Józef Grzesiak „Czarny” w mundurze harcerskim z 1920 roku (fot. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa/Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej)
Stan badań, rekonstrukcja działań i katalog nazwisk
Stan kwerendy: 24 sierpnia 2026 r.
Wersja robocza do dalszej weryfikacji archiwalnej
Streszczenie
Artykuł podejmuje próbę rekonstrukcji udziału harcerzy i harcerek związanych z województwem wileńskim w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 r. Podstawę stanowią opublikowane wspomnienia, monografie obrony Wilna, przedwojenne wydawnictwa urzędowe Związku Harcerstwa Polskiego, biogramy instytucjonalne oraz materiały dostępne w repozytoriach cyfrowych. Szczególną uwagę poświęcono odróżnieniu trzech kategorii: osób niewątpliwie należących do harcerstwa i uczestniczących w działaniach wrześniowych; młodzieży ochotniczej, której przynależność organizacyjna pozostaje niepotwierdzona; oraz nazwisk pojawiających się dopiero w opowieści popularnej, bez możliwego do prześledzenia łańcucha źródłowego. Ustalono, że aktywność wileńskiego harcerstwa przybrała przede wszystkim formę służby Pogotowia Harcerek i Pogotowia Harcerzy, łączności, pracy gońców, obrony przeciwlotniczej, pomocy sanitarnej i aprowizacyjnej, wartowniczej służby symbolicznej oraz udziału części młodzieży w improwizowanych oddziałach ochotniczych. W centrum analizy znalazły się: Wileński Harcerski Batalion Ochotniczy, młodzieżowa warta przy Mauzoleum Matki i Serca Syna na Rossie oraz walki 18–19 września w rejonie Mostu Zielonego. Imiennie i z wysokim stopniem pewności można obecnie wskazać jedynie kilka osób, m.in. Józefa Andrzeja Grzesiaka, Józefa Stefana Grzesiaka, Emila Karewicza, Kazimierza Bolińskiego i Jana Rymszewicza. Artykuł nie zamyka tematu, lecz porządkuje stan wiedzy, prostuje utrwalone nieścisłości i wyznacza kierunki dalszej kwerendy archiwalnej.
Słowa kluczowe: harcerstwo, ZHP, województwo wileńskie, Wilno, wrzesień 1939, wojna obronna Polski, Pogotowie Harcerek, Pogotowie Harcerzy, Wileński Harcerski Batalion Ochotniczy, Rossa.
1. Przedmiot, zakres i metoda badań
Odtworzenie udziału harcerstwa w wojnie 1939 r. jest zadaniem niewspółmiernie trudniejszym niż rekonstrukcja działań regularnej jednostki wojskowej. Drużyny i hufce nie prowadziły dzienników bojowych porównywalnych z dokumentacją wojska, a zasadniczą część ich służby stanowiły czynności rozproszone: dyżury, przenoszenie meldunków, opatrywanie rannych, gaszenie pożarów, pomoc uchodźcom, organizowanie żywności i wody, obserwacja oraz doraźna obrona. Czynności te rzadko trafiały do dokumentacji operacyjnej. Jeszcze większe straty w bazie źródłowej przyniosły kolejno: okupacja sowiecka, włączenie Wilna do Litwy, ponowne zajęcie miasta przez ZSRR, okupacja niemiecka, powojenne przesunięcie granic i represje wobec środowisk niepodległościowych.
Przedmiotem artykułu są osoby związane przed 1 września 1939 r. z harcerstwem na obszarze województwa wileńskiego albo z Wileńską Chorągwią Harcerzy i Wileńską Chorągwią Harcerek, które podjęły służbę na rzecz obrony państwa we wrześniu 1939 r. Tak określony zakres wymaga zastrzeżenia. Granice organizacyjne chorągwi nie pokrywały się z granicami administracyjnymi: Wileńska Chorągiew Harcerzy obejmowała również część drużyn z województwa nowogródzkiego. W efekcie przynależność do „chorągwi wileńskiej” nie zawsze oznaczała zamieszkanie w województwie wileńskim. W niniejszym opracowaniu odróżniono zatem związek organizacyjny z chorągwią od związku terytorialnego z województwem.
Kwerendę internetową potraktowano jako etap rozpoznawczy, nie jako substytut badań archiwalnych. Wykorzystano cyfrowe kopie przedwojennych rozkazów i „Wiadomości Urzędowych” ZHP, opracowania Instytutu Pamięci Narodowej, elektroniczne katalogi archiwów, biogramy muzealne i środowiskowe, opublikowane relacje oraz najważniejsze opracowania historii obrony Wilna. Dane z blogów i stron popularnych uwzględniano wyłącznie jako wskazówki do dalszych poszukiwań. Nie przyjmowano za dowód samego powtórzenia tej samej informacji przez wiele witryn, jeżeli wszystkie wywodziły ją z jednego, niewskazanego źródła.
W odniesieniu do nazwisk zastosowano czterostopniową skalę wiarygodności:
potwierdzone — źródło instytucjonalne, opublikowana relacja uczestnika albo kilka niezależnych przekazów potwierdza zarówno przynależność harcerską, jak i konkretną służbę we wrześniu;
wysoce prawdopodobne — dobrze potwierdzona jest przynależność i funkcja organizacyjna, ale nie zachował się opis indywidualnego działania w dniach walk;
młodzież ochotnicza — status harcerski nieustalony — potwierdzony jest udział w obronie, lecz nie członkostwo w ZHP;
trop badawczy — informacja występuje w przekazie pośrednim i wymaga weryfikacji w relacji pierwotnej lub aktach.
Takie rozwiązanie jest celowo ostrożne. Pozwala uniknąć dwóch przeciwstawnych błędów: z jednej strony pominięcia młodych uczestników obrony tylko dlatego, że nie zachowała się legitymacja harcerska, z drugiej — automatycznego uznawania każdego ucznia lub nastoletniego ochotnika za harcerza.
2. Wileńskie harcerstwo w przededniu wojny
U schyłku II Rzeczypospolitej ZHP był organizacją masową, liczącą ponad 200 tys. członków.[1] Wileńszczyzna należała do regionów o szczególnie silnej tradycji harcerskiej. Jej symbolem pozostawała Czarna Trzynastka Wileńska, lecz życie organizacyjne nie ograniczało się do Wilna. W 1938 r. Wileńska Chorągiew Harcerzy skupiała — według zestawienia opartego na monografii Antoniego Wasilewskiego — 4869 harcerzy, 66 instruktorów i 125 drużyn w dwudziestu hufcach.[2] W granicach województwa działały hufce miejskie Wilna, hufiec powiatu wileńsko-trockiego oraz ośrodki m.in. w Brasławiu, Dziśnie, Nowej Wilejce, Oszmianie, Postawach, Święcianach i Wilejce. Pozostałe hufce chorągwi leżały już w województwie nowogródzkim.
Do 10 maja 1939 r. chorągwią harcerzy kierował Paweł Puciata, następnie funkcję komendanta objął hm. Bolesław Pietraszkiewicz.[2] Informacja ta ma znaczenie dla krytyki źródeł, gdyż część późniejszych biogramów nazywa komendantem chorągwi w 1939 r. Józefa Andrzeja Grzesiaka „Czarnego”. Grzesiak był bezspornie najważniejszym instruktorem Czarnej Trzynastki, byłym komendantem chorągwi i członkiem Głównej Kwatery Harcerzy, ale formalne kierownictwo chorągwi w ostatnich miesiącach przed wojną należało do Pietraszkiewicza. Można przypuszczać, że późniejsi autorzy utożsamiali przywództwo Grzesiaka podczas mobilizacji harcerskiej z urzędem komendanta. Nie należy jednak obu ról mieszać.
Wileńską Chorągwią Harcerek w latach 1935–1939 kierowała hm. Maria Steckiewicz.[3] Opublikowany w 1937 r. skład komendy wymieniał ponadto: Jadwigę Wasilewską jako zastępczynię komendantki i referentkę służby samarytańskiej, Helenę Brancewiczównę jako sekretarkę, Helenę Tatarową jako skarbniczkę, Antoninę Świdzińską jako referentkę zuchów, Katarzynę Piotrowiczównę jako odpowiedzialną za starsze dziewczęta, Walentynę Szulimowiczową jako referentkę pracy poza Wilnem, Marię Szczerbińską jako odpowiedzialną za obozy i kolonie, Wandę Kluczyńską oraz Władysławę Muzolfową, odpowiedzialną za środowisko wileńskie.[4] Wykaz ten dokumentuje kadrowy potencjał chorągwi, ale nie dowodzi automatycznie, że każda z wymienionych zachowała tę samą funkcję we wrześniu 1939 r. ani że każda wzięła udział w konkretnej akcji. Jest on punktem wyjścia do dalszych badań personalnych.
3. Pogotowie wojenne: przygotowanie do służby pomocniczej
ZHP nie został zaskoczony samą potrzebą służby wojennej, choć skala i kierunek agresji przekroczyły wcześniejsze założenia. Pogotowie Harcerek utworzono na szczeblu centralnym rozkazem z 24 września 1938 r., powierzając jego kierownictwo hm. Józefinie Łapińskiej.[5] W 1939 r. rozwijano analogiczne Pogotowie Harcerzy. Przygotowanie obejmowało przede wszystkim ratownictwo, łączność, obronę przeciwlotniczą i przeciwgazową, ochronę przeciwpożarową, gospodarstwo, opiekę nad dziećmi i ludnością cywilną oraz pomoc służbom publicznym. Wspomnienia działaczek Komendy Pogotowia podkreślają, że po wybuchu wojny łączność centrali z terenami szybko się załamała; w praktyce o działaniu zastępów decydowały lokalne komendantki, drużynowe, a nieraz same zastępowe.[6]
To rozproszenie tłumaczy charakter zachowanych świadectw z Wilna. Nie ma jednego rozkazu, który wymieniałby wszystkich pełniących służbę. Istnieją natomiast ślady kilku nakładających się kręgów aktywności:
zorganizowane Pogotowie Harcerek i Harcerzy;
służba w strukturach obrony przeciwlotniczej, sanitarnej i łączności;
Wileński Harcerski Batalion Ochotniczy;
drużyny wartownicze i grupy Przysposobienia Wojskowego;
spontaniczne grupy uczniów i młodzieży uzbrojone przez wojskowych lub zdobywające broń podczas walk;
harcerze ewakuowani z innych województw, którzy przyłączali się do wileńskiej organizacji.
Nie wszystkie te formacje były oddziałami bojowymi. Nazwa „batalion” mogła oznaczać strukturę ewidencyjną i szkoleniową, nie zaś jednostkę o pełnym stanie osobowym, jednolitym uzbrojeniu i własnym zadaniu taktycznym. Służby łączności, OPL i sanitarne były z kolei integralną częścią obrony, choć ich uczestnicy nie zawsze oddawali strzały.
4. Od mobilizacji do 17 września: służba miasta zaplecza
Przez pierwsze dwa tygodnie wojny Wilno pozostawało poza bezpośrednim zasięgiem walk lądowych. Miasto było jednak bombardowane, przyjmowało transporty wojskowe, rannych i uchodźców, a jednocześnie stopniowo traciło regularne garnizony kierowane na front niemiecki. W takim środowisku zadania Pogotowia nabierały zasadniczego znaczenia. Harcerze mogli pełnić dyżury gońców i obserwatorów, pomagać w alarmowaniu ludności, zaciemnianiu miasta, zabezpieczaniu obiektów i organizowaniu schronów. Harcerki przygotowane do ratownictwa i gospodarstwa prowadziły pomoc sanitarną, żywnościową i opiekuńczą.
Konkretne nazwiska wykonawców tych czynności giną jednak niemal całkowicie. Z dostępnych publikacji można wiarygodnie odtworzyć raczej sieć organizacyjną i zakres szkolenia niż listę dyżurów. Szczególnie ważne jest tu odróżnienie dowodu organizacyjnego od biograficznego. Fakt, że Maria Steckiewicz była komendantką chorągwi, a Jadwiga Wasilewska odpowiadała za służbę samarytańską w 1937 r., czyni ich udział w mobilizacji harcerek bardzo prawdopodobnym. Bez relacji, rozkazu lub dziennika pracy nie wolno jednak dopisywać im czynności, których źródła nie odnotowują.
Odmienny przypadek stanowi Jan Rymszewicz. Ten pochodzący z Wileńszczyzny instruktor, przed wojną kierujący działem finansowym komendy chorągwi, znalazł się w sierpniu 1939 r. w Warszawie. Według biogramu środowiskowego odpowiedział na apel prezydenta Stefana Starzyńskiego i wraz z ochotnikami ruszył do formujących się jednostek; kolumnę rozproszyły naloty niemieckie. Po kampanii wrócił do Wilna.[7] Jego przykład poszerza perspektywę terytorialną: udział harcerza województwa wileńskiego w wojnie obronnej nie musiał dokonywać się na Wileńszczyźnie.
5. Wileński Harcerski Batalion Ochotniczy
Najbardziej wyrazistą, a zarazem najsłabiej udokumentowaną organizacyjnie formą mobilizacji był Wileński Harcerski Batalion Ochotniczy. Jego organizatorem i dowódcą był hm. Józef Andrzej Grzesiak „Czarny”, twórca i wieloletni opiekun Czarnej Trzynastki. Biogramy ZHP, Gedanopedii i Muzeum Armii Krajowej zgodnie przypisują mu sformowanie i szkolenie batalionu na polecenie władz wojskowych.[8] Rozbieżności dotyczą natomiast daty rozwiązania, relacji między batalionem a późniejszym Związkiem Bojowników Niepodległości oraz formalnej funkcji Grzesiaka w komendzie chorągwi. Najostrożniej można stwierdzić, że batalion działał w pierwszej połowie września, a w obliczu agresji sowieckiej przestał funkcjonować jako jawna formacja. Dopiero 18 października 1939 r. odbyła się narada, na której środowisko Czarnej Trzynastki zdecydowało o przejściu do konspiracji pod nazwą Związku Bojowników Niepodległości.
Nie udało się odnaleźć pewnej listy stanu osobowego batalionu, rozkazu organizacyjnego, numeracji kompanii ani zestawienia uzbrojenia. Brak też podstaw, by przedstawiać go jako zwarty oddział, który w dniach 18–19 września walczył w jednym rejonie miasta. Właściwszy jest obraz zasobu przeszkolonych ochotników, z którego poszczególnych uczestników kierowano do różnych zadań. Jednym z nich był Józef Stefan Grzesiak, syn „Czarnego”, urodzony w Wilnie 10 listopada 1922 r., wychowanek Czarnej Trzynastki i absolwent Gimnazjum im. Króla Stanisława Augusta. Biogram przygotowany przez Instytut Pamięci Narodowej stwierdza wprost, że we wrześniu 1939 r. służył w Ochotniczym Batalionie Harcerskim i uczestniczył w obronie Wilna przed Armią Czerwoną.[9] Jest to obecnie najmocniej udokumentowany przykład połączenia członkostwa harcerskiego, służby batalionowej i udziału w obronie miasta.
Batalion przyjmował także harcerzy napływających spoza województwa. Edmund Miterski, wychowanek harcerstwa białostockiego, po ewakuacji przez Wołkowysk dotarł do Wilna i około 12 września dołączył do oddziału Grzesiaka.[10] Nie powinien być zaliczany do „harcerzy województwa wileńskiego” w sensie pochodzenia lub przedwojennej przynależności, ale jego biografia potwierdza istnienie batalionu i pokazuje, że wileńska mobilizacja miała funkcję punktu zbornego dla rozproszonych harcerzy.
6. 17–19 września: od rozkazu odwrotu do lokalnego oporu
Agresja ZSRR 17 września radykalnie zmieniła sytuację. Wilno dysponowało ograniczonymi siłami, gdyż większość jednostek garnizonu skierowano wcześniej przeciw Niemcom. Dowództwo Obszaru Warownego „Wilno” uznało, że miasto nie ma warunków do długotrwałej obrony, i rozpoczęło wycofywanie oddziałów ku granicy litewskiej. Nie oznaczało to jednak, że 18 września walk nie było. W różnych punktach miasta opór podejmowały grupy żołnierzy, Korpusu Ochrony Pogranicza, policjantów, Przysposobienia Wojskowego oraz ochotników. Część starć miała charakter spontaniczny i nie tworzyła jednego, scentralizowanego planu.[11]
W tej fazie szczególnie trudno ustalić, kto był harcerzem, kto uczniem po szkoleniu PW, a kto po prostu młodym mieszkańcem. Relacje posługują się określeniami „młodzież”, „ochotnicy”, „harcerze” i „pewiacy” niekonsekwentnie. Jedna osoba mogła równocześnie należeć do drużyny harcerskiej i uczestniczyć w PW. Z tego powodu artykuł nie przepisuje automatycznie do katalogu harcerskiego wszystkich młodych obrońców, lecz pokazuje ich obok grupy potwierdzonej, z wyraźnym oznaczeniem niepewności.
7. Rossa: ostatnia zmiana warty i narodziny legendy
Jednym z najlepiej udokumentowanych epizodów harcerskich jest służba przy Mauzoleum Matki i Serca Syna na Rossie. Po 13 września, gdy wycofano stałą wartę wojskową, posterunek przejęły drużyny harcerskie i ochotnicy Przysposobienia Wojskowego. Wieczorem 18 września młodzieżową wartę odwołano. Kazimierz Boliński, harcerz i mieszkaniec Wilna, pozostawił relację o ostatniej zmianie: razem z nim służbę pełnił Jasio, czyli Jan Turek, a rozkaz zdjęcia posterunku przekazał kolarz-gońca. Młodzi zostali następnie skierowani do kompanii PW zbierającej się w Gimnazjum Litewskim i ruszyli w kierunku Mejszagoły.[12]
Relacja Bolińskiego zawiera również krótki, lecz ważny ślad pracy harcerek. Dziewczęta z Pogotowia przyniosły chłopcom żywność i podtrzymywały ich na duchu przed wymarszem.[13] Nie znamy ich nazwisk. Ten anonimowy przekaz jest typowy dla kobiecego udziału w obronie: potwierdza zbiorową obecność i konkretną czynność, lecz nie pozwala sporządzić imiennej listy.
Wokół Rossy powstała legenda o trzech harcerzach, którzy mieli zginąć na ostatniej warcie. Badania Czesława Grzelaka wykazały, że polegli tam żołnierze KOP: kpr. Wincenty Salwiński oraz szeregowi Wacław Sawicki i Piotr Stachirowicz. Nie byli oni młodzieżową wartą przy mauzoleum, a ich śmierć nie nastąpiła podczas rzekomego trwania harcerzy na posterunku do końca.[14] Ustalenie to nie umniejsza znaczenia warty. Przeciwnie, pozwala oddzielić rzeczywisty, ryzykowny obowiązek pełniony przez Bolińskiego i jego kolegów od późniejszej konstrukcji legendowej.
Status Jana Turka wymaga dodatkowej ostrożności. Jego udział w ostatniej zmianie jest poświadczony relacją Bolińskiego, ale dostępne materiały nie potwierdzają niezależnie członkostwa Turka w ZHP. W katalogu nazwisk należy go zatem umieścić jako uczestnika młodzieżowej warty o nieustalonym statusie organizacyjnym.
8. Gońcy i obrona przeciwlotnicza: Emil Karewicz
Drugim dobrze udokumentowanym uczestnikiem jest Emil Karewicz, urodzony w Wilnie w 1923 r., późniejszy aktor. Jako szesnastoletni harcerz pełnił służbę gońca Komendy Obrony Przeciwlotniczej miasta.[15] Zadanie wymagało poruszania się pomiędzy punktami dowodzenia w warunkach bombardowań, ostrzału i załamania łączności telefonicznej. Nie była to rola pomocnicza w sensie marginalnym: w improwizowanej obronie szybkie przekazywanie meldunków mogło decydować o skierowaniu ludzi i środków do zagrożonego rejonu.
Karewicz wspominał noc z 18 na 19 września i wydarzenia w pobliżu Mostu Zielonego. Widział sowieckie czołgi, płonący polski samochód i chaotyczny odwrót obrońców. Jego relacja nie pozwala przypisać mu zniszczenia pojazdu ani udziału w określonej obsłudze broni; dokumentuje natomiast bezpośrednią obecność harcerskiego gońca w strefie walk. Właśnie tak należy ją interpretować, bez późniejszego „ubojowienia” służby.
9. Most Zielony i młodzież ochotnicza
Most Zielony stał się jednym z głównych punktów oporu. Źródła wymieniają w tym rejonie żołnierzy, policjantów, grupy OPL i młodzieżowych ochotników. Ryszard Andrys-Jankowski, uczeń wileńskiego gimnazjum, opisał ostrzeliwanie sowieckich czołgów przez obrońców mostu. Według jego relacji jeden z pojazdów został unieruchomiony na przeprawie, a obrońcy usiłowali wykorzystać przeciw czołgom m.in. beczkę z paliwem.[16] Udział Andrysa-Jankowskiego w walce jest zatem potwierdzony; nie odnaleziono jednak źródła pozwalającego nazwać go harcerzem.
Podobny problem dotyczy Janusza Rybackiego, młodego ochotnika walczącego w kompanii w rejonie dworca i ulicy Poleskiej. Opracowanie Grzelaka, oparte na jego relacji, przedstawia oddział złożony z żołnierzy i ochotników PW, wyposażony w ciężkie karabiny maszynowe oraz kilka karabinów przeciwpancernych. Grupa uczestniczyła w walce z sowieckimi pojazdami, niszcząc lub uszkadzając część z nich.[17] Relacja potwierdza skalę zaangażowania młodzieży, lecz nie daje podstaw do wpisania Rybackiego na listę harcerzy. W tej samej grupie miał znajdować się niewymieniony z imienia syn historyka Henryka Łowmiańskiego. Ustalenie jego tożsamości i przynależności organizacyjnej pozostaje konkretnym zadaniem kwerendalnym.
Przykłady Andrysa-Jankowskiego i Rybackiego są ważne także metodologicznie. Pokazują, że badanie udziału harcerstwa musi objąć dokumentację szkół i PW, ale wyników nie wolno przenosić automatycznie między organizacjami. Dopiero księga drużyny, karta członkowska, wspomnienie instruktora lub nekrolog środowiskowy może rozstrzygnąć, czy młody ochotnik był równocześnie harcerzem.
10. Harcerki: służba widoczna zbiorowo, niewidoczna imiennie
W dostępnej narracji o obronie Wilna kobiety pojawiają się rzadziej niż mężczyźni, chociaż zakres przygotowania Pogotowia Harcerek wskazuje na ich stałą obecność w służbie miasta. Przyczyna jest źródłowa: działania aprowizacyjne, sanitarne, opiekuńcze i łącznościowe pozostawiały mniej dokumentacji niż walka z czołgami. Wspomnienia często określają wykonawczynie zbiorowo jako „harcerki z Pogotowia”, bez nazwisk i przydziałów.
Na obecnym etapie można imiennie wskazać przede wszystkim kadrę zdolną do uruchomienia tej służby. Maria Steckiewicz była komendantką chorągwi do 1939 r.; Jadwiga Wasilewska miała doświadczenie zastępczyni komendantki i referentki samarytańskiej; Walentyna Szulimowiczowa odpowiadała za pracę poza Wilnem, a Władysława Muzolfowa za środowisko miejskie. Nie odnaleziono jednak cyfrowych dokumentów, które przypisywałyby im konkretne dyżury po 1 września. W artykule są więc traktowane jako potwierdzone osoby funkcyjne aparatu mobilizacyjnego, nie jako osoby z odtworzonym epizodem bojowym.
Najbardziej konkretna informacja o praktycznej służbie harcerek pochodzi z relacji Kazimierza Bolińskiego: w Gimnazjum Litewskim dokarmiały chłopców z formującej się kompanii młodzieżowej. Choć czynność ta może wydawać się drobna, odbywała się w momencie rozpadu regularnych struktur i bezpośredniego zagrożenia miasta. Aprowizacja, uspokajanie nieletnich ochotników i przygotowanie ich do marszu były rzeczywistym elementem zdolności oddziału do działania.
Nie ma natomiast podstaw, aby łączyć z kierowaniem wileńskimi harcerkami Jadwigę Falkowską. Była ona wybitną instruktorką ZHP, ale dostępne wykazy organizacyjne nie powierzają jej w 1939 r. komendy Wileńskiej Chorągwi Harcerek. Włączenie jej do lokalnej narracji wynika prawdopodobnie z przeniesienia ogólnopolskiej biografii na grunt wileński.
11. Powiaty poza Wilnem: mapa białych plam
Największą słabością obecnego stanu wiedzy jest koncentracja na mieście wojewódzkim. Nie oznacza ona, że harcerze z Brasławia, Dzisny, Oszmiany, Postaw, Święcian, Wilejki, Nowej Wilejki lub powiatu wileńsko-trockiego nie podjęli służby. Przeciwnie, istnienie hufców oraz ogólnopolska mobilizacja Pogotowia czynią to bardzo prawdopodobnym. Kwerenda internetowa nie ujawniła jednak wiarygodnych imiennych wykazów ich wrześniowych działań.
Na prowincji zakres służby mógł obejmować ochronę stacji kolejowych i mostów, obserwację przeciwlotniczą, pomoc przy transportach rannych i uchodźców, opiekę nad rodzinami rezerwistów, łączność rowerową, gaszenie pożarów oraz porządkowanie ewakuacji urzędów. Po 17 września młodzież mogła pomagać wycofującym się oddziałom lub podejmować próby ukrycia broni i sztandarów. Są to jednak hipotezy oparte na modelu ogólnopolskim, a nie ustalenia dotyczące konkretnych miejscowości. W tekście naukowym powinny pozostać hipotezami do sprawdzenia.
Szczególną ostrożność należy zachować przy materiałach dotyczących Mołodeczna i Lidy. Przed wojną należały one do województwa nowogródzkiego, choć środowiska harcerskie mogły być podporządkowane Wileńskiej Chorągwi Harcerzy. Nazwiska działaczy konspiracyjnych z Mołodeczna z października 1939 r. nie są tym samym co lista uczestników wojny obronnej. Podobnie harcerski batalion działający w Lidzie nie może być bez dodatkowego kryterium zaliczony do województwa wileńskiego. Rozróżnienie terytorium i struktury organizacyjnej jest niezbędne dla uniknięcia zawyżenia listy.
12. Katalog osób i ocena wiarygodności
Poniższa tabela obejmuje nazwiska, które kwerenda pozwoliła powiązać z omawianym tematem. Nie jest wykazem zamkniętym. Kolumna „ocena” odnosi się wyłącznie do związku danej osoby z harcerstwem i służbą we wrześniu 1939 r., a nie do całej jej późniejszej biografii.
| Osoba | Związek z harcerstwem / regionem | Ustalona rola we wrześniu 1939 r. | Ocena |
| hm. Józef Andrzej Grzesiak „Czarny” (1900–1975) | Twórca Czarnej Trzynastki, były komendant chorągwi, instruktor GK Harcerzy | Organizacja i dowodzenie Wileńskim Harcerskim Batalionem Ochotniczym | Potwierdzone |
| Józef Stefan Grzesiak (1922–1974) | Wychowanek Czarnej Trzynastki, Wilno | Służba w Ochotniczym Batalionie Harcerskim; udział w obronie Wilna | Potwierdzone |
| Emil Karewicz (1923–2020) | Harcerz, mieszkaniec Wilna | Goniec Komendy OPL; obecny w strefie walk 18–19 września | Potwierdzone |
| Kazimierz Boliński | Harcerz, mieszkaniec Wilna | Młodzieżowa warta przy mauzoleum na Rossie; następnie kompania PW i marsz ku Mejszagole | Potwierdzone |
| Jan Rymszewicz (1907–1980) | Instruktor i kierownik działu finansowego chorągwi | Ochotniczy wymarsz z Warszawy do formujących się jednostek; kolumna rozproszona przez naloty | Potwierdzone |
| hm. Bolesław Pietraszkiewicz (1908–1980) | Komendant Wileńskiej Chorągwi Harcerzy od 10 maja 1939 r. | Odpowiedzialność organizacyjna w okresie mobilizacji; brak odnalezionego opisu osobistej służby | Wysoce prawdopodobne / funkcja potwierdzona |
| hm. Maria Steckiewicz (1905–1987) | Komendantka Wileńskiej Chorągwi Harcerek 1935–1939 | Kierownictwo środowiska objętego Pogotowiem; brak odnalezionego przydziału dziennego | Wysoce prawdopodobne / funkcja potwierdzona |
| Jadwiga Wasilewska | Zastępczyni komendantki i referentka samarytańska według wykazu z 1937 r. | Możliwa praca sanitarna i organizacyjna; brak indywidualnego świadectwa z września | Funkcja przedwojenna potwierdzona; udział wymaga weryfikacji |
| Helena Brancewiczówna | Sekretarka komendy w 1937 r. | Brak ustalonej czynności wrześniowej | Trop personalny |
| Helena Tatarowa | Skarbniczka komendy w 1937 r. | Brak ustalonej czynności wrześniowej | Trop personalny |
| Antonina Świdzińska | Referentka zuchów w 1937 r. | Brak ustalonej czynności wrześniowej | Trop personalny |
| Katarzyna Piotrowiczówna | Referentka starszych dziewcząt w 1937 r. | Brak ustalonej czynności wrześniowej | Trop personalny |
| Walentyna Szulimowiczowa | Odpowiedzialna za pracę poza Wilnem w 1937 r. | Brak ustalonej czynności wrześniowej; ważny trop dla powiatów | Trop personalny |
| Maria Szczerbińska | Referentka obozów i kolonii w 1937 r. | Brak ustalonej czynności wrześniowej | Trop personalny |
| Wanda Kluczyńska | Członkini komendy chorągwi w 1937 r. | Brak ustalonej czynności wrześniowej | Trop personalny |
| Władysława Muzolfowa | Odpowiedzialna za środowisko Wilna w 1937 r. | Brak ustalonej czynności wrześniowej | Trop personalny |
| Jan (Jasio) Turek | Uczestnik młodzieżowej warty na Rossie | Ostatnia zmiana warty i wymarsz z kompanią PW | Udział potwierdzony; status harcerski nieustalony |
| Ryszard Andrys-Jankowski | Uczeń wileńskiego gimnazjum | Ochotnik walczący w rejonie Mostu Zielonego | Udział potwierdzony; status harcerski nieustalony |
| Janusz Rybacki | Młody ochotnik / PW | Walka w rejonie dworca i ul. Poleskiej | Udział potwierdzony; status harcerski nieustalony |
| nieustalony syn Henryka Łowmiańskiego | Wileńska młodzież inteligencka | Ochotnik w grupie obrońców rejonu dworca | Tożsamość i status do ustalenia |
| Edmund Miterski (1912–1942) | Harcerz białostocki, ewakuowany do Wilna | Dołączył około 12 września do batalionu Grzesiaka | Udział potwierdzony; spoza województwa wileńskiego |
| Władysław Korkuć (1928–2014) | Późniejszy harcerz i żołnierz AK | Popularny przekaz przypisuje mu epizod w obronie Wilna jako jedenastolatkowi | Trop badawczy — brak dostatecznego potwierdzenia |
| Jerzy Dargiełło | W notatkach występuje jako harcerz orli | Nie odnaleziono wiarygodnego źródła łączącego z obroną Wilna | Trop badawczy |
Źródło tabeli: opracowanie własne na podstawie źródeł wymienionych w przypisach i bibliografii.