Częściowa płaskorzeźba Tiglat-Pilesera III, panującego w latach 745–727 p.n.e., za którego panowania nowoasyryjskie imperium zostało skonsolidowane, scentralizowane i znacznie rozbudowane. Domena publiczna.
Streszczenie
Północny Irak był politycznym i gospodarczym centrum Imperium Nowoasyryjskiego (ok. 912–609 p.n.e.) – największego i najpotężniejszego imperium swoich czasów. Po ponad dwóch wiekach regionalnej dominacji, państwo nowoasyryjskie gwałtownie podupadło z zenitu (ok. 670 p.n.e.) i całkowicie upadło (ok. 615–609 p.n.e.). Wcześniejsze wyjaśnienia upadku Asyrii koncentrowały się na roli wewnętrznych konfliktów polityczno-gospodarczych, nadmiernej ekspansji terytorialnej i klęski militarnej. W niniejszym artykule przedstawiamy zapis zmian klimatycznych w wysokiej rozdzielczości i z precyzyjnym datowaniem, znaleziony w jaskini Kuna Ba w północnym Iraku. Sugeruje on, że powstanie imperium nastąpiło w ciągu dwóch stuleci anomalii wilgotnego klimatu w kontekście ostatnich 4000 lat, podczas gdy megasusze na początku–połowy VII w. p.n.e., równie dotkliwe jak niedawne susze w regionie, ale trwające przez dziesięciolecia, wywołały spadek produktywności rolnictwa w Asyrii, a tym samym przyczyniły się do jej ostatecznego upadku politycznego i gospodarczego.
WSTĘP
Mające swoją siedzibę na zalewowej równinie rzeki Tygrys w starożytnej północnej Mezopotamii (obecnie północny Irak), Imperium Nowoasyryjskie wyłoniło się w X wieku p.n.e. z pozostałości wcześniejszego Królestwa Środkowoasyryjskiego ( rys. 1, A i B oraz rys. S1) ( 1 – 4 ). W ciągu następnych dwóch stuleci Imperium Nowoasyryjskie (zwane dalej Asyryjskim), któremu towarzyszyła ideologia powszechnego podboju, szybko się rozrastało dzięki kampaniom wojskowym i przymusowemu opodatkowaniu, stając się „supermocarstwem” Bliskiego Wschodu ( 3 ). W szczytowym okresie (ok. początek VII wieku p.n.e.) państwo asyryjskie rozciągało się od Centralnej Anatolii na północy do Morza Śródziemnego i Egiptu na zachodzie oraz na wschód do Zatoki Perskiej i zachodniego Iranu ( rys. S1) ( 1 – 4 ). Asyryjska polityka imperialna polegająca na przymusowym deportowaniu i integrowaniu lokalnej ludności z podbitych ziem do stolic imperialnych i prowincjonalnych ( 5, 6 ) doprowadziła do powstania stolic asyryjskich o liczbie ludności znacznie przewyższającej liczbę ludności jakiegokolwiek miasta trzeciego lub drugiego tysiąclecia p.n.e. ( 7 , 8 ). Aby utrzymać te rozległe populacje miejskie i wiejskie, Asyryjczycy zbudowali potężne sieci dróg i systemów nawadniających (rys. S2) ( 8–12 ), umożliwiając ekspansję osadnictwa na duże części „pasa suchego rolnictwa”, w tym strefy marginalne i wcześniej niezasiedlone ( 12, 13 ). Jednakże imperium spadło z zenitu (ok. 670 r. p.n.e.) do całkowitego upadku politycznego (ok. 609 r . p.n.e.) w ciągu zaledwie 60 lat ( 1–5 ).
Rys. 1. Lokalizacje, klimat, dane zastępcze i kontekst historyczny.
( A ) Zaobserwowane anomalie opadów od listopada do kwietnia (NA) (w porównaniu do lat 1901–1980) podczas jednego z najpoważniejszych epizodów wieloletnich (2006/7–2008/09) susz ( 18 , 19 ) we wschodniej części Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie (EMME) (~30° do 40°N i 30° do 50°E). Dane dotyczące opadów w siatce (0,5° × 0,5°) pochodzą z Global Precipitation Climatology Center (GPCC v.7) (Materiały i metody) ( 52 ). Pokazano domniemany zasięg przestrzenny Imperium Asyryjskiego w jego szczytowym okresie (~670 p.n.e.) (linia przerywana), tradycyjne serce Asyrii (trójkąt) ( 1 – 3 ) oraz lokalizacje współczesnych miast Mosul (starożytna Niniwa) i Irbil (żółte kółka) wraz z lokalizacją jaskini Kuna Ba (gwiazdka). ( B ) Zacieniowane obszary pokazują obszar ograniczony izohietami 200 i 300 mm dla okresów suchych (2007–2009), mokrych (2009–2010, 2013) i średniej klimatologii (1980–2010). Dane topograficzne pochodzą z globalnej kolekcji danych wysokościowych 1-minutowych ( https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/global/ ) ( C do E ) Szeregi czasowe anomalii opadów GPCC od listopada do kwietnia (% odchylenia od okresu 1901–1980) nad EMME i północnym Irakiem (~33° do 38°N i 41° do 46°E) oraz z punktów siatki najbliższych Mosulowi (~36,5°N i 43,1°E) i jaskini Kuna Ba (~35°N i 45°E). (C) Dane Kuna Ba (niniejsze badanie) i jaskini Gejkar δ 18 O ( 21 ) odpowiednio dla okresów 1900–2006 (D) i 1900–2012 (E), jako anomalie (w stosunku do okresu 1900–2000) (zacieniowane). Trendy liniowe (dopasowania najmniejszych kwadratów szeregów czasowych EMME i speleotemów), które istotnie różnią się od zera przy 95% poziomie ufności, są oznaczone czarnymi liniami.
Wcześniejsze wyjaśnienia szybkości i całościowego upadku Asyrii skupiały się na roli nadmiernej ekspansji imperialnej, wewnętrznych konfliktów polityczno-gospodarczych, wojen domowych i w szczególności asyryjskiej klęski militarnej zadanej przez połączone armie Babilończyków i Medów ( 1–4 , 14 , 15 ). Rola, jaką odegrała zmiana klimatu w kształtowaniu przebiegu Imperium Asyryjskiego ( 16 ), została jednak w dużej mierze zignorowana, pomimo faktu, że serce Asyrii i jej zaplecze obejmowały region o dużej zmienności opadów międzyrocznych i podatności na suszę ( 17–20 ). Do tej pory brak zapisów paleoklimatycznych z regionu, z kontrolą wieku i rozdzielczością czasową porównywalną pod względem precyzji do asyryjskich zapisów historycznych i archeologicznych, uniemożliwiał ocenę, czy regionalna zmiana klimatu przyczyniła się do powstania i/lub upadku Imperium Asyryjskiego. Tutaj prezentujemy wysokiej rozdzielczości i datowane bezwzględne zapisy opadów i efektywnej wilgotności z ostatnich 4000 lat z jaskini Kuna Ba w północnym Iraku, położonej ~300 km na południowy wschód od starożytnego miasta Niniwa ( rys. 1A i rys. S1). Dane te zapewniają klimatyczny kontekst dla wzrostu, ekspansji i ostatecznie upadku Imperium Asyryjskiego w połowie do końca VII wieku p.n.e. Nasze dane pozwalają nam również umiejscowić niedawne wieloletnie susze i prawie stuletni trend suszenia we wschodniej części regionu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu (EMME) ( rys . 1 ) ( 17–19 ), w szerszym kontekście zmienności hydroklimatu regionu w ciągu ostatnich czterech tysiącleci.
Ustawienia regionalne
Rdzeń Imperium Asyryjskiego obejmował trójkątny region w północnym Iraku, wyznaczony przez stolice: Assur na południu (współczesny Qal’at Sherqat), stolicę asyryjską z VII wieku p.n.e. Niniwę (współczesny Mosul) na północy oraz Arbelę (współczesny Irbil) na wschodzie ( rys. 1, A i B oraz rys. S1) ( 3 , 4 ). Śródziemnomorskie systemy cykloniczne w tym regionie zapewniają większość rocznych opadów (~90 do 95%) w porze chłodnej (od listopada do kwietnia), wahając się od 600 do 1000 mm na północy i zachodzie do ~200 do 300 mm lub mniej na południu i wschodzie (rys. S3A) ( 17 – 19 ). Obecnie większa część regionu, który stanowił serce Asyrii i jej zaplecze, znajduje się w strefie rolnictwa zbóż o wysokiej wydajności, zasilanej deszczem, leżącej powyżej izohiet 200–300 mm, nazywanej „strefą niepewności” ( 13 ), ponieważ zmienność międzyroczna wynosi zazwyczaj od 40 do 60% ( rys. 1B i rys. S3B), a uprawa zbóż zasilana deszczem jest ryzykowna i niezrównoważona ( 13 ). W latach anomalii wysokich i niskich opadów ta rolniczo marginalna strefa przesuwa się na południe i północ o kilkaset kilometrów, sprawiając, że niemal całe serce starożytnej Asyrii jest zarówno sprzyjające uprawie zbóż o wysokiej wydajności, jak i podatne na nieurodzaj ( rys. 1B ). To ostatnie zostało wykazane podczas poważnych okresów suszy w latach 1999–2001 i 2007–2008, kiedy nieurodzaj zbóż i masowa śmierć zwierząt gospodarskich były powszechne w północnej Syrii i Iraku ( 18–20 ) . Susze te, które były najpoważniejsze w ciągu ostatnich 50 lat, charakteryzowały się nawet 60% spadkiem opadów w chłodnej porze roku w północnym Iraku ( rys. 1, A i B ) , co pogorszyło regionalne warunki społeczno-gospodarcze, które i tak cierpiały z powodu dziesięcioleci niestabilności politycznej i niezrównoważonej polityki społeczno-gospodarczej ( 20 ).
WYNIKI
Zapis paleoklimatyczny
Region EMME jest obecnie jednym z najbardziej dotkniętych niedoborem wody regionów na świecie. Zrozumienie procesów rządzących jego złożoną zmiennością hydroklimatu czasoprzestrzennego wymaga rekonstrukcji paleoklimatycznych z wysoką rozdzielczością czasową, porównywalną z danymi instrumentalnymi. Jest to szczególnie istotne dla regionów takich jak północny Irak, gdzie dekady wojen i niepokojów doprowadziły do znacznych luk w obserwacjach instrumentalnych. Jednakże takie dane z tego regionu są rzadkie ( 21 ). Zrekonstruowaliśmy historię hydroklimatu regionu obejmującą ostatnie ~4000 lat [~−57 do 3988 lat przed teraźniejszością (rok BP), gdzie BP = 1950 n.e.], wykorzystując pomiary stabilnych izotopów tlenu (δ 18 O) i węgla (δ 13 C) ( N = 1725) z dwóch speleotemów (NIR-1 i NIR-2) (tabela S1), które zostały zebrane z jaskini Kuna Ba [35°09′32″N i 45°38′47″E; ~660 m nad poziomem morza (m.n.p.m.)] położonej w pobliżu miasta Sulajmanija w regionie Kurdystanu w północno-wschodnim Iraku, około 300 km na południowy wschód od Niniwy ( ryc. 1, A i B oraz ryc. S1 i S3A). Chronologie NIR-1 i NIR-2 są ograniczone datami 11 i 19 230 Th, odpowiednio ( Rys. 2 , rys. S4 i tabela S2). Zastosowania różnych schematów modelowania wieku (Materiały i metody) dały niemal identyczne modele wieku (rys. S4). Doskonałe replikacje między profilami NIR-1 i NIR-2 δ 18 O i δ 13 C na ich niezależnych modelach wieku ( Rys. 2 ) silnie sugerują, że zapisy zawierają regionalny sygnał klimatyczny i że kalcyt speleothemowy wytrącił się w warunkach równowagi izotopowej lub w ich pobliżu (Materiały i metody oraz rys. S5). Złożone profile (NIR) δ 18 O i δ 13 C zapewniają średnią rozdzielczość czasową wynoszącą ~3 lata ze średnią niepewnością czasową wynoszącą ~25 lat (1σ) w większości naszych zapisów (Materiały i metody).
Rys. 2. Profile jaskini Kuna Ba δ 18 O i δ 13 C oraz oszacowanie punktów zmian.
( A ) Profile δ 18 O dla NIR-1 (ciemnoniebieski) i NIR-2 (pomarańczowy) oraz daty 230 Th z błędem 2σ (oznaczone kolorami przez speleothemy). ( B ) Profile δ 13 C dla NIR-1 (niebieski) i NIR-2 (czerwony) oraz daty 230 Th z błędem 2σ (oznaczone kolorami przez speleothemy). Wstawki na obu panelach pokazują czasy początkowych zmian w profilach δ 18 O i δ 13 C pomiędzy 2600 i 2900 BP przy użyciu obiektywnego podejścia (Materiały i metody) ( 49 ). Punkty zmian i powiązane błędy 1σ (w odniesieniu do chronologii modelu wieku) są oznaczone pełnymi kółkami (oznaczone kolorami) i liczbami.
Dane z monitoringu jaskini oraz nasze pomiary δ 18 O wody kroplowej i opadów w chłodnej porze roku w pobliżu jaskini dodatkowo wskazują, że (i) wytrącanie się kalcytu speleotemu w jaskini Kuna Ba występuje w stanie równowagi izotopowej lub w jego pobliżu, (ii) system krasowy jaskini jest zasilany opadami deszczu w chłodnej porze roku, (iii) a δ 18 O speleotemu odzwierciedla sezonowo uśrednione δ 18 O opadów (δ 18 O p ) (rys. S5). Kilka linii obserwacji empirycznych, modelowych i danych zastępczych sugeruje, że czasowe wahania w zapisach δ 18 O i δ 13 C w Kuna Ba powodują zmiany w regionalnej ilości opadów i lokalnym bilansie opadów i parowania (Tekst uzupełniający).
Należą do nich (i) spójne pozytywne trendy w profilach speleothem δ 18 O w Kuna Ba i pobliskiej jaskini Gejkar ( ryc. 1, D i E ) ( 21 ), odzwierciedlające trend suszenia w skali stulecia (~15 do 20% spadku opadów w chłodnej porze roku od lat 30. XX wieku) w regionie EMME ( ryc. 1C i ryc. S6) ( 17–19 ) [stosunkowo stonowany profil speleothem δ 18 O w Kuna Ba w porównaniu z danymi z instrumentów podkreśla , w jaki sposób speleothem zwykle wygładzają sygnał klimatyczny w regionach charakteryzujących się wysoką zmiennością międzyroczną ( ryc. 1D ); jednak utrzymujące się okresy częstszego (i asymetrycznego) występowania suchszych (wilgotniejszych) pór roku mogą przechylić speleothem δ 18 O w stronę bardziej wzbogaconych (zubożonych) wartości]; (ii) dodatnia kowariancja między profilami Kuna Ba δ 18 O i δ 13 C ( rys. 2 ) ( r = 0,48, P = 0,018), co jest typowe dla zapisów speleothemów z regionów suchych, ponieważ suchsze warunki powodują wolniejsze tempo infiltracji i zwiększone odgazowanie, które powoduje wyższe wartości δ 18 O i δ 13 C i odwrotnie ( 21 , 22 ); oraz (iii) obecność wyraźnej odwrotnej zależności między składem izotopowym tlenu w opadach (δ 18 O p ) a ilością opadów w EMME ( 23 – 25 ), co jest zgodne z symulowanymi danymi z modelu cyrkulacji ogólnej ECHAM5-wiso z włączonym izotopem ( rys. S7) ( 26 ).
DYSKUSJA
Asyryjska megapluwia i megasusza
Zapisy Kuna Ba δ 18 O i δ 13 C wykazują zakres odpowiednio ~2,0 i 2,5‰, ukazując szerokie spektrum zmienności hydroklimatycznej, na które składają się trendy wielowiekowe i zmienność quasi-oscylacyjna wraz ze skokowymi zmianami średniego klimatu regionu w ciągu ostatnich 4000 lat (rys. S8A). Wyraźne interwały długości od kilku dekad do kilkuset lat, charakteryzujące się „suchszymi” i „wilgotniejszymi” warunkami, są definiowane przez istotnie wzbogacone i zubożone wartości δ 18 O (patrz Materiały i metody) ( rys. 3 i rys. S8B). Aby uwypuklić zmienność w skali od kilku dekad do kilkuset lat, usunęliśmy długoterminowe (>500 lat) nieliniowe trendy z łącznego zapisu δ 18 O (Materiały i metody). Przekształcone wartości wyniku z w odtrendowanym zapisie wyznaczającym bardziej suche przedziały są podobne do wartości obserwowanych w okresie ~1980–2007 naszego zapisu ( rys. 3 i rys. S8), ten ostatni współczesny okresowi największej redukcji opadów w chłodnej porze roku nad północnym Irakiem i Syrią w ciągu ostatniego stulecia ( 18 , 19 ). Przedział między ~2800 a 2690 rokiem BP (~850 i 740 p.n.e.) wyłonił się jako jeden z najwilgotniejszych okresów ostatnich 4000 lat w zapisie Kuna Ba, reprezentując ~15 do 30% wzrostu ilości opadów w chłodnej porze roku (w stosunku do 1980–2007 n.e.), jak wynika z zaobserwowanej współczesnej zależności δ 18 O-opadu speleothem ( rys. 1 , C do E i 3 ). Ten szczytowy okres wilgotny, nazywany tutaj asyryjskim megapluwialem, był osadzony w ciągu prawie dwóch stuleci (~925–725 p.n.e.) warunków pluwialnych i jest synchroniczny z głównymi fazami ekspansji imperium asyryjskiego (ok. 920–730 p.n.e.) ( 1–4 ) w granicach błędów datowania zarówno danych zastępczych (~25 lat, 1σ), jak i zapisów historycznych (~1 rok) ( rys. 3 ). Błędy wieku związane z wydarzeniami otaczającymi wzrost i upadek Imperium Asyryjskiego są znane z roczną, a w przypadku wielu wydarzeń, miesięczną precyzją chronologiczną (tekst uzupełniający) ( 27 ).
Rys. 3. Porównanie pomiędzy pozbawionym trendu zapisem δ 18 O z jaskini Kuna Ba, a kluczowymi wydarzeniami historycznymi Asyrii.
Znormalizowany i pozbawiony trendu zapis δ 18 O (niniejsze badanie) wyznacza szereg subdekadalnych i wielodekadowych okresów wnioskowanej suszy ( wartość z > 0,5, brązowy) i warunków pluwialnych (wartość z < −0,5, zielony). Wstawka przedstawia zapis δ 18 O między 550 a 950 r. p.n.e. (zacieniowany, gdzie rosnący indeks nasycenia reprezentuje rosnącą intensywność) oraz najważniejsze wydarzenia historyczne w Asyrii, zaznaczone poziomymi paskami kolorów, żółtymi kropkami i tekstem pomocniczym. Przybliżone okresy panowania kluczowych królów Asyrii są oznaczone poziomymi paskami (cyjan). Czerwone kółka i paski błędów oznaczają daty 230 Th z błędem 2σ. Chronologia nowoasyryjskich władców i wydarzeń imperialnych opiera się przede wszystkim na datowaniu eponim Būr-saggilê na zaćmienie Słońca z 15 czerwca 763 r. p.n.e. (więcej informacji można znaleźć w materiałach uzupełniających) ( 27 ). Błędy w datowaniu wydarzeń historycznych są znane w przypadku rocznej, a w przypadku wielu wydarzeń, takich jak upadek Niniwy w 612 r. p.n.e., z dokładnością chronologiczną co miesiąc ( 27 ).
Prawie równoczesne wzrosty wartości Kuna Ba δ 18 O i δ 13 C pomiędzy ~2750 r. BP (~800 r. p.n.e.) a ~2650 r. BP (~700 r. p.n.e.) ( rys. 2 i 3 ) oznaczają przejście od szczytu pluwialnego do szczytu warunków suchych. Czasy początkowych „punktów zmiany” we wszystkich czterech profilach izotopowych ( rys. 2 i Materiały i metody) wskazują, że wartości δ 13 C opóźniały zmiany wartości δ 18 O o ~30 do 50 lat, co jest zgodne z oczekiwaną wolniejszą reakcją speleothemu δ 13 C ze względu na dłuższy czas obrotu węgla organicznego w odpowiedzi na zmiany lokalnej efektywnej wilgotności i/lub opadów. Przedział między ~2650 i 2500 lat BP (~675–550 p.n.e.) w odtrendowanym zapisie wyznaczonym przez niektóre z najwyższych wartości δ 13 C i wartości δ 18 O wyłonił się jako ~125-letni okres szczytowej suszy, nazywany tutaj asyryjską megasuszą, która jest synchroniczna, w granicach błędu datowania, z okresem upadku imperium asyryjskiego (ok. 660–600 p.n.e.) ( Rys. 3 ) ( 1–4 ). Nasilenie asyryjskiej megasuszy jest porównywalne pod względem wielkości z suszą po 1980 r. n.e. wywnioskowaną z naszego zapisu speleothem — obserwacja, która zapewnia krytyczny kontekst zarówno dla susz historycznych, jak i współczesnych ( 17 , 18 ) .
Niedokładne ograniczenia chronologiczne i/lub znacznie grubsze rozdzielczości czasowe większości istniejących zapisów zastępczych z regionu EMME uniemożliwiają ostateczną ocenę sygnatur przestrzennych i czasowych asyryjskich wydarzeń megasusz i megapluwiów ( rys. 4 ). Niemniej jednak przejście od warunków megapluwiów do megasusz w naszych zapisach pomiędzy ~2,6 a 2,7 tys. lat temu zgadza się pod względem czasu ze skalą półkuli, a być może i globalnym wydarzeniem klimatycznym, ogólnie określanym w literaturze jako wydarzenie 2,7 lub 2,8 tys. lat temu [patrz przegląd w ( 28 )]. Przejście od wilgotniejszych do suchszych warunków około 2,7 tys. lat temu (BP) jest również widoczne w zapisie speleothem δ 18 O o wysokiej rozdzielczości z jaskini Jeita w północnym Lewancie ( 22 ), jak również w niektórych zapisach proxy jezior, wód morskich i speleothemów ze wschodniej części Morza Śródziemnego, Turcji i Bliskiego Wschodu ( Rys. 4 ) [np. ( 29–37 )], chociaż dokładny czas tego przejścia różni się między zapisami ( Rys. 4 ) . Porównanie zapisów speleothemów z jaskini Kuna Ba i pobliskiej jaskini Gejkar pokazuje zasadniczo podobny wzór wielodekadowej zmienności nałożonej na statystycznie istotny trend suszenia w obu zapisach w ciągu ostatniego tysiąclecia (rys. S8C). Jednakże oba zapisy wykazują wyraźne różnice między okresem 1,6 i 2,4 tys. lat temu (rys. S8C), gdy ograniczenia chronologiczne w zapisie jaskini Gejkar są znacznie mniej precyzyjne ( 21 ).
Rys. 4. Porównanie danych Kuna Ba i regionalnych danych proxy.
( A ) Mapa przestrzenna pokazująca ilość opadów od listopada do kwietnia (GPCC) i lokalizacje rekordów zastępczych (czarne kółka i liczby). ( B ) Zbiór regionalnych rekordów zastępczych klimatu przekształconych według wartości z, pokazujących wilgotniejsze (zielone) i suchsze (brązowe) warunki w ciągu ostatnich 4000 lat. Zanotowano nazwy i lokalizacje rekordów zastępczych, a liczby odpowiadają lokalizacjom rekordów zastępczych na mapie. Rekordy zastępcze od lewej są następujące: (1) δ 18 O speleotemu jaskini Kuna Ba (niniejsze badanie); (2) δ 18 O węglanu z jeziora Zeribar ( 29 ) i (3) jeziora Mirabad ( 30 ); (4), obfitość pierwiastków Ti w osadach jeziora Neor oparta na fluorescencji rentgenowskiej ( 31 ); (5) δ 18 O otwornicy planktonowej Globigerinoides ruber ze wschodniej części Morza Śródziemnego w pobliżu wybrzeża Aszdodu w Izraelu ( 32 ); i (6 i 7) δ 18 O speleothem z jaskiń Soreq ( 33 ) i Jeita ( 22 ). Zaczynając od lewej, pionowe paski pokazują przybliżone czasy trwania wnioskowanych warunków suchszych (brązowy) i wilgotniejszych (zielony), zgodnie z informacjami autorów oryginalnych badań z jeziora Maharlou ( 34 ), jeziora Van ( 35 ), jeziora Tecer ( 36 ) i jeziora Iznik ( 37 ). Linia przerywana oznacza zmianę reżimu z warunków wilgotniejszych na suchsze w większości zapisów proxy około 2,7 tys. lat temu
Zmiany klimatyczne i rolnictwo asyryjskie
Podobnie jak wszystkie starożytne państwa Mezopotamii, Imperium Asyryjskie było zasadniczo społeczeństwem rolniczym, a w konsekwencji kontrola nad produktywnymi gruntami rolnymi była głównym sposobem generowania bogactwa ( 38 ). Ponieważ asyryjskie rolnictwo zasilane deszczem było w dużym stopniu uzależnione od opadów w chłodnej porze roku, pouczające jest zbadanie związku między zmiennością opadów a produktywnością rolnictwa w kontekście geograficznym obszaru jądra Asyrii w dzisiejszym północnym Iraku. Dane obserwacyjne pokazują, że w latach, w których średnie roczne opady w regionie są o 15 do 30% wyższe niż średnia klimatologiczna, strefa niepewności leży znacznie na południe od asyryjskiego serca, co skutkuje warunkami sprzyjającymi rolnictwu zasilanemu deszczem na ziemiach, które nie nadawałyby się do uprawy bez nawadniania ( ryc. 1B i ryc. S9, A i B). Używając „lat mokrych” jako współczesnego analogu, sugerujemy, że „asyryjskie megapluwialne” warunki wzmocniłyby asyryjską gospodarkę rolną i napędzały imperialne kampanie wspierane przez państwowe dochody z rolnictwa ( 38 ). Niedawne badania archeologiczne w centralnej i północnej części regionu Kurdystanu w Iraku sugerują, że kluczową cechą asyryjskiej ekspansji w tym okresie był podbój wcześniej niezamieszkanego suchego terenu stepowego (neoasyryjskiego madbarum) na zapleczu stolic ( 12 ). Trwające badania wskazują również, że okres ten charakteryzował się wdrażaniem imperialnych „technologii kontroli” w celu materialnego i ideologicznego upamiętnienia krajobrazu poprzez zakrojoną na szeroką skalę budowę systemów hydraulicznych na skalę regionalną, ustanawianie dużych ufortyfikowanych stolic i miast prowincjonalnych wraz z przymusową migracją deportowanych oraz tworzeniem gęstej sieci małych osad wiejskich ( 12 ).
Nasza analiza fluorescencji chlorofilu indukowanej słońcem (SIF), wskaźnika fotosyntezy i silnego predyktora plonów zbóż ( 39 ), wraz z innymi satelitarnymi wskaźnikami roślinności, pokazuje wyraźne zmiany w roślinności i produktywności upraw ( 20 ) w okresach suszy w tym regionie. Analiza SIF ilościowo pokazuje, że plony zbóż w północnym Iraku są bardzo wrażliwe na zmiany opadów w zakresie od 200 do 400 mm, ale są minimalnie wrażliwe na wahania opadów powyżej 400 mm (rys. S9D). Dlatego przesunięcie na północ o izohiety 200 do 300 mm podczas asyryjskiej megasusz może umiejscowić dużą część historycznego regionu asyryjskiego serca i zaplecza w warunkach, w których produktywność roślinności gwałtownie spadłaby (rys. S9A). Podobny scenariusz , który często rozgrywał się w pierwszej połowie VII wieku p.n.e., zadałby poważny cios asyryjskiej gospodarce rolnej zasilanej deszczem w północnej Mezopotamii (8, 10–16, 40 ) poprzez częste i powszechne nieurodzaje pomimo potężnych sieci irygacyjnych, które Asyria zbudowała wokół Niniwy (ok. 702 i 688 p.n.e.) (ryc. S2) (9–12), aby utrzymać szacowane 4,5 miliona deportowanych, którzy osiedlili się głównie w asyryjskim sercu (6). Biorąc pod uwagę, że asyryjska megasusza wystąpiła w kontekście szeroko rozpowszechnionej regionalnej suszy, a asyryjska produkcja rolna prawdopodobnie osiągnęła maksymalną wydajność ( 16 ), istniało niewiele sposobów na import żywności z sąsiednich regionów ze względu na tarcie związane z transportem zboża siłą zwierząt ( 7 ). Częste nieurodzaje w okresie asyryjskiej megasuszy mogły zatem zaostrzyć niepokoje polityczne w Asyrii w ostatnich dekadach jej istnienia, rozpalając już istniejące napięcia zarówno w obrębie społeczeństwa asyryjskiego, jak i między Asyryjczykami a podbitymi ludami, takimi jak Babilończycy i Medowie (Tekst uzupełniający) ( 1–5 ) .
Okres poasyryjski
Istnieje niewiele informacji historycznych i archeologicznych, które pozwoliłyby ocenić, co stało się z asyryjskim sercem kraju i populacją jego terenów zaplecza po podboju i upadku imperium w 608 r. p.n.e. W sercu kraju, po poziomach zniszczenia pałaców, świątyń i obszarów mieszkalnych, nastąpiły warstwy zawalenia z rzadkimi oznakami żałosnej rekonstrukcji i niewielkimi osadami „przybyszów” podczas przedłużającego się okresu suszy ( 14 , 40 ). W stolicy prowincji Szejch Hamad/Dur-katlimmu, 200 km na zachód od Aszur, cztery ostatnie tabliczki neoasyryjskie datowane są na zaledwie dekadę po upadku Niniwy ( 41 ). Miasta i ludność wsi z głębi kraju również opuściła region, podobne porzucenia nastąpiły wzdłuż dolnego biegu rzeki Chabur, gdzie ~71% wszystkich stanowisk zniknęło szybko ( 42 ). Populacje wysuszonego serca mogły być przeniesione na siedliska południowych refugiów Mezopotamii, gdzie nowobabilońskie rolnictwo oparte na nawadnianiu było mniej podatne na megasusze i wkrótce znacznie się rozwinęło, aby wyżywić hipertroficzne miasta. Ten brak osiadłych osad rolniczych w północnej Mezopotamii, zauważony przez Ksenofonta (Anab. III, 4) w 401 r. p.n.e., z nielicznymi wyjątkami w refugiach nadrzecznych, takich jak Nisibina, utrzymywał się po powrocie opadów sprzed megasuszy, aż do odrodzenia osadnictwa Seleucydów i Partów, które rozpoczęło się pod koniec IV wieku p.n.e. ( 43 ).
WNIOSKI
Upadek Imperium Asyryjskiego był jednym z ikonicznych wydarzeń w historii świata. Łańcuch wydarzeń prowadzący do jego wzrostu, ekspansji i upadku prawdopodobnie obejmował wiele czynników bliższych i dalszych. Ostatnie kilka dekad imperium naznaczone było niestabilnością polityczną, wojnami domowymi i ostatecznie inwazją połączonych armii Babilończyków i Medów ( 1–4 ) , które prawdopodobnie były jednymi z bezpośrednich przyczyn upadku Asyrii. Nasze dane sugerują, że zmiana klimatu była podstawowym czynnikiem sprawczym, którego wpływ na gospodarkę imperium asyryjskiego rozpoczął się na wieki przed upadkiem Imperium. Prawie dwa stulecia wysokich opadów i wysokiej produkcji rolnej sprzyjały gęstej urbanizacji i ekspansji imperium, co nie było zrównoważone, gdy klimat zmienił się w warunki megasusz w VII wieku p.n.e. Megasusze tak dotkliwe jak współczesne susze w regionie, ale trwające przez wiele dekad prawdopodobnie sparaliżowały gospodarkę asyryjską i przyspieszyły jej upadek. Nasze dane wskazują również, że ostatnie wieloletnie susze nałożone na trwający od stulecia trend suszy zaliczają się do najgorszych okresów suszy, biorąc pod uwagę zmienność hydroklimatu tego regionu w ciągu ostatnich czterech tysiącleci.
MATERIAŁY I METODY
Zbiórka terenowa i przygotowanie próbek
Jaskinia Kuna Ba (ok. 500 m długości; ok. 660 m n.p.m.; 35°09′32″ N i 45°38′47″ E) znajduje się w pobliżu miasta Sulajmanija (Tekst uzupełniający). Dwa speleotemy (stalagmity) – NIR-1 (ok. 121 mm) i NIR-2 (ok. 406 mm) – zebrano odpowiednio w odległości ok. 150 i 300 m od wejścia do jaskini. W momencie pobrania próbki (listopad 2007 r.) NIR-2 aktywnie rósł. Wzrost świeżego kalcytu indukowano na matowej szklanej płytce pod dozownikiem NIR-2 po jego usunięciu. Temperatura otoczenia i wilgotność względna (RH) w jaskini w momencie pobrania próbki wynosiły odpowiednio ok. 18,0°C i 95%. Próbki wody kroplowej pobrano następnie w sierpniu 2008 r., listopadzie 2011 r. oraz lutym i czerwcu 2012 r. Średnie δ 18 O wody kroplowej, RH i temperatury wynoszą odpowiednio −6,17 ± 0,5‰ ( n = 21), 95 ± 2% i 18° ± 1,0°C (rys. S5). δ 18 O współczesnego kalcytu zeskrobanego ze środka płytki szklanej wynosi −6,24 ± 0,08‰, co jest zgodne z teoretycznymi wartościami δ 18 O kalcytu wytrąconego w równowagowych warunkach izotopowych (rys. S5). Program codziennego zbierania opadów atmosferycznych prowadzono między styczniem a marcem 2012 r. na Uniwersytecie Sulaimani w Sulaymaniyah, położonym około 30 km od jaskini Kuna Ba. δ 18 O p opadów w tym okresie wahało się od ~−2,40 do −10,45‰, ze średnią ważoną ilością wynoszącą −6,05‰ ( n = 20), podobnie do średniej wartości δ 18 O próbek wody kroplowej (−6,17‰, n = 24). Stalagmity zostały pocięte cienkim ostrzem diamentowym wzdłuż osi wzrostu i lekko polerowane. Zautomatyzowany trójosiowy mikromłynek został użyty do uzyskania podpróbek do analiz izotopów stabilnych poprzez ciągłe mielenie w przyrostach 100 μm wzdłuż osi wzrostu NIR-1 (pomiędzy ~18 i 121 mm od góry) i NIR-2 (pomiędzy 0 i ~401 mm, gdzie 0 oznacza górę próbki) (tabela S1). Podpróbki do datowania metodą 230 Th (zwykle o masie od 150 do 300 μg) pobrano poprzez wiercenie wiertłem stomatologicznym z węglików spiekanych o średnicy 0,9 mm.
Pomiar izotopów stabilnych
Profile NIR-I i NIR-2 składają się z 625 i 1100 pomiarów stabilnych izotopów (tabela S1). Podpróbki do analiz δ 18 O i δ 13 C mierzono za pomocą dwukanałowego systemu Multi-Prep podłączonego do spektrometru masowego do pomiaru stosunku stabilnych izotopów izoprime na Uniwersytecie Południowej Kalifornii. Długoterminowa precyzja wzorca Ultissima dla pomiarów δ 18 O i δ 13 C w trakcie tego badania wyniosła odpowiednio ~0,06 i 0,03‰.
Chronologiczne ramy zapisów NIR-1 i NIR-2 ustalono odpowiednio na podstawie dat 11 i 19 230 Th (tabela S2). Datowanie 230 Th przeprowadzono na Uniwersytecie Minnesoty i Uniwersytecie Xi’an Jiaotong w Chinach, używając spektrometrów masowych Thermo-Finnigan Neptune/Neptune plus wielokolektorowych z plazmą sprzężoną indukcyjnie. Metody są identyczne w obu laboratoriach. Do rozdzielenia uranu i toru zastosowaliśmy standardowe procedury chemiczne ( 44 ) . Do skorygowania frakcjonowania instrumentalnego oraz określenia stosunków izotopów U/Th i ich stężeń zastosowano metodę potrójnego rozcieńczenia izotopu ( 229 Th -233 U -236 U) ( 45 ). Izotopy U i Th mierzono na mnożniku MasCom za kwadrupolem potencjału opóźniającego w trybie przeskakiwania szczytów, stosując standardowe procedury ( 45 ). Niepewności pomiarów izotopowych U/Th obliczono w trybie offline na poziomie 2σ, uwzględniając poprawki na próby puste, szum ciemny mnożnika, czułość liczebności oraz zawartość tych samych nuklidów w roztworze kolca. Skorygowane wartości 230 Th zakładają początkowy stosunek atomowy 230 Th/ 232 Th wynoszący 4,4 ± 2,2 × 10−6 , czyli wartości dla materiału w równowadze wiekowej z masową wartością 232 Th/ 238 U wynoszącą 3,8 ( 45 ).
Analizy statystyczne
Modele wiekowe
Modele wieku NIR-1 i NIR-2 oraz powiązane niepewności wieku zostały zamodelowane przy użyciu schematów modelowania wieku COPRA (Constructing Proxy Records from Age model) ( 46 ), Bchron ( 47 ) i OxCal ( 48 ) (rys. S4). Wszystkie trzy schematy modelowania wygenerowały niemal identyczne modele wieku, a wnioski z tego badania nie są wrażliwe na wybór żadnego konkretnego modelu wieku. Przyjęliśmy modele wieku COPRA i wygenerowaliśmy 2000 realizacji, aby uwzględnić niepewności datowania (2,5 i 97,5% kwantylowe granice ufności). Rozdzielczość czasowa NIR-2 w modelach wieku COPRA waha się od 0,5 do 12 lat, ze średnią rozdzielczością ~4 lat. Średnia rozdzielczość czasowa NIR-1 wynosi ~2,8 roku. Profile izotopów NIR-1 i NIR-2 w okresie nakładania się zostały uśrednione w celu uzyskania złożonego zapisu (średnia rozdzielczość czasowa ok. 3 lat).
Zmień oszacowanie punktu
Zastosowaliśmy technikę parametrycznej regresji nieliniowej ( 49 ), aby ograniczyć czasy początkowych zmian w profilach izotopów Kuna Ba oznaczających przejście od asyryjskiego megapluwialu do asyryjskiej megasuszy ( rys. 2 ). Metoda ta wykorzystuje funkcję ciągłą składającą się z dwóch części liniowych, które są połączone w punkcie przerwania. Model przerwania dopasowano do danych przy użyciu ważonej metody najmniejszych kwadratów z siłowym poszukiwaniem punktu przerwania. Niepewności statystyczne trendu, czasu i punktu przerwania oceniono przy użyciu 2000 symulacji bootstrapowych bloków, które zachowały rozkład i zależność szeregową danych na długości bloku ( 49 ). Oszacowania punktów zmian w profilach δ 18 O wyprzedzały punkty zmian w profilach δ 13 C o ~30 do 50 lat ( rys. 2 ).
Detrending
Użyliśmy analizy widma osobliwego (SSA) ( 50 ) w celu usunięcia nieliniowych trendów (>500 lat) z szeregu czasowego złożonego NIR δ 18 O. Metoda SSA rozkłada szereg czasowy na kilka trybów zmienności (monotoniczny i oscylacyjny) oraz pozostały szum o niskiej amplitudzie i wysokiej częstotliwości. Przed zastosowaniem SSA szereg czasowy został liniowo interpolowany (interwał 2,98 roku), aby dopasować liczbę punktów danych w oryginalnym złożonym szeregu czasowym. Szereg czasowy został pozbawiony trendu poprzez usunięcie pierwszego składnika (tj. największej wartości własnej z macierzy autokowariancji SSA). Rozmiar osadzonego okna został ustawiony na jedną piątą rozmiaru długości szeregu czasowego. Wyjęty z trendu szereg czasowy został znormalizowany według jego średniej i odchylenia standardowego w celu uzyskania wyników.
Analiza danych o opadach
Oceny trendów i anomalii opadów w ewolucji domeny przestrzennej i czasowej mogą być wrażliwe na wybór siatki danych o opadach. Jest to szczególnie ważne w regionach takich jak północny Irak, gdzie rzadkość danych z mierników stacji sprzed lat 30. XX wieku i po latach 80. XX wieku uniemożliwia definitywną ocenę trendu w skali stulecia w skali lokalnej. W niedawnym badaniu ( 51 ) zastosowano kompromisowe podejście programowania do oceny kilku powszechnie używanych zestawów danych z siatki i stwierdzono, że globalne zestawy danych o wysokiej rozdzielczości (0,5° × 0,5°) Global Precipitation Climatology Centre (GPCC) wersja 7 ( 52 ) oparte na miernikach, dotyczące obserwowanych miesięcznych opadów najlepiej odzwierciedlają roczną i sezonową średnią oraz zmienność i rozkład prawdopodobieństwa obserwowanych opadów z 41 stacji zlokalizowanych w Iraku i okolicach. W związku z tym użyliśmy produktu GPCC do ekstrakcji danych o opadach od listopada do kwietnia nad EMME (~30° do 40°N i 30° do 50°E) i północnym Irakiem (~33° do 38°N i 41° do 46°E) oraz z punktów siatki najbliższych Mosulowi (36,35°N i 43,16°E) i jaskini Kuna Ba (35,09°N i 45°4E) ( Rys. 1B ). Dane te wykorzystano do analizy przestrzennych trendów opadów ( rys. S6, A i B ), anomalii ( rys. 1, A i C ), ilości ( rys. S3, S6, D i F oraz S9) oraz średnich pozycji izohiet dla różnych okresów czasu, jak omówiono w tekście ( rys. 1B i rys. S9, A i B ). Użyliśmy również wersji 4.1 University of East Anglia Climatic Research Unit (CRU) ( 53 ) do oszacowania trendów opadów w okresie instrumentalnym (rys. S6A). Zbiory danych GPCC i CRU są ze sobą ściśle zgodne, ale istnieją pewne różnice przed latami 30. XX wieku z powodu rozproszenia danych obserwacyjnych sprzed lat 30. XX wieku. Wykorzystano również dane ze stacji w Mosulu i Sulaymaniyah (dostępne z lukami odpowiednio między 1923 a 1980 rokiem i 1941 a 2004 rokiem) (rys. S3C). Ilość opadów i izohiety dla kompozytów mokrych i suchych (rys. S9, A i B) skonstruowano przy użyciu danych GPCC. Wartości kompozytowe przedstawiają średnie sum opadów od listopada do kwietnia dla 10 najsuchszych (2012, 2008, 2007, 2000, 1999, 1986, 1984, 1983, 1958 i 1935) i 10 najwilgotniejszych (1987, 1985, 1980, 1976, 1961, 1941, 1936, 1923, 1920 i 1903) lat, które zidentyfikowano na podstawie danych GPCC.
Analiza trendów
Istotność statystyczną liniowych trendów opadów i speleothemów δ 18 O w szeregach czasowych z jaskiń Kuna Ba i Gejkar ( ryc. 1C i ryc. S6A) oceniono, generując 95% przedziały ufności bootstrappingowe ( N = 2000). Istotność trendów dla danych o opadach w siatce dla każdego punktu siatki przy 95% poziomie ufności (ryc. S6B) określono za pomocą nieparametrycznego zmodyfikowanego testu Manna-Kendalla, który uwzględnia seryjną autokorelację w danych.
Fluorescencja chlorofilu indukowana światłem słonecznym
Użyliśmy miesięcznego siatki SIF z satelity Global Ozone Monitoring Experiment-2 (GOME-2) MetOp-A, który mierzy widmo radiancji górnej atmosfery w zakresie od 240 do 790 nm. Dane w zakresie od 734 do 758 nm wykorzystano do oszacowania SIF zgodnie z metodami opisanymi przez Joiner i in . ( 54 ). Produkt SIF poziomu 3 GOME-2 został wstępnie przesiany pod kątem zachmurzenia (wykluczono ≥30% pokrycia chmurami) i przeszedł ograniczoną walidację z danymi naziemnymi i innymi produktami satelitarnymi ( 54 ). Użyliśmy danych z okresu 2007 do 2017 z najnowszej wersji dostępnej w momencie badania (wersja 27). Zasięg pobierania wynosił 40 km na 80 km przed lipcem 2013 r. i 40 km na 40 km później. Dane zarchiwizowano na siatce 0,5°. Wyodrębniliśmy średnią wartość SIF dla listopada i kwietnia dla każdej komórki siatki przedstawionej w jednostce mW m −2 nm −1 sr −1 . Pomiary SIF podzielono na 50-milimetrowe okna opadowe, aby ocenić średnią wartość SIF związaną z różnymi ilościami opadów w sezonie chłodnym. Średnie odczyty SIF z lat 2007–2017 dla każdej komórki siatki zostały umieszczone razem z opadami, a następnie podzielone na 50-milimetrowe przedziały opadowe. Aby oszacować czułość, obliczyliśmy tempo zmian SIF dla każdej przyrostowej zmiany opadów.
Testy równowagi izotopowej
Konwencjonalne kryteria oceny równowagi izotopowej stalagmitów nie wymagają korelacji między δ 18 O i δ 13 C wzdłuż tych samych warstw wzrostu ( 55 ). To ostatnie okazało się trudne, a w niektórych przypadkach wykazano, że brak korelacji między wartościami δ 18 O i δ 13 C wzdłuż boków speleothemu nie wyklucza osadzania się kalcytu w warunkach izotopowych na lub w pobliżu osi wzrostu ( 56 ). Zamiast tego test replikacji (tj. wysoki stopień spójności między profilami δ 18 O pojedynczych speleothemów z tej samej lub pobliskiej jaskini) jest bardziej rygorystycznym i wiarygodnym testem równowagi izotopowej ( 56 ). Wysoki stopień wizualnego podobieństwa między równoczesnymi częściami profili δ 18 O NIR-1 i NIR-2 sugeruje, że oba stalagmity rejestrują pierwotne sygnały klimatyczne. Porównanie wizualne zostało dodatkowo potwierdzone przez statystycznie istotne korelacje między profilami NIR-1 i NIR-2 δ 18 O ( r = 0,66, co jest istotne na poziomie ufności 95%) przy użyciu algorytmu ISCAM ( 57 ). Poziomy istotności oceniono na tle szumu czerwonego wygenerowanego przy użyciu sztucznie symulowanych szeregów czasowych autoregresji pierwszego rzędu (AR1). Ponadto silna replikacja między profilami NIR-1 i NIR 2 δ 13 C ( r = 0,81) sugeruje wytrącanie się kalcytu w stanie równowagi izotopowej. Na koniec, spójność pomiędzy zmierzonymi wartościami δ 18 O kalcytu uzyskanymi z wierzchołka aktywnie rosnącego NIR-2 i płytek szklanych pod kroplownikami zasilającymi, a teoretycznym zakresem wartości δ 18 O kalcytu wytrąconego w warunkach równowagi izotopowej (rys. S5) potwierdza hipotezę, że osadzanie się kalcytu w jaskini Kuna Ba zachodzi w warunkach równowagi izotopowej lub w ich pobliżu.
Symulowane dane ECHAM5-wiso
Użyliśmy danych modelu klimatu cyrkulacji ogólnej ECHAM5-wiso z włączonymi izotopami ( 26 ), aby zrozumieć dynamiczne kontrole zmienności δ 18 O p nad EMME. W tym badaniu wykorzystaliśmy dane z historycznej symulacji klimatycznej (1871 do 2011) z tym modelem w T106 (rozdzielczość 1°) ( 58 ). Model ECHAM5-wiso był szeroko stosowany zarówno w nowoczesnych, jak i przeszłych symulacjach klimatycznych i izotopowych i wykazano, że jest w dobrej zgodności z dostępnymi obserwacjami δ 18 O p z Globalnej Sieci Izotopów w Opadach (GNIP) w skali rocznej i sezonowej ( 26 ). Następnie przeprowadziliśmy walidację modelu przy użyciu dwóch najdłuższych zestawów danych GNIP δ 18 O z regionu, mianowicie Adany, Turcji (miesięczne dane δ 18 O p dostępne od 1980 do 2011 r.) i Teheranu, Iranu (miesięczne dane δ 18 O p dostępne od 1960 do 1980 r.) (rys. S7, C i E). Przestrzenny wzór symulowanej ilości opadów z ECHAM5-wiso prawidłowo odzwierciedla obserwowany wzór przestrzenny ilości opadów w chłodnym sezonie (od listopada do kwietnia) i δ 18 O p nad EMME. Lepsza rozdzielczość modelu zapewnia realistyczne przedstawienie silnego gradientu wschód-zachód i północ-południe zarówno w ilości opadów, jak i δ 18 O p nad szerszym regionem EMME (rys. S7, A, B i G), a także w całym Iraku i Syrii, co w miarę dobrze zgadza się z obserwowanymi danymi ( 59 , 60 ). Wyniki modelu wskazują na umiarkowaną do silnej odwrotnej korelacji między ważonym ilościowo δ 18 O p wyekstrahowanym z punktu siatki najbliższego Kuna Ba a ilością opadów regionalnych w górnym biegu rzeki, co jest zgodne z wynikami poprzednich badań empirycznych w tym regionie [np. ( 23–25 ) ] .
Ashish Sinha 1, * , Gayatri Kathayat 2, †, * , Harvey Weiss 3, 4, † , Hanying Li 2, † , Hai Cheng 2, 5 , Justin Reuter 6 , Adam W Schneider 7 , Max Berkelhammer 8 , Selim F Adalı 9 , Lowell D Stott 10 , R Lawrence Edwards 5
Prawa autorskie © 2019 Autorzy, niektóre prawa zastrzeżone; wyłączny licencjobiorca: Amerykańskie Stowarzyszenie na rzecz Postępu Nauki. Brak roszczeń do oryginalnych dzieł rządu USA. Rozpowszechniane na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne 4.0 (CC BY-NC).
Materiał uzupełniający
http://advances.sciencemag.org/cgi/content/full/5/11/eaax6656/DC1
Jest to artykuł w otwartym dostępie rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne, która zezwala na używanie, rozpowszechnianie i reprodukcję w dowolnym medium, pod warunkiem, że nie jest to wykorzystanie w celu osiągnięcia korzyści komercyjnych, a oryginalne dzieło jest prawidłowo cytowane.
Informacja o prawach autorskich PMC
PMCID: PMC6853769 PMID: 31763452
Powyższy artykuł ukazał się pierwotnie na scenie Science Advance
Link do artykułu: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6853769/
