zdrajców sprawy korsykańskiej.
10 czerwca 1793 roku Bonapartowie opuścili Korsykę i udali się do Marsylii jako polityczni uchodźcy. Był to moment przełomowy w życiu Napoleona — definitywne zerwanie z ojczyzną dzieciństwa.
Od tej chwili jego przyszłość była już związana wyłącznie z Francją.
Losy rodziny Bonapartów w latach 1789–1793
Wydarzenia rewolucji francuskiej i konfliktu korsykańskiego dotknęły nie tylko samego Napoleona, lecz całą rodzinę Bonapartów. Lata 1789–1793 były dla nich okresem gwałtownego awansu politycznego, dramatycznych podziałów oraz ostatecznego zerwania z Korsyką. Rodzina, należąca do drobnej korsykańskiej szlachty, po śmierci Carlo Bonapartego w 1785 roku znalazła się w trudnej sytuacji finansowej. Owdowiała Letizia Bonaparte musiała samodzielnie wychowywać ośmioro dzieci i utrzymywać rodzinę przy bardzo ograniczonych dochodach.
Najstarszy z braci, Joseph Bonaparte, angażował się przede wszystkim w działalność polityczną i administracyjną. Uczestniczył wraz z Napoleonem w korsykańskich zgromadzeniach rewolucyjnych, wspierał organizowanie lokalnych struktur republikańskich i należał do umiarkowanego skrzydła zwolenników rewolucji. W przeciwieństwie do impulsywnego Napoleona częściej próbował łagodzić konflikty między korsykańskimi frakcjami.
Lucien Bonaparte, młodszy brat Napoleona, już jako nastolatek silnie związał się z radykalnym nurtem rewolucji. Był entuzjastycznym republikaninem i sympatykiem jakobinów. Jego gwałtowny temperament i skłonność do radykalnych deklaracji politycznych często przewyższały nawet postawę Napoleona. W późniejszych latach odegra ważną rolę polityczną podczas zamachu stanu 18 brumaire’a, lecz już na początku rewolucji ujawniał talent agitatora i mówcy.
Louis Bonaparte był jeszcze bardzo młody, ale podobnie jak pozostali bracia został wciągnięty w wir wydarzeń politycznych. Rodzina traktowała edukację wojskową jako najważniejszą drogę awansu społecznego i również jego przygotowywano do służby państwowej oraz wojskowej.
Siostry Napoleona — Elisa, Pauline i Caroline — wraz z matką doświadczały przede wszystkim skutków niestabilności politycznej i pogarszającej się sytuacji materialnej rodziny. Letizia Bonaparte odgrywała w tym okresie rolę centralną. Była osobą niezwykle energiczną, oszczędną i odporną psychicznie. To ona utrzymywała jedność rodziny w czasie politycznych kryzysów i emigracji. Napoleon przez całe życie podkreślał siłę charakteru matki i uważał ją za najtwardszą osobę w rodzinie.
Konflikt z Pasqualem Paolim coraz mocniej izolował Bonapartów na Korsyce. Początkowo rodzina popierała dawnego bohatera narodowego, jednak wraz z radykalizacją rewolucji ich drogi zaczęły się rozchodzić. Napoleon i jego bracia opowiedzieli się po stronie Republiki Francuskiej, podczas gdy Paoli coraz wyraźniej zmierzał ku zerwaniu z Francją i szukaniu poparcia brytyjskiego.
W 1793 roku sytuacja stała się dramatyczna. Zwolennicy Paolego uznali Bonapartów za zdrajców Korsyki. Dom rodzinny w Ajaccio został splądrowany, a sama rodzina znalazła się w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Napoleon był nawet celem planowanego zamachu. W maju i czerwcu 1793 roku Letizia wraz z dziećmi musiała uciekać z wyspy praktycznie w pośpiechu, pozostawiając większość majątku.
10 czerwca 1793 roku Bonapartowie przybyli do Francji jako polityczni uchodźcy. Początkowo schronili się w Tulonie, następnie w Marsylii. Ich sytuacja była bardzo trudna — żyli niemal w biedzie, zależni od żołdu Napoleona i pomocy znajomych. Rodzina starała się ukrywać swoje szlacheckie pochodzenie, ponieważ okres terroru rewolucyjnego czynił arystokratyczne korzenie bardzo niebezpiecznymi. Według części relacji Letizia i córki przedstawiały się czasem jako krawcowe lub ubogie mieszczanki, aby uniknąć podejrzeń.
Pobyt w Marsylii okazał się jednak przełomowy. Bonapartowie weszli tam w kontakt z rodziną Clarych — zamożnych kupców i armatorów. Znajomość ta miała ogromne znaczenie społeczne i finansowe. Joseph Bonaparte poślubił Julie Clary 1 sierpnia 1794 roku, co umocniło pozycję rodziny w środowisku republikańskiej burżuazji południowej Francji. Młodsza siostra Julie, Désirée Clary, była przez pewien czas związana z Napoleonem i uchodziła nawet za jego potencjalną narzeczoną.
Lata 1789–1793 były więc dla Bonapartów okresem podwójnej transformacji. Z jednej strony utracili Korsykę — ojczyznę, majątek i dawne środowisko polityczne. Z drugiej jednak właśnie wtedy rozpoczęła się ich droga ku francuskiej karierze państwowej i wojskowej. Rewolucja zniszczyła dawny świat Bonapartów, ale jednocześnie stworzyła warunki, dzięki którym rodzina korsykańskiej drobnej szlachty mogła w ciągu kilkunastu lat stać się jedną z najpotężniejszych dynastii Europy.
Znaczenie lat 1789–1793
Pierwsze lata rewolucji odegrały decydującą rolę w kształtowaniu osobowości i poglądów Napoleona Bonapartego. To właśnie wtedy przeszedł drogę od korsykańskiego nacjonalisty do francuskiego rewolucjonisty.
Rewolucja dała mu szansę kariery, której nigdy nie osiągnąłby w ancien régime. Upadek dawnych elit otworzył drogę ambitnym oficerom pozbawionym wielkich nazwisk i majątków.
Jednocześnie doświadczenia Korsyki nauczyły go nieufności wobec lokalnych partykularyzmów i polityki klanowej. Konflikt z Paolim uświadomił mu, że wielka polityka wymaga oparcia się na silnym państwie, armii i sprawnej administracji.
Lata 1789–1793 były więc szkołą polityczną Napoleona. W ich trakcie ukształtowały się niemal wszystkie cechy przyszłego cesarza: ambicja, wiara w siłę państwa, przekonanie o konieczności porządku, talent organizacyjny oraz gotowość do użycia przemocy w imię racji politycznej.
Rewolucja stworzyła Napoleona — a Napoleon wkrótce miał stać się jednym z jej najpotężniejszych spadkobierców.
Piotr Kotlarz
Napoleon, twórca nowożytnej propagandy i kultu jednostki (Cz. II
