Strona: ADN-Zentralbild/Archive II.Weltkrieg 1939-45 Po zdobyciu Polski przez faszystowski Wehrmacht we wrześniu/październiku 1939 r. polskie przedsiębiorstwa w portowym mieście Gdynia zostały skonfiskowane na rzecz niemieckich faszystów w lutym 1940 r. (Naziści przemianowali Gdynię na Gotenhafen). Plik ten jest licencjonowany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Niemcy
—————
Wywłaszczanie Polaków na ziemiach wcielonych do III Rzeszy nie było zbiorem przypadkowych konfiskat wojennych. Stanowiło zaplanowany program przebudowy narodowościowej, społecznej i własnościowej tych terenów. Jego celem było odebranie Polakom — a w sposób jeszcze bardziej bezwzględny Żydom — ziemi, mieszkań, przedsiębiorstw i kapitału oraz przekazanie ich państwu niemieckiemu, miejscowym Niemcom, przesiedleńcom niemieckim i instytucjom III Rzeszy. Towarzyszyły temu wysiedlenia, deportacje do pracy przymusowej i pozbawianie ludności polskiej trwałych podstaw egzystencji.
1. Teren i cel polityki
Chodziło przede wszystkim o ziemie anektowane bezpośrednio do Rzeszy jesienią 1939 r.: Kraj Warty — Reichsgau Wartheland; Okręg Gdańsk–Prusy Zachodnie — Reichsgau Danzig-Westpreußen; północne Mazowsze, Suwalszczyznę i część ziem przyłączonych do Prus Wschodnich; Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie i zachodnie obszary województwa krakowskiego włączone do prowincji śląskiej.
W odróżnieniu od Generalnego Gubernatorstwa ziemie te traktowano jako część Niemiec, przeznaczoną do szybkiej germanizacji. W praktyce oznaczało to nie tylko zmianę administracji, lecz również wymianę właścicieli ziemi, domów i przedsiębiorstw.
2. Pierwsza faza: grabież i „zabezpieczanie” majątku
Już we wrześniu i październiku 1939 r. wojsko, policja, lokalne władze oraz organizacje niemieckie przejmowały: kasy, depozyty i rachunki bankowe; przedsiębiorstwa, magazyny i sklepy; gospodarstwa rolne; mieszkania osób aresztowanych, zamordowanych lub zbiegłych; mienie państwowe, samorządowe, kościelne i należące do polskich organizacji.
Początkowo działania te miały często charakter doraźny i chaotyczny. Następnie zostały podporządkowane systemowi instytucji i aktów prawnych, które miały nadać grabieży pozory legalności. Zasadnicze znaczenie miały rozporządzenia z 15 stycznia, 12 lutego i 17 września 1940 r.
3. Główne dekrety i rozporządzenia
19 października 1939 r. — utworzenie Haupttreuhandstelle Ost
Rozkazem Hermanna Göringa powołano Główny Urząd Powierniczy Wschód — Haupttreuhandstelle Ost, HTO. Informację o jego utworzeniu opublikowano 1 listopada 1939 r.
HTO stał się centralną instytucją przejmującą i zarządzającą polskim majątkiem, szczególnie: zakładami przemysłowymi; handlem i rzemiosłem; nieruchomościami miejskimi; udziałami, papierami wartościowymi i innymi prawami majątkowymi.
Urząd ustanawiał niemieckich zarządców komisarycznych, decydował o likwidacji przedsiębiorstw albo ich przekazaniu niemieckim właścicielom.
15 stycznia 1940 r. — majątek państwa polskiego
Rozporządzenie o zabezpieczeniu majątku byłego państwa polskiego obejmowało zasadniczo cały ruchomy i nieruchomy majątek państwowy znajdujący się na ziemiach wcielonych. Przejmowano między innymi: budynki administracyjne; koleje i infrastrukturę; przedsiębiorstwa państwowe; lasy; grunty; majątek instytucji i organizacji publicznych.
Mienie to oddawano pod zarząd HTO lub właściwych resortów i urzędów Rzeszy.
12 lutego 1940 r. — gospodarstwa rolne i leśne
Rozporządzenie o publicznym zarządzie gospodarstw rolnych i leśnych stanowiło, że gospodarstwa na ziemiach wcielonych, które 1 września 1939 r. nie należały do osób uznanych za Niemców, mogły zostać objęte przymusowym zarządem.
Generalnym zarządcą znacznej części przejętych gospodarstw została spółka Ostdeutsche Landbewirtschaftungsgesellschaft, nazywana „Ostland”, a od 1942 r. „Reichsland”. Polscy właściciele mogli być pozostawieni czasowo jako robotnicy lub faktyczni użytkownicy, ale tracili kontrolę nad produkcją, dochodami i rozporządzaniem gospodarstwem.
17 września 1940 r. — zasadnicze rozporządzenie o majątku obywateli polskich
Najważniejszym aktem było rozporządzenie: Verordnung über die Behandlung von Vermögen der Angehörigen des ehemaligen polnischen Staates
— rozporządzenie o traktowaniu majątku obywateli byłego państwa polskiego.
Stanowiło ono, że majątek osób będących obywatelami przedwojennej Polski może zostać: zajęty — Beschlagnahme; oddany pod zarząd komisaryczny; skonfiskowany na rzecz Rzeszy — Einziehung.
Przepisy obejmowały bardzo szeroko rozumiany majątek: nieruchomości, rzeczy ruchome, wierzytelności, udziały w przedsiębiorstwach, prawa majątkowe oraz inne interesy gospodarcze. Z chwilą zajęcia właściciel tracił prawo swobodnego sprzedawania, obciążania lub przekazywania majątku.
Zajęcie było obligatoryjne w odniesieniu do: Żydów; osób, które opuściły miejsce zamieszkania albo przebywały poza nim; osób uznanych za zbiegłe.
Wobec pozostałych obywateli polskich można je było zastosować, jeżeli — według władz niemieckich — wymagało tego „dobro publiczne”, obrona Rzeszy albo „umocnienie niemczyzny”. Tak nieostre określenie pozwalało wywłaszczyć praktycznie każdego polskiego właściciela domu, gospodarstwa lub przedsiębiorstwa, szczególnie na obszarach przeznaczonych dla niemieckich osadników.
Przepisy wykonawcze z 30 maja 1941 r. potwierdziły, że system skierowany był przede wszystkim przeciw polskim i żydowskim obywatelom przedwojennej Polski. Majątek obywateli państw neutralnych lub sprzymierzonych z Niemcami traktowano odmiennie.
4. Zajęcie nie zawsze oznaczało natychmiastową konfiskatę
W niemieckiej dokumentacji należy rozróżniać dwa pojęcia: Beschlagnahme — zajęcie majątku; Einziehung — formalna konfiskata i przejście własności na Rzeszę.
Zajęcie było często pierwszym i najważniejszym etapem. Właściciel przestawał dysponować majątkiem, lecz nie zawsze natychmiast wykreślano go z księgi wieczystej. Mógł nawet przez pewien czas pozostawać w swoim domu lub gospodarstwie, lecz już jako osoba zależna od niemieckiego zarządcy.
Formalną zmianę tytułu własności odkładano nieraz na później. Władze hitlerowskie zakładały, że ostateczna prywatyzacja i uregulowanie własności nastąpią po zwycięskiej wojnie. Dlatego statystyki „zajętego”, „zarządzanego” i „skonfiskowanego” mienia nie zawsze oznaczają to samo.
5. Jak realizowano wywłaszczenie
Typowa procedura wyglądała następująco:
Rejestracja i spis majątku.
Władze sporządzały kartoteki właścicieli, przedsiębiorstw, gospodarstw, mieszkań, wyposażenia i zadłużenia. Istotne były narodowość właściciela, jego wpis na Niemiecką Listę Narodową oraz przydatność majątku dla kolonizacji lub gospodarki wojennej.
Zajęcie.
Właściciel otrzymywał decyzję albo dowiadywał się o zajęciu z publicznego ogłoszenia. Od tej chwili nie mógł legalnie rozporządzać własnością. Rozporządzenie z 17 września 1940 r. pozwalało także zatwierdzać z mocą wsteczną zajęcia dokonane wcześniej.
Zarząd komisaryczny.
Do zakładu, sklepu lub kamienicy wprowadzano niemieckiego powiernika — Treuhändera. Pobierał czynsze, kontrolował rachunki, decydował o zatrudnieniu i produkcji. Właściciel polski mógł zostać usunięty lub zdegradowany do roli pracownika.
Usunięcie mieszkańców.
Policja i administracja wysiedlały rodzinę, często pozwalając zabrać jedynie niewielki bagaż. Pozostawione meble, sprzęty, zwierzęta i zapasy przejmowały instytucje niemieckie. Dom lub gospodarstwo przygotowywano dla osadników niemieckich. W materiałach dotyczących akcji osadniczej wprost wyróżniano etap policyjnego usunięcia polskich i żydowskich mieszkańców oraz czasowego wprowadzenia niemieckich przesiedleńców.
Przekazanie albo sprzedaż.
Majątek mógł trafić do: niemieckiego osadnika; miejscowego volksdeutscha; przedsiębiorcy z Rzeszy; armii lub urzędu; organizacji partyjnej; państwowego przedsiębiorstwa; specjalnej spółki zarządzającej.
Część małych polskich zakładów likwidowano, aby usunąć konkurencję wobec niemieckiego handlu i rzemiosła.
6. Wywłaszczenie i wysiedlenie były jednym procesem
Odebranie własności bardzo często poprzedzało wysiedlenie albo następowało równocześnie z nim. Polak pozbawiony gospodarstwa lub mieszkania mógł zostać: deportowany do Generalnego Gubernatorstwa; przesiedlony do gorszego lokalu w obrębie ziem wcielonych; umieszczony w obozie przesiedleńczym, tzw. Polenlager; wysłany na roboty przymusowe do Rzeszy; pozostawiony jako robotnik na gospodarstwie przekazanym Niemcowi.
Gdy władze Generalnego Gubernatorstwa przestały przyjmować większe transporty wysiedleńców, częściej stosowano przesiedlenia wewnętrzne, obozy i deportacje do pracy.
7. Skala przejęć
Według niemieckich zestawień przywoływanych w badaniach do końca 1941 r. HTO objęło przejęciem między innymi około: 214 tys. nieruchomości gruntowych; 38 tys. obiektów przemysłowych; dziesiątek tysięcy sklepów, warsztatów, hoteli, restauracji i budynków mieszkalnych.
Do lutego 1942 r. w niemieckich wykazach znalazło się około 897 tys. gospodarstw rolnych o powierzchni około 8,1 mln hektarów. Do końca 1941 r. HTO sprzedało lub przekazało między innymi 2787 obiektów przemysłowych, ponad 12 tys. sklepów, ponad 20 tys. warsztatów rzemieślniczych oraz przeszło 5 tys. hoteli i lokali gastronomicznych.
Liczb tych nie należy jednak traktować jako prostego zestawienia prawnie zakończonych konfiskat. Niemieckie statystyki łączyły niekiedy majątek zajęty, pozostający pod zarządem, przygotowany do przekazania i formalnie skonfiskowany.
W samym regionie górnośląskim do października 1941 r. zinwentaryzowano 41 829 przedsiębiorstw przemysłowych, handlowych i rzemieślniczych. Za polskie uznano 12 965, a za żydowskie 4863; około połowy badanych przedsiębiorstw przewidywano do likwidacji.
8. Różnice regionalne
W Kraju Warty szczególnie silny był związek wywłaszczeń z masowymi wysiedleniami i osadnictwem Niemców sprowadzanych między innymi z państw bałtyckich, Wołynia i Besarabii. Dom, gospodarstwo i wyposażenie polskiej rodziny miały tworzyć gotowe zaplecze dla rodziny niemieckiej.
W Gdańsku–Prusach Zachodnich również realizowano kolonizację i eliminację polskiej własności, chociaż częściej wykorzystywano presję na wpisywanie mieszkańców na Niemiecką Listę Narodową.
Na Górnym Śląsku znaczenie przemysłu i zapotrzebowanie na robotników powodowały bardziej złożoną praktykę. Wpis do III grupy Niemieckiej Listy Narodowej mógł czasami chronić przed ostateczną konfiskatą albo prowadzić do uchylenia zarządu komisarycznego. Nie gwarantował jednak odzyskania gospodarstwa, zwłaszcza jeżeli zdążono już osadzić na nim niemiecką rodzinę. Do grudnia 1942 r. katowicki urząd ziemski rozpatrywał tysiące takich spraw; w części z nich cofano zajęcie lub zarząd, ale tylko w ograniczonej liczbie przypadków.
9. Odszkodowanie było fikcją
Rozporządzenie z 17 września 1940 r. nie ustanawiało realnego systemu odszkodowań. Zawierało jedynie ogólną zapowiedź, że rodzaj i wysokość ewentualnego świadczenia mogą zostać uregulowane później.
W praktyce Polacy otrzymywali najwyżej szczątkowe sumy, rachunkowe zapisy lub nic. Heinrich Himmler stwierdzał w 1943 r., że za polskie mienie przejęte na cele osadnicze na terenach należących do Niemiec przed 1918 r. odszkodowanie nie powinno być wypłacane.
10. Ocena prawna
Niemieckie dekrety nie czyniły tych działań legalnymi w świetle prawa międzynarodowego. Artykuł 46 regulaminu haskiego z 1907 r. nakazywał poszanowanie własności prywatnej i zakazywał jej konfiskowania, a artykuł 47 zakazywał grabieży.
III Rzesza próbowała ominąć te normy przez jednostronną aneksję ziem polskich i traktowanie ich jak terytorium niemieckiego. Aneksja nie została jednak uznana przez społeczność międzynarodową. Rozporządzenia okupanta były więc elementem zorganizowanej grabieży, a nie prawnie skutecznym źródłem własności.
Konkluzja
Wywłaszczenie Polaków na ziemiach wcielonych było jednym z podstawowych narzędzi germanizacji. System łączył: prawo rasowe i narodowościowe → spis majątku → zajęcie → zarząd powierniczy → wysiedlenie właściciela → konfiskatę lub przekazanie mienia Niemcowi.
Nie chodziło jedynie o wykorzystanie majątku na potrzeby wojny. Zamierzano trwale zlikwidować polską warstwę właścicielską, zmienić strukturę narodowościową regionów oraz stworzyć niemieckie stosunki własnościowe, które miały przetrwać po zakończeniu wojny.
Opracowanie redakcyjne: Piotr Kotlarz
Tekst został przygotowany przy wsparciu narzędzia ChatGPT firmy OpenAI, a następnie poddany redakcji i weryfikacji przez autora. Odpowiedzialność za ostateczną treść publikacji ponosi autor.
