Między Pogotowiem a improwizowaną obroną. Harcerze i harcerki województwa wileńskiego w wojnie obronnej Polski w 1939 r. / Piotr Kotlarz

Stan badań, rekonstrukcja działań i katalog nazwisk
Stan kwerendy: 24 sierpnia 2026 r.
Wersja robocza do dalszej weryfikacji archiwalnej

Streszczenie

Artykuł podejmuje próbę rekonstrukcji udziału harcerzy i harcerek związanych z województwem wileńskim w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 r. Podstawę stanowią opublikowane wspomnienia, monografie obrony Wilna, przedwojenne wydawnictwa urzędowe Związku Harcerstwa Polskiego, biogramy instytucjonalne oraz materiały dostępne w repozytoriach cyfrowych. Szczególną uwagę poświęcono odróżnieniu trzech kategorii: osób niewątpliwie należących do harcerstwa i uczestniczących w działaniach wrześniowych; młodzieży ochotniczej, której przynależność organizacyjna pozostaje niepotwierdzona; oraz nazwisk pojawiających się dopiero w opowieści popularnej, bez możliwego do prześledzenia łańcucha źródłowego. Ustalono, że aktywność wileńskiego harcerstwa przybrała przede wszystkim formę służby Pogotowia Harcerek i Pogotowia Harcerzy, łączności, pracy gońców, obrony przeciwlotniczej, pomocy sanitarnej i aprowizacyjnej, wartowniczej służby symbolicznej oraz udziału części młodzieży w improwizowanych oddziałach ochotniczych. W centrum analizy znalazły się: Wileński Harcerski Batalion Ochotniczy, młodzieżowa warta przy Mauzoleum Matki i Serca Syna na Rossie oraz walki 18–19 września w rejonie Mostu Zielonego. Imiennie i z wysokim stopniem pewności można obecnie wskazać jedynie kilka osób, m.in. Józefa Andrzeja Grzesiaka, Józefa Stefana Grzesiaka, Emila Karewicza, Kazimierza Bolińskiego i Jana Rymszewicza. Artykuł nie zamyka tematu, lecz porządkuje stan wiedzy, prostuje utrwalone nieścisłości i wyznacza kierunki dalszej kwerendy archiwalnej.

Słowa kluczowe: harcerstwo, ZHP, województwo wileńskie, Wilno, wrzesień 1939, wojna obronna Polski, Pogotowie Harcerek, Pogotowie Harcerzy, Wileński Harcerski Batalion Ochotniczy, Rossa.

1. Przedmiot, zakres i metoda badań

Odtworzenie udziału harcerstwa w wojnie 1939 r. jest zadaniem niewspółmiernie trudniejszym niż rekonstrukcja działań regularnej jednostki wojskowej. Drużyny i hufce nie prowadziły dzienników bojowych porównywalnych z dokumentacją wojska, a zasadniczą część ich służby stanowiły czynności rozproszone: dyżury, przenoszenie meldunków, opatrywanie rannych, gaszenie pożarów, pomoc uchodźcom, organizowanie żywności i wody, obserwacja oraz doraźna obrona. Czynności te rzadko trafiały do dokumentacji operacyjnej. Jeszcze większe straty w bazie źródłowej przyniosły kolejno: okupacja sowiecka, włączenie Wilna do Litwy, ponowne zajęcie miasta przez ZSRR, okupacja niemiecka, powojenne przesunięcie granic i represje wobec środowisk niepodległościowych.

Przedmiotem artykułu są osoby związane przed 1 września 1939 r. z harcerstwem na obszarze województwa wileńskiego albo z Wileńską Chorągwią Harcerzy i Wileńską Chorągwią Harcerek, które podjęły służbę na rzecz obrony państwa we wrześniu 1939 r. Tak określony zakres wymaga zastrzeżenia. Granice organizacyjne chorągwi nie pokrywały się z granicami administracyjnymi: Wileńska Chorągiew Harcerzy obejmowała również część drużyn z województwa nowogródzkiego. W efekcie przynależność do „chorągwi wileńskiej” nie zawsze oznaczała zamieszkanie w województwie wileńskim. W niniejszym opracowaniu odróżniono zatem związek organizacyjny z chorągwią od związku terytorialnego z województwem.

Kwerendę internetową potraktowano jako etap rozpoznawczy, nie jako substytut badań archiwalnych. Wykorzystano cyfrowe kopie przedwojennych rozkazów i „Wiadomości Urzędowych” ZHP, opracowania Instytutu Pamięci Narodowej, elektroniczne katalogi archiwów, biogramy muzealne i środowiskowe, opublikowane relacje oraz najważniejsze opracowania historii obrony Wilna. Dane z blogów i stron popularnych uwzględniano wyłącznie jako wskazówki do dalszych poszukiwań. Nie przyjmowano za dowód samego powtórzenia tej samej informacji przez wiele witryn, jeżeli wszystkie wywodziły ją z jednego, niewskazanego źródła.

W odniesieniu do nazwisk zastosowano czterostopniową skalę wiarygodności:

potwierdzone — źródło instytucjonalne, opublikowana relacja uczestnika albo kilka niezależnych przekazów potwierdza zarówno przynależność harcerską, jak i konkretną służbę we wrześniu;

wysoce prawdopodobne — dobrze potwierdzona jest przynależność i funkcja organizacyjna, ale nie zachował się opis indywidualnego działania w dniach walk;

młodzież ochotnicza — status harcerski nieustalony — potwierdzony jest udział w obronie, lecz nie członkostwo w ZHP;

trop badawczy — informacja występuje w przekazie pośrednim i wymaga weryfikacji w relacji pierwotnej lub aktach.

Takie rozwiązanie jest celowo ostrożne. Pozwala uniknąć dwóch przeciwstawnych błędów: z jednej strony pominięcia młodych uczestników obrony tylko dlatego, że nie zachowała się legitymacja harcerska, z drugiej — automatycznego uznawania każdego ucznia lub nastoletniego ochotnika za harcerza.

2. Wileńskie harcerstwo w przededniu wojny

U schyłku II Rzeczypospolitej ZHP był organizacją masową, liczącą ponad 200 tys. członków.^[1] Wileńszczyzna należała do regionów o szczególnie silnej tradycji harcerskiej. Jej symbolem pozostawała Czarna Trzynastka Wileńska, lecz życie organizacyjne nie ograniczało się do Wilna. W 1938 r. Wileńska Chorągiew Harcerzy skupiała — według zestawienia opartego na monografii Antoniego Wasilewskiego — 4869 harcerzy, 66 instruktorów i 125 drużyn w dwudziestu hufcach.^[2] W granicach województwa działały hufce miejskie Wilna, hufiec powiatu wileńsko-trockiego oraz ośrodki m.in. w Brasławiu, Dziśnie, Nowej Wilejce, Oszmianie, Postawach, Święcianach i Wilejce. Pozostałe hufce chorągwi leżały już w województwie nowogródzkim.

Do 10 maja 1939 r. chorągwią harcerzy kierował Paweł Puciata, następnie funkcję komendanta objął hm. Bolesław Pietraszkiewicz.^[2] Informacja ta ma znaczenie dla krytyki źródeł, gdyż część późniejszych biogramów nazywa komendantem chorągwi w 1939 r. Józefa Andrzeja Grzesiaka „Czarnego”. Grzesiak był bezspornie najważniejszym instruktorem Czarnej Trzynastki, byłym komendantem chorągwi i członkiem Głównej Kwatery Harcerzy, ale formalne kierownictwo chorągwi w ostatnich miesiącach przed wojną należało do Pietraszkiewicza. Można przypuszczać, że późniejsi autorzy utożsamiali przywództwo Grzesiaka podczas mobilizacji harcerskiej z urzędem komendanta. Nie należy jednak obu ról mieszać.

Wileńską Chorągwią Harcerek w latach 1935–1939 kierowała hm. Maria Steckiewicz.^[3] Opublikowany w 1937 r. skład komendy wymieniał ponadto: Jadwigę Wasilewską jako zastępczynię komendantki i referentkę służby samarytańskiej, Helenę Brancewiczównę jako sekretarkę, Helenę Tatarową jako skarbniczkę, Antoninę Świdzińską jako referentkę zuchów, Katarzynę Piotrowiczównę jako odpowiedzialną za starsze dziewczęta, Walentynę Szulimowiczową jako referentkę pracy poza Wilnem, Marię Szczerbińską jako odpowiedzialną za obozy i kolonie, Wandę Kluczyńską oraz Władysławę Muzolfową, odpowiedzialną za środowisko wileńskie.^[4] Wykaz ten dokumentuje kadrowy potencjał chorągwi, ale nie dowodzi automatycznie, że każda z wymienionych zachowała tę samą funkcję we wrześniu 1939 r. ani że każda wzięła udział w konkretnej akcji. Jest on punktem wyjścia do dalszych badań personalnych.

3. Pogotowie wojenne: przygotowanie do służby pomocniczej

ZHP nie został zaskoczony samą potrzebą służby wojennej, choć skala i kierunek agresji przekroczyły wcześniejsze założenia. Pogotowie Harcerek utworzono na szczeblu centralnym rozkazem z 24 września 1938 r., powierzając jego kierownictwo hm. Józefinie Łapińskiej.^[5] W 1939 r. rozwijano analogiczne Pogotowie Harcerzy. Przygotowanie obejmowało przede wszystkim ratownictwo, łączność, obronę przeciwlotniczą i przeciwgazową, ochronę przeciwpożarową, gospodarstwo, opiekę nad dziećmi i ludnością cywilną oraz pomoc służbom publicznym. Wspomnienia działaczek Komendy Pogotowia podkreślają, że po wybuchu wojny łączność centrali z terenami szybko się załamała; w praktyce o działaniu zastępów decydowały lokalne komendantki, drużynowe, a nieraz same zastępowe.^[6]

To rozproszenie tłumaczy charakter zachowanych świadectw z Wilna. Nie ma jednego rozkazu, który wymieniałby wszystkich pełniących służbę. Istnieją natomiast ślady kilku nakładających się kręgów aktywności:

zorganizowane Pogotowie Harcerek i Harcerzy;

służba w strukturach obrony przeciwlotniczej, sanitarnej i łączności;

Wileński Harcerski Batalion Ochotniczy;

drużyny wartownicze i grupy Przysposobienia Wojskowego;

spontaniczne grupy uczniów i młodzieży uzbrojone przez wojskowych lub zdobywające broń podczas walk;

harcerze ewakuowani z innych województw, którzy przyłączali się do wileńskiej organizacji.

Nie wszystkie te formacje były oddziałami bojowymi. Nazwa „batalion” mogła oznaczać strukturę ewidencyjną i szkoleniową, nie zaś jednostkę o pełnym stanie osobowym, jednolitym uzbrojeniu i własnym zadaniu taktycznym. Służby łączności, OPL i sanitarne były z kolei integralną częścią obrony, choć ich uczestnicy nie zawsze oddawali strzały.

4. Od mobilizacji do 17 września: służba miasta zaplecza

Przez pierwsze dwa tygodnie wojny Wilno pozostawało poza bezpośrednim zasięgiem walk lądowych. Miasto było jednak bombardowane, przyjmowało transporty wojskowe, rannych i uchodźców, a jednocześnie stopniowo traciło regularne garnizony kierowane na front niemiecki. W takim środowisku zadania Pogotowia nabierały zasadniczego znaczenia. Harcerze mogli pełnić dyżury gońców i obserwatorów, pomagać w alarmowaniu ludności, zaciemnianiu miasta, zabezpieczaniu obiektów i organizowaniu schronów. Harcerki przygotowane do ratownictwa i gospodarstwa prowadziły pomoc sanitarną, żywnościową i opiekuńczą.

Konkretne nazwiska wykonawców tych czynności giną jednak niemal całkowicie. Z dostępnych publikacji można wiarygodnie odtworzyć raczej sieć organizacyjną i zakres szkolenia niż listę dyżurów. Szczególnie ważne jest tu odróżnienie dowodu organizacyjnego od biograficznego. Fakt, że Maria Steckiewicz była komendantką chorągwi, a Jadwiga Wasilewska odpowiadała za służbę samarytańską w 1937 r., czyni ich udział w mobilizacji harcerek bardzo prawdopodobnym. Bez relacji, rozkazu lub dziennika pracy nie wolno jednak dopisywać im czynności, których źródła nie odnotowują.

Odmienny przypadek stanowi Jan Rymszewicz. Ten pochodzący z Wileńszczyzny instruktor, przed wojną kierujący działem finansowym komendy chorągwi, znalazł się w sierpniu 1939 r. w Warszawie. Według biogramu środowiskowego odpowiedział na apel prezydenta Stefana Starzyńskiego i wraz z ochotnikami ruszył do formujących się jednostek; kolumnę rozproszyły naloty niemieckie. Po kampanii wrócił do Wilna.^[7] Jego przykład poszerza perspektywę terytorialną: udział harcerza województwa wileńskiego w wojnie obronnej nie musiał dokonywać się na Wileńszczyźnie.

5. Wileński Harcerski Batalion Ochotniczy

Najbardziej wyrazistą, a zarazem najsłabiej udokumentowaną organizacyjnie formą mobilizacji był Wileński Harcerski Batalion Ochotniczy. Jego organizatorem i dowódcą był hm. Józef Andrzej Grzesiak „Czarny”, twórca i wieloletni opiekun Czarnej Trzynastki. Biogramy ZHP, Gedanopedii i Muzeum Armii Krajowej zgodnie przypisują mu sformowanie i szkolenie batalionu na polecenie władz wojskowych.^[8] Rozbieżności dotyczą natomiast daty rozwiązania, relacji między batalionem a późniejszym Związkiem Bojowników Niepodległości oraz formalnej funkcji Grzesiaka w komendzie chorągwi. Najostrożniej można stwierdzić, że batalion działał w pierwszej połowie września, a w obliczu agresji sowieckiej przestał funkcjonować jako jawna formacja. Dopiero 18 października 1939 r. odbyła się narada, na której środowisko Czarnej Trzynastki zdecydowało o przejściu do konspiracji pod nazwą Związku Bojowników Niepodległości.

Nie udało się odnaleźć pewnej listy stanu osobowego batalionu, rozkazu organizacyjnego, numeracji kompanii ani zestawienia uzbrojenia. Brak też podstaw, by przedstawiać go jako zwarty oddział, który w dniach 18–19 września walczył w jednym rejonie miasta. Właściwszy jest obraz zasobu przeszkolonych ochotników, z którego poszczególnych uczestników kierowano do różnych zadań. Jednym z nich był Józef Stefan Grzesiak, syn „Czarnego”, urodzony w Wilnie 10 listopada 1922 r., wychowanek Czarnej Trzynastki i absolwent Gimnazjum im. Króla Stanisława Augusta. Biogram przygotowany przez Instytut Pamięci Narodowej stwierdza wprost, że we wrześniu 1939 r. służył w Ochotniczym Batalionie Harcerskim i uczestniczył w obronie Wilna przed Armią Czerwoną.^[9] Jest to obecnie najmocniej udokumentowany przykład połączenia członkostwa harcerskiego, służby batalionowej i udziału w obronie miasta.

Batalion przyjmował także harcerzy napływających spoza województwa. Edmund Miterski, wychowanek harcerstwa białostockiego, po ewakuacji przez Wołkowysk dotarł do Wilna i około 12 września dołączył do oddziału Grzesiaka.^[10] Nie powinien być zaliczany do „harcerzy województwa wileńskiego” w sensie pochodzenia lub przedwojennej przynależności, ale jego biografia potwierdza istnienie batalionu i pokazuje, że wileńska mobilizacja miała funkcję punktu zbornego dla rozproszonych harcerzy.

6. 17–19 września: od rozkazu odwrotu do lokalnego oporu

Agresja ZSRR 17 września radykalnie zmieniła sytuację. Wilno dysponowało ograniczonymi siłami, gdyż większość jednostek garnizonu skierowano wcześniej przeciw Niemcom. Dowództwo Obszaru Warownego „Wilno” uznało, że miasto nie ma warunków do długotrwałej obrony, i rozpoczęło wycofywanie oddziałów ku granicy litewskiej. Nie oznaczało to jednak, że 18 września walk nie było. W różnych punktach miasta opór podejmowały grupy żołnierzy, Korpusu Ochrony Pogranicza, policjantów, Przysposobienia Wojskowego oraz ochotników. Część starć miała charakter spontaniczny i nie tworzyła jednego, scentralizowanego planu.^[11]

W tej fazie szczególnie trudno ustalić, kto był harcerzem, kto uczniem po szkoleniu PW, a kto po prostu młodym mieszkańcem. Relacje posługują się określeniami „młodzież”, „ochotnicy”, „harcerze” i „pewiacy” niekonsekwentnie. Jedna osoba mogła równocześnie należeć do drużyny harcerskiej i uczestniczyć w PW. Z tego powodu artykuł nie przepisuje automatycznie do katalogu harcerskiego wszystkich młodych obrońców, lecz pokazuje ich obok grupy potwierdzonej, z wyraźnym oznaczeniem niepewności.

7. Rossa: ostatnia zmiana warty i narodziny legendy

Jednym z najlepiej udokumentowanych epizodów harcerskich jest służba przy Mauzoleum Matki i Serca Syna na Rossie. Po 13 września, gdy wycofano stałą wartę wojskową, posterunek przejęły drużyny harcerskie i ochotnicy Przysposobienia Wojskowego. Wieczorem 18 września młodzieżową wartę odwołano. Kazimierz Boliński, harcerz i mieszkaniec Wilna, pozostawił relację o ostatniej zmianie: razem z nim służbę pełnił Jasio, czyli Jan Turek, a rozkaz zdjęcia posterunku przekazał kolarz-gońca. Młodzi zostali następnie skierowani do kompanii PW zbierającej się w Gimnazjum Litewskim i ruszyli w kierunku Mejszagoły.^[12]

Relacja Bolińskiego zawiera również krótki, lecz ważny ślad pracy harcerek. Dziewczęta z Pogotowia przyniosły chłopcom żywność i podtrzymywały ich na duchu przed wymarszem.^[13] Nie znamy ich nazwisk. Ten anonimowy przekaz jest typowy dla kobiecego udziału w obronie: potwierdza zbiorową obecność i konkretną czynność, lecz nie pozwala sporządzić imiennej listy.

Wokół Rossy powstała legenda o trzech harcerzach, którzy mieli zginąć na ostatniej warcie. Badania Czesława Grzelaka wykazały, że polegli tam żołnierze KOP: kpr. Wincenty Salwiński oraz szeregowi Wacław Sawicki i Piotr Stachirowicz. Nie byli oni młodzieżową wartą przy mauzoleum, a ich śmierć nie nastąpiła podczas rzekomego trwania harcerzy na posterunku do końca.^[14] Ustalenie to nie umniejsza znaczenia warty. Przeciwnie, pozwala oddzielić rzeczywisty, ryzykowny obowiązek pełniony przez Bolińskiego i jego kolegów od późniejszej konstrukcji legendowej.

Status Jana Turka wymaga dodatkowej ostrożności. Jego udział w ostatniej zmianie jest poświadczony relacją Bolińskiego, ale dostępne materiały nie potwierdzają niezależnie członkostwa Turka w ZHP. W katalogu nazwisk należy go zatem umieścić jako uczestnika młodzieżowej warty o nieustalonym statusie organizacyjnym.

8. Gońcy i obrona przeciwlotnicza: Emil Karewicz

Drugim dobrze udokumentowanym uczestnikiem jest Emil Karewicz, urodzony w Wilnie w 1923 r., późniejszy aktor. Jako szesnastoletni harcerz pełnił służbę gońca Komendy Obrony Przeciwlotniczej miasta.^[15] Zadanie wymagało poruszania się pomiędzy punktami dowodzenia w warunkach bombardowań, ostrzału i załamania łączności telefonicznej. Nie była to rola pomocnicza w sensie marginalnym: w improwizowanej obronie szybkie przekazywanie meldunków mogło decydować o skierowaniu ludzi i środków do zagrożonego rejonu.

Karewicz wspominał noc z 18 na 19 września i wydarzenia w pobliżu Mostu Zielonego. Widział sowieckie czołgi, płonący polski samochód i chaotyczny odwrót obrońców. Jego relacja nie pozwala przypisać mu zniszczenia pojazdu ani udziału w określonej obsłudze broni; dokumentuje natomiast bezpośrednią obecność harcerskiego gońca w strefie walk. Właśnie tak należy ją interpretować, bez późniejszego „ubojowienia” służby.

9. Most Zielony i młodzież ochotnicza

Most Zielony stał się jednym z głównych punktów oporu. Źródła wymieniają w tym rejonie żołnierzy, policjantów, grupy OPL i młodzieżowych ochotników. Ryszard Andrys-Jankowski, uczeń wileńskiego gimnazjum, opisał ostrzeliwanie sowieckich czołgów przez obrońców mostu. Według jego relacji jeden z pojazdów został unieruchomiony na przeprawie, a obrońcy usiłowali wykorzystać przeciw czołgom m.in. beczkę z paliwem.^[16] Udział Andrysa-Jankowskiego w walce jest zatem potwierdzony; nie odnaleziono jednak źródła pozwalającego nazwać go harcerzem.

Podobny problem dotyczy Janusza Rybackiego, młodego ochotnika walczącego w kompanii w rejonie dworca i ulicy Poleskiej. Opracowanie Grzelaka, oparte na jego relacji, przedstawia oddział złożony z żołnierzy i ochotników PW, wyposażony w ciężkie karabiny maszynowe oraz kilka karabinów przeciwpancernych. Grupa uczestniczyła w walce z sowieckimi pojazdami, niszcząc lub uszkadzając część z nich.^[17] Relacja potwierdza skalę zaangażowania młodzieży, lecz nie daje podstaw do wpisania Rybackiego na listę harcerzy. W tej samej grupie miał znajdować się niewymieniony z imienia syn historyka Henryka Łowmiańskiego. Ustalenie jego tożsamości i przynależności organizacyjnej pozostaje konkretnym zadaniem kwerendalnym.

Przykłady Andrysa-Jankowskiego i Rybackiego są ważne także metodologicznie. Pokazują, że badanie udziału harcerstwa musi objąć dokumentację szkół i PW, ale wyników nie wolno przenosić automatycznie między organizacjami. Dopiero księga drużyny, karta członkowska, wspomnienie instruktora lub nekrolog środowiskowy może rozstrzygnąć, czy młody ochotnik był równocześnie harcerzem.

10. Harcerki: służba widoczna zbiorowo, niewidoczna imiennie

W dostępnej narracji o obronie Wilna kobiety pojawiają się rzadziej niż mężczyźni, chociaż zakres przygotowania Pogotowia Harcerek wskazuje na ich stałą obecność w służbie miasta. Przyczyna jest źródłowa: działania aprowizacyjne, sanitarne, opiekuńcze i łącznościowe pozostawiały mniej dokumentacji niż walka z czołgami. Wspomnienia często określają wykonawczynie zbiorowo jako „harcerki z Pogotowia”, bez nazwisk i przydziałów.

Na obecnym etapie można imiennie wskazać przede wszystkim kadrę zdolną do uruchomienia tej służby. Maria Steckiewicz była komendantką chorągwi do 1939 r.; Jadwiga Wasilewska miała doświadczenie zastępczyni komendantki i referentki samarytańskiej; Walentyna Szulimowiczowa odpowiadała za pracę poza Wilnem, a Władysława Muzolfowa za środowisko miejskie. Nie odnaleziono jednak cyfrowych dokumentów, które przypisywałyby im konkretne dyżury po 1 września. W artykule są więc traktowane jako potwierdzone osoby funkcyjne aparatu mobilizacyjnego, nie jako osoby z odtworzonym epizodem bojowym.

Najbardziej konkretna informacja o praktycznej służbie harcerek pochodzi z relacji Kazimierza Bolińskiego: w Gimnazjum Litewskim dokarmiały chłopców z formującej się kompanii młodzieżowej. Choć czynność ta może wydawać się drobna, odbywała się w momencie rozpadu regularnych struktur i bezpośredniego zagrożenia miasta. Aprowizacja, uspokajanie nieletnich ochotników i przygotowanie ich do marszu były rzeczywistym elementem zdolności oddziału do działania.

Nie ma natomiast podstaw, aby łączyć z kierowaniem wileńskimi harcerkami Jadwigę Falkowską. Była ona wybitną instruktorką ZHP, ale dostępne wykazy organizacyjne nie powierzają jej w 1939 r. komendy Wileńskiej Chorągwi Harcerek. Włączenie jej do lokalnej narracji wynika prawdopodobnie z przeniesienia ogólnopolskiej biografii na grunt wileński.

11. Powiaty poza Wilnem: mapa białych plam

Największą słabością obecnego stanu wiedzy jest koncentracja na mieście wojewódzkim. Nie oznacza ona, że harcerze z Brasławia, Dzisny, Oszmiany, Postaw, Święcian, Wilejki, Nowej Wilejki lub powiatu wileńsko-trockiego nie podjęli służby. Przeciwnie, istnienie hufców oraz ogólnopolska mobilizacja Pogotowia czynią to bardzo prawdopodobnym. Kwerenda internetowa nie ujawniła jednak wiarygodnych imiennych wykazów ich wrześniowych działań.

Na prowincji zakres służby mógł obejmować ochronę stacji kolejowych i mostów, obserwację przeciwlotniczą, pomoc przy transportach rannych i uchodźców, opiekę nad rodzinami rezerwistów, łączność rowerową, gaszenie pożarów oraz porządkowanie ewakuacji urzędów. Po 17 września młodzież mogła pomagać wycofującym się oddziałom lub podejmować próby ukrycia broni i sztandarów. Są to jednak hipotezy oparte na modelu ogólnopolskim, a nie ustalenia dotyczące konkretnych miejscowości. W tekście naukowym powinny pozostać hipotezami do sprawdzenia.

Szczególną ostrożność należy zachować przy materiałach dotyczących Mołodeczna i Lidy. Przed wojną należały one do województwa nowogródzkiego, choć środowiska harcerskie mogły być podporządkowane Wileńskiej Chorągwi Harcerzy. Nazwiska działaczy konspiracyjnych z Mołodeczna z października 1939 r. nie są tym samym co lista uczestników wojny obronnej. Podobnie harcerski batalion działający w Lidzie nie może być bez dodatkowego kryterium zaliczony do województwa wileńskiego. Rozróżnienie terytorium i struktury organizacyjnej jest niezbędne dla uniknięcia zawyżenia listy.

12. Katalog osób i ocena wiarygodności

Poniższa tabela obejmuje nazwiska, które kwerenda pozwoliła powiązać z omawianym tematem. Nie jest wykazem zamkniętym. Kolumna „ocena” odnosi się wyłącznie do związku danej osoby z harcerstwem i służbą we wrześniu 1939 r., a nie do całej jej późniejszej biografii.

Źródło tabeli: opracowanie własne na podstawie źródeł wymienionych w przypisach i bibliografii.

13. Nazwiska, których nie należy dopisywać bez zastrzeżeń

Badanie środowiska wileńskiego szczególnie łatwo prowadzi do anachronizmu: wiedza o późniejszej służbie w Armii Krajowej bywa cofana do września 1939 r. Władysław Korkuć był niewątpliwie późniejszym harcerzem, konspiratorem i żołnierzem AK. Internetowa opowieść o jego udziale jako jedenastolatka w obronie Wilna wymaga jednak odnalezienia pierwotnej relacji, nagrania lub dokumentu. Bez takiego potwierdzenia powinien pozostać w rubryce „trop badawczy”, nie wśród ustalonych obrońców.

Podobnie nie udało się potwierdzić związku Jerzego Dargiełły z działaniami wrześniowymi. Sam stopień harcerski, późniejsza konspiracja lub obecność w wileńskim środowisku nie wystarczają. Dotyczy to również Piotra Kasprowicza i wielu późniejszych członków Związku Bojowników Niepodległości: fakt wejścia do konspiracji w październiku 1939 r. nie dowodzi służby bojowej miesiąc wcześniej.

Do listy harcerzy nie należy też wpisywać żołnierzy KOP poległych przy Rossie — Wincentego Salwińskiego, Wacława Sawickiego i Piotra Stachirowicza. Ich nazwiska powinny pozostać w artykule, ale jako korekta legendy, nie jako część katalogu harcerskiego.

14. Znaczenie służby harcerskiej

Liczebność imiennego katalogu jest niewielka w porównaniu z przedwojenną skalą organizacji. Nie oznacza to małego udziału harcerstwa, lecz ubóstwo źródeł. W Wilnie jego znaczenie ujawnia się na czterech poziomach.

Po pierwsze, harcerstwo tworzyło rezerwuar młodzieży przygotowanej do działania. Umiejętność pracy w zastępie, orientacji w mieście, jazdy na rowerze, udzielania pierwszej pomocy, zachowania w alarmie i wykonywania rozkazów była bezpośrednio użyteczna w OPL, łączności i służbie sanitarnej.

Po drugie, zapewniało lokalną sieć organizacyjną w chwili, gdy regularne instytucje ulegały rozproszeniu. Zasada samodzielności zastępów, opisana przez kierownictwo Pogotowia Harcerek, pozwalała podejmować pracę bez stałego kontaktu z centralą.

Po trzecie, harcerze stanowili część ochotniczej osłony odwrotu. Warta na Rossie, kompania PW, gońcy OPL i obrońcy mostów nie zatrzymali operacyjnie Armii Czerwonej, ale podtrzymywali łączność, porządek i zdolność wycofujących się grup do działania.

Po czwarte, wrześniowa mobilizacja stała się pomostem ku konspiracji. Środowisko Czarnej Trzynastki wykorzystało istniejące więzi do utworzenia Związku Bojowników Niepodległości. Nie należy utożsamiać batalionu wrześniowego z późniejszą organizacją, ale ciągłość personalna i etosowa jest czytelna.

15. Dalsza kwerenda: od Internetu do archiwów

Kwerenda sieciowa osiąga w tym miejscu granicę użyteczności. Następny etap powinien połączyć badania instytucjonalne, lokalne i rodzinne.

15.1. Archiwa centralne i harcerskie

W Archiwum Akt Nowych należy przejrzeć zespoły Głównej Kwatery Harcerzy i Głównej Kwatery Harcerek, rozkazy chorągwi, sprawozdania hufców, wykazy instruktorów oraz korespondencję Pogotowia. Katalogi cyfrowe wskazują, że zachowały się materiały dotyczące Wileńskiej Chorągwi, choć nie wszystkie są zdigitalizowane.^[18] W Archiwum Polskiej Akademii Nauk znajduje się maszynopis „Wileńska Chorągiew Harcerek 1939–1945 — opracowanie” z 1974 r., który powinien zostać sprawdzony w pierwszej kolejności.^[19] Niezbędna jest również kwerenda w Muzeum Harcerstwa w Warszawie i archiwach środowiskowych ZHP oraz ZHR.

15.2. Instytucje litewskie i wileńskie

Ze względu na powojenną zmianę granic część dokumentacji może znajdować się w Lietuvos centrinis valstybės archyvas, archiwach miasta Wilna, bibliotekach Uniwersytetu Wileńskiego i Litewskiej Akademii Nauk. Poszukiwania powinny objąć polskie szkoły średnie, Gimnazjum Litewskie jako miejsce zbiórki kompanii PW, dokumentację OPL oraz materiały policyjne z okresu przekazania miasta Litwie.

15.3. Kwerenda imienna

Dla każdej osoby z tabeli należy założyć osobną kartę badawczą z wariantami pisowni nazwiska, datą urodzenia, szkołą, drużyną i hufcem, stopniem, funkcją, przydziałem wrześniowym, późniejszą organizacją konspiracyjną oraz sygnaturą źródła. Szczególnie pilne jest:

ustalenie pełnych danych Kazimierza Bolińskiego i Jana Turka;

odnalezienie ewidencji gońców Komendy OPL, która mogłaby wskazać kolegów Emila Karewicza;

poszukiwanie listy Wileńskiego Harcerskiego Batalionu Ochotniczego;

identyfikacja syna Henryka Łowmiańskiego walczącego w grupie dworcowej;

porównanie list uczniów wileńskich gimnazjów z ewidencją drużyn ZHP;

weryfikacja relacji przypisywanej Władysławowi Korkuciowi;

ustalenie losów członkiń komendy chorągwi harcerek z wykazu 1937 r.;

osobne kwerendy dla Brasławia, Dzisny, Oszmiany, Postaw, Święcian, Wilejki i Nowej Wilejki.

15.4. Apel do środowisk i rodzin

Skuteczny może być publiczny kwestionariusz skierowany do dawnych środowisk kresowych i rodzin. Należy pytać nie tylko o „udział w walce”, ale o dyżury, miejsca zbiórek, przenoszenie meldunków, rowery, opaski, punkty sanitarne, kuchnie, schrony, warty, szkoły i nazwiska osób dowodzących. To właśnie pozornie drobne szczegóły pozwalają połączyć anonimową relację z konkretną drużyną.

Zakończenie

Udział harcerzy i harcerek województwa wileńskiego w wojnie obronnej Polski nie przybrał formy jednej kampanii ani jednego batalionu walczącego w zwartym szyku. Był mozaiką służb podejmowanych od pierwszych alarmów lotniczych do wkroczenia Armii Czerwonej: łączności, OPL, ratownictwa, aprowizacji, wart, pomocy uchodźcom, szkolenia ochotników i lokalnej walki. W dniach 18–19 września część młodzieży znalazła się w strefie bezpośredniego starcia, zwłaszcza na Rossie, przy Moście Zielonym, dworcu i ulicy Poleskiej.

Kwerenda pozwala dziś z dużą pewnością wymienić Józefa Andrzeja Grzesiaka, Józefa Stefana Grzesiaka, Emila Karewicza, Kazimierza Bolińskiego i Jana Rymszewicza. Pozwala także wskazać Marię Steckiewicz i Bolesława Pietraszkiewicza jako osoby stojące na czele struktur objętych mobilizacją, choć bez odtworzonego indywidualnego epizodu. Imienne świadectwo harcerek pozostaje szczątkowe: znamy ich zbiorową służbę przy kompanii młodzieżowej, ale nie nazwiska wykonawczyń.

Najważniejszym rezultatem badań jest równie mocne zaznaczenie tego, czego nie wiadomo. Jan Turek, Ryszard Andrys-Jankowski i Janusz Rybacki byli uczestnikami obrony, lecz ich status harcerski wymaga potwierdzenia. Władysław Korkuć i Jerzy Dargiełło pozostają tropami. Trzej polegli przy Rossie byli żołnierzami KOP, nie harcerzami z ostatniej warty. Takie rozróżnienia nie zubożają pamięci. Chronią ją przed przekształceniem w katalog niekontrolowanych powtórzeń i tworzą wiarygodną podstawę dla dalszego odzyskiwania nazwisk.

Przypisy

[1] Związek Harcerstwa Polskiego, „Historia harcerstwa”, informacja o liczebności organizacji u schyłku lat trzydziestych, https://zhp.pl/odkryj/historia-harcerstwa/ (dostęp: 24 VIII 2026).

[2] Antoni Wasilewski, Zarys dziejów Wileńskiej Chorągwi Harcerzy, Niezależne Wydawnictwo Harcerskie, Warszawa 1983; zestawienie struktury i komendantów reprodukowane w haśle „Wileńska Chorągiew Harcerzy”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Wile%C5%84ska_Chor%C4%85giew_Harcerzy (dostęp: 24 VIII 2026). Dane z hasła wykorzystano wyłącznie jako drogowskaz do wskazanej monografii.

[3] „Maria Steckiewicz”, biogram, Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.umk.pl/Content/250330/PDF/steckiewicz_maria_2.pdf (dostęp: 24 VIII 2026).

[4] „Wiadomości Urzędowe” ZHP 1937, nr 11, wykaz komend chorągwi, https://archiwumharcerskie.pl/images/0/0a/1937-12_W-wa_Wiadomosci_urzedowe_nr_11.pdf (dostęp: 24 VIII 2026).

[5] Rozkaz Naczelnictwa ZHP L. 13 z 24 IX 1938 r., „Wiadomości Urzędowe” ZHP 1938, nr 8, https://archiwumharcerskie.pl/images/b/bb/1938-10_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_8.pdf (dostęp: 24 VIII 2026).

[6] Maria Steckiewicz, Józefina Łapińska, „O pracy komendy Pogotowia Harcerek”, w: Harcerki 1939–1945. Relacje–pamiętniki, Warszawa 1985; fragment udostępniony przez Fundację Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, https://www.sowiniec.com.pl/php/3_p_podziemna.php?ID3=475&li=1&s=2&sort=OPS (dostęp: 24 VIII 2026).

[7] „Jan Rymszewicz”, Chorągiew Gdańska ZHP, https://gdanska.zhp.pl/jan-rymszewicz/ (dostęp: 24 VIII 2026).

[8] „Józef Grzesiak”, Gedanopedia, https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=GRZESIAK_J%C3%93ZEF,_harcmistrz; „Józef Andrzej Grzesiak”, Baza Żołnierzy Armii Krajowej Muzeum AK, https://baza.muzeum-ak.pl/zolnierz/40369/; „Józef Grzesiak”, Chorągiew Gdańska ZHP, https://gdanska.zhp.pl/jozef-grzesiak-2/ (dostęp: 24 VIII 2026).

[9] Piotr Niwiński, „Harcerskie wychowanie”, Instytut Pamięci Narodowej, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/mlodziez/92048,Harcerskie-wychowanie.html (dostęp: 24 VIII 2026).

[10] „Edmund Miterski”, Polish Air Force, https://www.polishairforce.pl/miterski.html (dostęp: 24 VIII 2026).

[11] Czesław Grzelak, Wilno–Grodno–Kodziowce 1939, Bellona, Warszawa 2002, passim; por. „Obrona Wilna i Grodna w 1939 roku”, Kresy1939.pl, https://kresy1939.pl/blog/2015/07/14/obrona-wilna-i-grodna-w-1939-roku/ (dostęp: 24 VIII 2026).

[12] Czesław Grzelak, Wilno–Grodno–Kodziowce 1939, dz. cyt., relacja Kazimierza Bolińskiego; „19 września 1939”, Polskie Radio, https://www.polskieradio.pl/205/3775/artykul/1186631,19-wrzesnia-1939 (dostęp: 24 VIII 2026).

[13] „Wilno–Grodno–Kodziowce 1939 w relacjach”, Kresy1939.pl, https://kresy1939.pl/blog/2015/09/08/wilno-grodno-kodziowce-1939-w-relacjach/ (dostęp: 24 VIII 2026).

[14] Czesław Grzelak, Wilno–Grodno–Kodziowce 1939, dz. cyt.; „Obrona Wilna i Grodna…”, dz. cyt.

[15] Czesław Grzelak, Wilno–Grodno–Kodziowce 1939, dz. cyt., relacja Emila Karewicza; „Zmarł wybitny aktor, obrońca Wilna w 1939 — Emil Karewicz (1923–2020)”, Instytut Pamięci Narodowej, https://bialystok.ipn.gov.pl/pl1/aktualnosci/93252,Zmarl-wybitny-aktor-obronca-Wilna-w-1939-Emil-Karewicz-1923-2020.html (dostęp: 24 VIII 2026).

[16] Czesław Grzelak, Wilno–Grodno–Kodziowce 1939, dz. cyt., relacja Ryszarda Andrysa-Jankowskiego; „Obrona Wilna i Grodna…”, dz. cyt.

[17] Czesław Grzelak, Wilno–Grodno–Kodziowce 1939, dz. cyt., relacja Janusza Rybackiego.

[18] Archiwum Akt Nowych, materiały Głównej Kwatery Harcerzy i Wileńskiej Chorągwi w katalogu Szukaj w Archiwach, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ (dostęp: 24 VIII 2026).

[19] Archiwum Polskiej Akademii Nauk, spis zdawczo-odbiorczy zawierający pozycję „Wileńska Chorągiew Harcerek 1939–1945 — opracowanie. 1974, mps, 17”, https://ihpan.edu.pl/wp-content/uploads/2018/10/spisy-zdawczo-odbiorcze-AAN.pdf (dostęp: 24 VIII 2026).

Bibliografia selektywna

Źródła drukowane i wspomnienia

Steckiewicz Maria, Łapińska Józefina, „O pracy komendy Pogotowia Harcerek”, w: Harcerki 1939–1945. Relacje–pamiętniki, Warszawa 1985.

„Wiadomości Urzędowe” ZHP 1937, nr 11.

„Wiadomości Urzędowe” ZHP 1938, nr 8.

Opracowania

Grzelak Czesław, Wilno 1939, Warszawa 1993.

Grzelak Czesław, Wilno–Grodno–Kodziowce 1939, Bellona, Warszawa 2002.

Niwiński Piotr, Wileńszczyzna lat wojny i okupacji 1939–1945, Warszawa 2001.

Pietraszkiewicz Bolesław, Wileńska Chorągiew Harcerzy „Szare Szeregi”: Ul Brama–Las 1939–1945, Łódź 1999.

Wasilewski Antoni, Zarys dziejów Wileńskiej Chorągwi Harcerzy, Niezależne Wydawnictwo Harcerskie, Warszawa 1983.

Zürn-Zahorski Zbigniew, Pogotowie harcerek i pogotowie harcerzy we wrześniu 1939 roku, Kraków 1999.

Materiały internetowe i bazy instytucjonalne

Archiwum Akt Nowych / Szukaj w Archiwach, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/.

Archiwum Harcerskie, cyfrowe kopie „Wiadomości Urzędowych” ZHP, https://archiwumharcerskie.pl/.

Baza Żołnierzy Armii Krajowej Muzeum AK, https://baza.muzeum-ak.pl/.

Gedanopedia, biogram Józefa Andrzeja Grzesiaka, https://gdansk.gedanopedia.pl/.

Instytut Pamięci Narodowej, Przystanek Historia, https://przystanekhistoria.pl/.

Kresy1939.pl, relacje i opracowania dotyczące obrony Wilna, https://kresy1939.pl/.

Związek Harcerstwa Polskiego, historia organizacji i biogramy środowiskowe, https://zhp.pl/.

Nota o stanie badań

Tekst stanowi wynik kwerendy internetowej i krytycznego opracowania przekazanych notatek. Nie zastępuje kwerendy archiwalnej. Wszelkie dopisanie nowego nazwiska do kategorii „potwierdzone” powinno wskazywać źródło pozwalające równocześnie ustalić przynależność harcerską, związek z województwem wileńskim oraz konkretną służbę między 1 a 30 września 1939 r.