Pomorskie harcerstwo w przededniu wojny (Pomorscy harcerze wobec II wojny światowej i okupacji. Cz. 3) / Piotr Kotlarz

Grupa harcerzy z laskami skautowskimi, 1936 r. Zbiór por. Romana Zygmunta Skwary. Ze strony IPN / https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/materialy-edukacyjne/teki-edukacyjn/harcerstwo-w-sluzbie-rz/147509,Fotografie.html

[Od autora,

publikując poniżej kolejne podrozdziały mojej książki „Pomorscy harcerze wobec II wojny światowej i okupacji” pragnę zaznaczyć, że jest to wciąż wersja wstępna. Praca ta zajmie mi jeszcze kilka miesięcy. Niemniej jednak, postanowiłem wykorzystać naszą Stronę w celu kontaktu z Czytelnikami. Widząc swój tekst w druku i czytając go wielokrotnie będę mógł dostrzec jego ułomności, liczę ponadto  na Państwa uwagi, ocenę. Być może wskażą mi Państwo informacje, do których z różnych powodów nie dotarłem. Proszę o pomoc, sądzę bowiem, że powstaje dość ważna książka, w każdym razie odnosząca się do ważnych w naszych dziejach wydarzeń.

                    Piotr Kotlarz]

 

Chorągiew Pomorska ZHP harcerstwo 

Związek Harcerstwa Polskiego, powołany do życia w listopadzie 1918 r. przez pasjonatów skautingu z trzech zaborów, stał się w okresie międzywojennym jedną z największych organizacji skupiających młodzież. Związek cieszył się też ogromnym poparciem społecznym.

Ruch harcerski miał korzenie stosunkowo młode, sięgają przełomu XIX i XX wieku. Twórcą idei, która w krajach anglosaskich nosi nazwę Skauting (ang. scouting), byli  Roberta Baden-Powella (w Anglii) i Ernesta Thompson Setona (w USA). Miał to być  dobrowolny apolityczny ruch wychowawczy dla młodzieży, otwarty dla wszystkich, bez względu na pochodzenie, rasę czy wyznanie. Za twórcę harcerstwa (polskiej odmiany skautingu) w Polsce uważa się Andrzeja Małkowskiego. Celem ruchu skautowego jest przyczynianie się do rozwoju młodych ludzi w taki sposób, by w pełni mogli wykorzystać swoje możliwości fizyczne, umysłowe, społeczne i duchowe jako jednostki, jako odpowiedzialni obywatele i jako członkowie wspólnot lokalnych, narodowych i międzynarodowych.

Skauting, a za nim harcerstwo oparte były (i są) na trzech ogólnych zasadach, które reprezentują jego podstawowe prawa i wierzenia. Są to: „obowiązek wobec Boga”, „obowiązek wobec bliźnich” i „obowiązek wobec samego siebie”. Jak wskazują ich nazwy, pierwsza zasada dotyczy stosunku człowieka do wartości duchowych, druga odnosi się do stosunku człowieka do społeczności w najszerszym znaczeniu tego słowa, a trzecia do obowiązków człowieka wobec samego siebie. Obowiązek wobec Boga, jest zdefiniowany jako „wierność zasadom duchowym, lojalność wobec religii, która je wyraża i akceptacja obowiązków, które z niej wynikają”. Obowiązek wobec bliźnich sprowadzał się do obowiązku udzielaniu pomocy bliźnim, czyli wszystkim osobom żyjącym, niezależnie od tego, czy są wrogami, przyjaciółmi, czy nie znamy ich. Wreszcie obowiązek wobec samego siebie oznaczał odpowiedzialność za własny rozwój, rozwój własnej osobowości¹.

Oficjalnie ruch harcerski powstał w Polsce 26 lutego 1911 roku. Decyzję podjęto podczas zebrania największych organizacji młodzieżowych, a patronował jej szczególnie naczelnik „Sokoła”, Kazimierz Wyrzykowski. Już kilka miesięcy później zorganizowano pierwszy kurs instruktorski. We Lwowie mieściła się siedziba Naczelnej Komendy Skautowej. Tam też wydawano czasopismo „Skaut”, które dostępne było we wszystkich trzech zaborach. W Krakowie zorganizowany skauting pojawił się w połowie 1911 roku. Tam też założony został pierwszy zastęp żeński, a kilka miesięcy później pierwsza żeńska drużyna (I Drużyna Skautek im. Klaudii z Działyńskich Potockiej), której inicjatorką była Roma Wodziczko-Dediowa.

W 1912 roku ukazała się książka Eugeniusza Piaseckiego i Mieczysława Schreibera „Harce młodzieży polskiej”. W niej właśnie po raz pierwszy użyto słowa „harcerz” w miejsce „skauta”. Także w tej pracy pojawiły się inne słowa funkcjonujące tylko w polskim harcerstwie, jak „zastęp”, „drużyna”, „hufiec”, „chorągiew”. Również w 1912 roku zaprojektowany został krzyż harcerski wzorowany na orderze Virtuti Militari. Jego autorem był ks. Kazimierz Lutosławski. Drużyny harcerskie funkcjonowały wówczas w wielu polskich miastach: Warszawie, Łodzi, Pabianicach, Ozorkowie, Tomaszowie Mazowieckim, Śremie, Kórniku, Chełmnie, Grudziądzu, Pleszewie, Gnieźnie, Ostrowie Wielkopolskim, Wałczu, Nakle, Chojnicach, Świeciu, Inowrocławiu i Bydgoszczy.

Z biegiem czasu w środowisku harcerskim uwidocznił się rozłam. Część działaczy (głównie z zaboru rosyjskiego i pruskiego) propagowała walkę zbrojną z zaborcami, a część (głównie z Galicji) była jej przeciwna proponując zachowanie dystansu od spraw wojskowych. Podziały jawiły się także na linii politycznej, pomiędzy zwolennikami Józefa Piłsudskiego a Romana Dmowskiego.

Podział Naczelnej Komendy Skautowej nastąpił w 1915 roku. W Warszawie utworzono Wydział Rad Drużynowych Naczelnej Komendy Skautowej podporządkowany piłsudczykom, w Piotrkowie Trybunalskim powstała Naczelna Komenda Skautowa, w Łodzi działał Związek Skautek Polskich, na Lubelszczyźnie „Junactwo”, a w Galicji – Związkowe Naczelnictwo Skautowe. 1 listopada 1916 roku wszystkie organizacje harcerskie z Królestwa Polskiego połączyły się tworząc Związek Harcerstwa Polskiego (ZHP), którego przewodniczącym został ks. Jan Mauersberger. Zjazd połączeniowy wszystkich organizacji działających na terenie odrodzonej Polski odbył się w dniach 1-2 listopada 1918 roku. Istniejące w Polsce organizacje połączyły się w jedną, noszącą nazwę Związek Harcerstwa Polskiego. Na jej czele stała Naczelna Rada Harcerska. Pół roku później przewodniczącym ZHP został wybrany Tadeusz Strumiłło.

Już od pierwszych chwil istnienia niepodległej Polski harcerstwo było ważną jej częścią. Harcerze brali udział m.in. w walkach o Lwów, walczyli w powstaniach śląskich i w powstaniu wielkopolskim oraz w wojnie polsko-bolszewickiej. Po zakończeniu I wojny światowej oraz wojen o granice Rzeczpospolitej, harcerstwo musiało zdefiniować jednak nowe cele i odpowiedzieć sobie na pytanie, jak organizacja powinna funkcjonować w niepodległej Ojczyźnie. Od połowy lat 20. ZHP zaczął rozwijać ideę ruchu zuchowego. Na tym polu szczególne zasługi mieli Aleksander Kamiński, Jadwiga Zienkiewiczówna i Jadwiga Zwolakowska. Kilka lat później powstał w ZHP ruch Wędrowniczy. Szczepy harcerskie zorganizowane zostały tak, aby zapewnić ciągłość przynależności do harcerstwa od zucha do wędrownika. W ZHP powstały też drużyny o różnych specjalnościach, z których najlepiej rozwinięta była specjalizacja żeglarska. Prócz niej były to m.in. szybownictwo, łucznictwo, narciarstwo czy baloniarstwo.

Pod koniec lat 30. ZHP liczył ponad 200 tysięcy członków. Latem 1939 roku do harcerstwa należało już 130 tys. harcerzy i 71 tys. harcerek oraz 73 tys. harcerzy i harcerek w organizacjach emigracyjnych. W kołach przyjaciół drużyn skupionych było 43 tysiące członków (głównie rodziców harcerzy i harcerek). Obozy harcerskie organizowano na obszarze całego kraju, choć wielu drużynowych objęła już mobilizacja².

Pomorski Okręg ZHP, w 1938 roku skupiał 21 139 osób, w tym 481 instruktorów i instruktorek, 3200 członków KPH, 13 742 harcerzy i harcerek oraz 3716 zuchów. Przewodniczącym jego zarządu był, w ostatnich latach międzywojennych, gen. dyw. Władysław Bartnowsk. Funkcję komendanta Pomorskiej Chorągwi Harcerzy pełnili: Tadeusz Cieplik (do 5 VI 1939 r.) i Stefan Bzdęga. Komendantką Pomorskiej Chorągwi Harcerek była Jadwiga Lusniakówna. Na terenie Wolnego Miasta Gdańska polskie harcerstwo w 1939 roku, u progu wojny liczyło razem 2007 harcerzy, harcerek, zuchów oraz osób z Kół Przyjaciół Harcerstwa³.

Wywodzące się ze skautingu harcerstwo polskie za swe podstawowe cele przyjmowało wychowanie patriotyczne oraz przygotowanie wojenne społeczeństwa na wypadek ewentualnego konfliktu zbrojnego. Związek Harcerstwa Polskiego w okresie międzywojennym ściśle współpracował z czynnikami wojskowymi. Współpraca ta miała miejsce już w czasie I wojny światowej i znacznie wzrosła w czasie walk o granice Rzeczypospolitej i wojny z bolszewicką Rosją, kiedy to oficerowie WP często wchodzili w skład władz harcerskich.

W latach trzydziestych młodsi harcerze należeli do szkolnych hufców pw., a członkowie kręgów starszoharcerskich, instruktorzy i instruktorki byli szkoleni na kursach pw organizowanych przez kadrę terenowych ogniw PUWFiPW. Dziewczęta zdobywały, w ramach tzw. harcerskiej metody pw, następujące sprawności przydatne w czasie wojny: obrony przeciwgazowej, ratowniczki przeciwgazowej, łączności, terenoznawczyni, obozowiczki, strzelczyni, wartowniczki. Samarytance, która je uzyskała, nadawano sprawność „przysposobienia do obrony kraju”. Działalność tę Komenda Pomorskiej Chorągwi Harcerek prowadziła pod hasłem „Trzymamy straż nad morzem”⁴.

Przedstawione powyżej informacje są powszechnie znane, przytaczając je sięgałem do Wikipedii. Uznałem jednak, że należy je tu przytoczyć aż tak obszernie, gdyż chcę zwrócić uwagę na ważny fakt. Tak idee, jak i prowadzona działalność harcerska nie były skierowane przeciwko komukolwiek, przeciwnie miała to być działalność na rzecz innych. Nie kierowano się celami ekspansjonistycznymi, również prowadzone w czasie harcerskich szkoleń przysposobienie wojenne organizowane było tylko w celu obrony Ojczyzny, jej prawa do suwerenności.

Przygotowania do wojny harcerzy z województwa pomorskiego

Od drugiej połowy 1938 roku świadomość tego, że wojna jest bardzo prawdopodobna była już niemal powszechna. Jesienią tego roku, w związku z prawdopodobna była już niemal powszechna. Jesienią tego roku, w związku z aneksją przez III Rzeszę Sudetów i przekształceniu konstytucyjnym I Republiki Czechosłowackiej (1 października 1938) w państwo federacyjne zwane drugą republiką, złożone z Czech, Słowacji i Ukrainy Karpackiej, zostało powołane do życia Pogotowie Wojenne Harcerek⁵. Było ono podporządkowane czynnikom wojskowym i jego celem było przygotowanie organizacyjne harcerek do służby wojennej w zakresie pomocy szpitalnej, sanitarnej, obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej oraz innych prac w dotyczących bezpieczeństwa. Instruktorki, starsze harcerki i wędrowniczki zostały zobowiązane przez naczelne władze ZHP do skutecznego współuczestniczenia na wypadek wojny w cywilnej obronie kraju, wspierającej struktury wojskowe na zapleczu frontu. Mogły one wybrać jeden z trzech przydziałów służbowych: pomocniczą służbę wojskową, służbę w Pogotowiu Harcerek lub służbę zastępczą z ramienia OPWK, która od dnia 11 II 1939 roku miała przywilej wyłączności działania na obszarze całego państwa w dziedzinie organizowania i prowadzenia przysposobienia wojskowego kobiet, a także zrzeszania stowarzyszeń społecznych dla przysposobienia kobiet do obrony kraju⁶.

Do oficjalnego powołania Pogotowia Harcerek doszło w wyniku rozkazu L. 13 wydanego przez naczelniczkę harcerek Marię Krynicką w dniu 24 września 1938 roku. Funkcję komendantki od Pogotowia Wojennego Harcerek dnia 21 września objęła Józefina Łapińska⁷. Doprecyzowanie zadań Pogotowia Harcerek zostało zawarte w rozkazie Naczelniczki Harcerek L.1 z dnia 10 stycznia 1939 roku. W razie wojny Pogotowie Harcerek miało zastąpić statutowe władze harcerek i z tego powodu było organizowane niezależnie od normalnej siatki komend harcerskich, jakby ją dublując. W ciągu następnych miesięcy placówki Pogotowia powołano we wszystkich chorągwiach na obszarze kraju, włączając do nich harcerki powyżej piętnastego roku życia. Zorganizowano intensywny program szkoleń, który obejmował zarówno zagadnienia sanitarne, jak i wybrane aspekty łączności, obrony przeciwlotniczej, służby gospodarczej oraz opieki nad osobami starszymi i dziećmi. Kursy teoretyczne odbywały się w wielu miastach. Połączono je z praktyką podczas specjalnych obozów, organizowanych latem 1939 r. we współpracy z Przysposobieniem Wojskowym Kobiet. Wówczas to Główna Komenda Harcerek zorganizowała na pograniczu polsko-niemieckim aż 70 obozów szkoleniowych, w tym 20 na Pomorzu z nastawieniem na uświadamianie obywatelskie ludności okolicznych wsi, przygotowywanie kobiet do samoobrony i opieki nad dziećmi. Pomorska Chorągiew Harcerek zorganizowała 10 takich obozów w następujących miejscowościach: Dziemiany i jabłuszek koło Kościerzyny, Witkowo koło Sępólna, Charzykowy koło Chojnic (2 obozy), Krotoszyny koło Nowego Miasta Lubawskiego, Merment koło Osieka, Raciąż koło Tucholi i (2 obozy hufca inowrocławskiego) w Śmiłowie na Krajnie⁸.

W 1939 r. Komendantką Pogotowia Harcerek w Chorągwi Pomorskiej została mianowana Jadwiga Luśniakówna⁹ (1898-1988). Powołała ona komendantki Pogotowia w Hufcach, a także większych miejscowościach nie będących siedzibami hufców. W poszczególnych hufcach zostały nimi komendantki, z wyjątkiem Torunia, gdzie funkcję tę objęła hm. Jadwiga Zaleska. Zgłaszające się i zaakceptowane kandydatki do służby pomocniczych zostały ujęte w centralnym wykazie Organizacji Harcerek w Głównej Kwaterze Harcerek. Dzięki szerokiej akcji obozowo-szkoleniowej w dniu wybuchu wojny w chorągwi pomorskiej było 1695 instruktorek i starszych dziewcząt przeszkolonych w ramach Pogotowia. Komenda chorągwi wydała także polecenie zniszczenia kat personalnych na wypadek zbrojnej napaści, z upoważnieniem do podejmowania samodzielnych decyzji¹⁰.

Znacznie słabiej przedstawiał się stan organizacyjny Pogotowia Wojennego Harcerzy. Naczelnik harcerzy mianował członków Komisji Pogotowia Harcerzy dopiero w dniu 10 maja 1939 roku. Przewodniczącym został Józef Ratajczak (wkrótce odszedł z przydziałem wojskowym)¹¹.

W literaturze przedmiotu znajdujemy jednak informację, że w Chorągwi Pomorskiej pogotowie ogłoszono już 27 marca 1939 roku, a komisarzem Pogotowia Harcerzy w Gdyni został Lucjan Cylkowski. Komisarze Pogotowia nawiązali współpracę z wojskiem i organizacjami paramilitarnymi¹².

Faktycznie Pogotowie Harcerzy zaczęło działać dopiero pod koniec sierpnia 1939 roku. Takie opóźnienie wynikało przypuszczalnie z konfliktu wewnętrznego w organizacji¹³. Na czele Pogotowia Wojennego Harcerzy stali: Aleksander Kamiński, Juliusz i Stanisław Dąbrowscy, Witold Sawicki, Florian Marciniak. Ponieważ Pogotowie Wojenne Harcerzy zostało utworzone dopiero na krótko przed wybuchem wojny (choć pierwsze struktury zaczęto powoływać jesienią 1938 roku), jego członkowie z większości ośrodków nie zdołali zrealizować pełnego programu kursów i szkoleń. 15 maja 1939 r. Naczelnik Harcerzy wydał poufny rozkaz L.14 w sprawie służby Pogotowia. Rozkaz przewidywał współdziałanie harcerstwa męskiego z armią, władzami państwowymi, samorządami oraz Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Czerwonym i Białym Krzyżem w następujących dziedzinach:

– służby łącznikowej (gońcy piesi, rowerowi, motorowi) dla władz wojskowych, kolejowych, pocztowych,

– służby łączności (obsługa sprzętu radiowego i krótkofalowego, łączności telefonicznej, budowy i naprawy linii telefonicznych i telegraficznych, łączność optyczna) dla władz wojskowych, kolejowych, pocztowych,

– służby informacyjnej (przewodnicy-informatorzy w instytucjach, miastach, na poszczególnych obszarach, obserwacja ruchu na drogach, służba obserwacyjna powietrza) dla potrzeb władz administracyjnych i porządkowych, – służby sanitarno-ratowniczej (patrole i drużyny sanitarno-ratownicze, przeciwgazowe, alarmowe, przeciwpożarowe) dla potrzeb władz administracyjnych, samorządowych, PCK i LOPP,

Rozkaz określał zasady przygotowania i szkolenia zespołów i harcerzy do przewidywanych służb Pogotowia. Polecał natychmiastowe rozpoczęcie organizowania zespołów gońców pieszych (od 12 lat) i rowerowych (od 15 lat). Pozostałe zespoły miały być tworzone w miarę szkolenia. Miastem, w którym formacja ta została rozbudowana najpełniej, stał się Poznań. Sprawiło to zresztą, że właśnie harcerzom z Chorągwi Wielkopolskiej ZHP dane było wkrótce odegrać ogromną rolę w przejściu Związku do pracy konspiracyjnej.

W związku z zajęciem przez wojska niemieckie 15 marca 1939 r. Czech Naczelnik Harcerzy tajnym rozkazem z końca marca 1939 r. zarządził stan pogotowia w całym kraju¹⁴. Kolejny rozkaz Naczelnika Harcerzy z 2 kwietnia 1939 r. zawierał szereg wytycznych, dotyczących przygotowania na wypadek wojny. Na terenie chorągwi pomorskiej harcerzy (liczącej w 1938 r. 12 731 członków) wytyczne te zaczęto realizować stosunkowo szybko. Rozkazem z 29 marca 1939 r. komendant chorągwi hm. T. Ceplik ogłosił Pogotowie Harcerzy na terenie całej chorągwi. Do prac Pogotowia włączeni zostali wszyscy instruktorzy i starsi harcerze do chwili wcielenia ich do wojska. Opierając się na tych wytycznych w poszczególnych hufcach wydano odpowiednie rozkazy. Już w końcu marca 1939 r. w niektórych jednostkach terenowych chorągwi pomorskiej harcerzy wyznaczono komendantów Pogotowia; np. Komendantem Pogotowia Bydgoskiego Ośrodka Harcerzy został hm. Maksymilian Jakubowski, a jego zastępcą phm. Czesław Przybylski (komendant III Hufca Harcerzy w Bydgoszczy – jego dalsze losy są nieznane) ¹⁵.

Rozkazem L. 13 z dnia 10 maja 1939 r. Naczelnik Harcerzy powołał Komisję Pogotowia przy Głównej Kwaterze Harcerzy. Przewodniczącym i Komisarzem Pogotowia został oficer zawodowy mjr hm. Józef Ratajczak, ówczesny zastępca komendanta chorągwi warszawskiej harcerzy. [Jego mianowanie bywa poddawane przez historyków, którzy podkreślają to, że był on oficerem zawodowym i otrzymał wkrótce powołanie do wojska¹⁶]. Zastępcą komisarza został Janusz Wierusz-Kowalski. Sekretarzem Pogotowia mianowano Stanisława Wierzbickiego. W skład komisji weszli: hm. Kazimierz Burmajster, hm. Lechosław Domański, hm. Marian Łowiński, phm. Jerzy Ossowski, działacz harcerski Jerzy Bonkowicz-Sittauer i phm. Stanisław Zembowicz. W dniu 10 czerwca 1939 dokooptowany został do tego składu Marian Wierzbiański. Miesiąc później 10 czerwca 1939 r. mianowano komisarzy pogotowia w poszczególnych chorągwiach. W chorągwi pomorskiej komisarzem pogotowia został hm. Władysław Sieradzki [??].

Kolejny poufny rozkaz Naczelnika Harcerzy zawierał zasady współdziałania z władzami wojskowymi, państwowymi i samorządowymi. Zgodnie z nim, Komisarze Pogotowia w terenie musieli posiadać odpowiednie kwalifikacje, zarówno harcerskie, jak i wojskowe. Na wypadek dalszej mobilizacji mieli być wyznaczeni ich zastępcy¹⁷.

Komisja Pogotowia przy Głównej Kwaterze Harcerzy zaczęła wydawać szczegółowe wskazówki dla chorągwi i hufców. Harcerze w zakresie szkolenia wojskowego uzyskali pomoc ze strony Federacji Polskich Związków Ojczyzny i Związku Oficerów Rezerwy. Poszczególni hufcowi, na podstawie odgórnych uzgodnień, nawiązali współpracę z miejscowymi strukturami tych organizacji.

W Chorągwi Pomorskiej

Na dzień 1 września 1939 r. Chorągiew Pomorska dysponowała około 1700 przeszkolonymi w Pogotowiu Harcerskim instruktorkami i starszymi dziewczętami. Komenda Chorągwi wydała uprzednio polecenie, aby w razie wybuchu wojny zniszczyć natychmiast akta personalne, a w wypadku konieczności wycofywania się – meldować się w Komendzie Chorągwi w Toruniu, a gdyby ta została zamknięta – w Komendzie Pogotowia w Warszawie¹⁸.

W związku z narastającą groźbą wojny w 1938 r. Przewodniczący Zarządu Okręgu Pomorskiego Związku harcerstwa Polskiego gen. bryg. Władysław Bortnowski zainicjował akcję propagandową pod hasłem „Twierdzą nam będzie każdy próg”, którą realizowali harcerze na Pomorzu. Jej najważniejszym zadaniem było kształtowanie przez harcerzy nastrojów patriotycznych wśród ludności pomorskiej. Główny cel tej akcji gen. Bortnowski przedstawił w liście z 25 czerwca 1938 r. adresowanym do dra Antoniego Ryniewicza – kuratora Okręgu Szkolnego Pomorskiego w Toruniu¹⁹. W Gdańsku prawdopodobnie już w 1932 r. został utworzony tajny hufiec szkolny Przysposobienia Wojskowego Kobiet (PWK) na terenie Gimnazjum Polskiego Macierzy Szkolnej²⁰, a nieco później na terenie Szkoły Handlowej²¹.

Na Pomorzu Pogotowie Harcerzy i Pogotowie Harcerek powołano w pierwszym kwartale 1939 roku. Działania te miały przypuszczalnie związek z odbywającą się wówczas na Pomorzu częściową mobilizacją przeprowadzaną pod koniec marca 1939 roku. Celem Pogotowia miało być przygotowanie, a później utrzymanie w gotowości członków ZHP do wsparcia terenowych struktur łączności, sanitarnych, ochrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej, zbiorowego żywienia oraz opieki nad ewakuowanymi dziećmi.

Tadeusz Matuszewski, komendant harcerzy bydgoskich, podpisał w dniu 30 III 1939 roku rozkaz specjalny, w którym podkreślił: „… 3) Pogotowie obejmuje całą młodzież i instruktorów Ośrodka bydgoskiego – rezerwistów i młodszych roczników do chwili wcielenia do wojska. 4) Komendantem Pogotowia Harcerskiego Ośrodka bydgoskiego mianuje dha hm. Jakubowskiego Maksymiliana, zastępca dha ph. Przybylskiego Czesława. 5) Na terenie drużyn szkolnych mogą być komendantami pogotowia druhowie opiekuni drużyn. Komendanci Pogotowia wyznaczają po 2-ch swoich zastępców. Na stanowiska zastępców należy wyznaczyć kandydatów nie zakwalifikowanych przy poborze do kat. A i B. 6) Na najbliższych zbiórkach alarmowych (w drużynach), na które drużynowi zaproszą opiekuna drużyny należy zwrócić wszystkim harcerzom uwagę na: a) czujne przeciwdziałanie wszystkimi sposobami nieodpowiedzialnym plotkom, jakie rozsiewają agenci wrogów, by szerzyć defetyzm, b) konieczne reagowanie natychmiastowe na wszelkie próby i prowokacje ze strony wrogich elementów – wróg patrzy i obserwuje nas – spotkał się dotąd ze słabymi i bojaźliwymi – czuwajmy, by widział nas wszystkich niewzruszonych i zdecydowanych. Naszą postawą musimy szerzyć wiarę w zwycięstwo wśród społeczeństwa. Czuwajmy, by naprawdę „Twierdzą nam był każdy próg”²². Już następnego dnia komendant ośrodka bydgoskiego kategorycznie zabronił prowokować młodzież niemiecką, a zwłaszcza inicjować bójki. Jednocześnie polecił zatrzymywać agresywnie zachowujących się Niemców i przekazywać ich w ręce służby bezpieczeństwa²³.

W następnych miesiącach harcerze i harcerki doskonalili swoje umiejętności w powyższym zakresie na licznych kursach i obozach zorganizowanych przez władze wojskowe i OPWK. Zofia Kopeć, komendantka Pogotowia Harcerek w Starogardzie, następująco opisała swoją działalność w miesiącach letnich 1939 roku: …Po powrocie z obozu Pogotowia Harcerek Hufca Starogardzkiego w Mermecie k/Ocypla włączyłam się w sierpniu 39 roku z przeszkolonymi dziewczętami do pomocy władz wojskowych i lokalnych w Starogardzie. Starogard przewidziano jako ośrodek dla rannych żołnierzy, gdyż do granicy niemieckiej nie było daleko. Praca nasza polegała na pomocy w organizowaniu i urządzaniu szpitali polowych, schronów p/lotniczych i gazowych dla ludności. Starostwo posiadało spis wyszkolonych dziewcząt harcerek, które każdej chwili były gotowe do pracy jako sanitariuszki, opiekunki dzieci, łączniczki oraz prowadzące kuchnie dla ewentualnych uchodźców”²⁴.

W tym samym czasie instruktorki grudziądzkie pełniły służbę w budynku miejscowej poczty, a około 500 harcerek bydgoskich kopało rowy przeciwlotnicze. Po ogłoszeniu przez władze państwowe mobilizacji powszechnej część członkiń ZHP uczestniczyła w akcji doręczania kart mobilizacyjnych jako gońcy Rejonowych Komend Uzupełnień, m. in. w Chojnicach²⁵.

Na czele Pogotowia Harcerek Chorągwi Pomorskiej stanęła jej dotychczasowa komendantka hm. Jadwiga Luśniak, kierująca harcerkami pomorskimi od 1932 r. W każdym hufcu tej chorągwi obowiązki komendantki pogotowia pełniły komendantki hufców. Jedynie w Toruniu funkcję komendantki pogotowia powierzono hm. Jadwidze Zaleskiej²⁶ (wcześniejszej instruktorce na terenie Wolnego Miasta Gdańska). Według wskazówek Głównej Kwatery Harcerek przeprowadzono szkolenie poszczególnych służb, kładąc nacisk na sanitariat i przygotowania gospodarcze. Dopasowywano te prace do lokalnych warunków. Hufce harcerek – w zależności od potrzeb i możliwości szkoleniowych – mogły wybrać specjalności. Harcerki pomorskie szkolone w ramach służb pomocniczych zostały ujęte w centralnym wykazie w Głównej Kwaterze Harcerek.

Komenda Pogotowia Harcerek odpowiadała za szkolenie dziewcząt do różnych służb, jak ratownictwo, łączność, gospodarstwo, opieka nad dziećmi, obrona przeciwlotnicza, przeciwgazowa, przeciwpożarowa. Szkolenie prowadzone było albo na kursach centralnych przez własne instruktorki albo na kursach w chorągwiach lub wreszcie na kursach organizowanych przez wojsko. Wynikiem kursów było zwiększenie się ilości instruktorek specjalności, szczególnie w dziale sanitarnym i łączności. Kursy centralne odbywały się w zakładzie leczniczo-wychowawczym w Rabsztynie, którego kierowniczką była hm. Anna Piotrowska (sanitariat), w Szkole Instruktorskiej na Buczu (łączność, gospodarstwo, opieka nad dzieckiem) oraz w Centrum Wyszkolenia Łączności w Zegrzu – te ostatnie kursy organizowała z ramienia Głównej Kwatery Harcerek hm. Irena Lewandowska. W ramach Pogotowia w chorągwi pomorskiej przeszkolono 1695 instruktorek i starszych harcerek.

W okresie bezpośrednio poprzedzającym II wojnę światową przeprowadzono rejestrację harcerek powyżej 15 roku życia. 30 kwietnia 1939 odbyła się w Szkole Instruktorek na Buczu odprawa komendantek Pogotowia Harcerek wszystkich chorągwi. W lipcu i sierpniu 1939 zorganizowano 75 obozów służby usytuowanych na pograniczu niemieckim, będących praktyczną formą szkolenia dla poszczególnych rodzajów służb. Pogotowie zostało powołane we współdziałaniu z organizacją Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Wrzesień 1939 zastał harcerki w stanie gotowości. Nowe struktury pomorskich chorągwi spowodowały w 1937 r. włączenie Starogardzkiego Hufca Harcerek do Morskiego Środowiska Harcerek w Gdyni, a w 1938 r. Hufca Harcerzy prawdopodobnie do Rejonu Chojnickiego. Przed II wojny światowej w działalności harcerskiej szczególną uwagę zwracano na szkolenie obronne. W Bobowie i w Starogardzie powstały Harcerskie Oddziały Przysposobienia Wojskowego, a harcerki w 1939 roku uczestniczyły w dwutygodniowych szkoleniach sanitarnych w szpitalu powiatowym²⁷.

W lutym 1939 r. w szpitalu starogardzkim przeprowadzono dwutygodniowe praktyczne przeszkolenie harcerek. W dniach 15-31 lipca 1939 r. starogardzkie harcerki przebywały na obozie w Memrecie, gdzie przeszły przeszkolenie z zakresu obrony przeciwlotniczej i PCK, a także urządziły w miejscowej szkole schron przeciwlotniczy i pomagały rolnikom w pracach żniwnych. 29 sierpnia 1939 r. komendant hufca ZHP w Starogardzie J. Bielecki zwołał ostatnią przed wojną odprawę 300 członków Pogotowia Wojennego Harcerzy²⁸.

W Gdyni przygotowaniem harcerek w ramach Pogotowia Wojennego Harcerek nadzorowała Zofia Polkowska 1905-1989. Była hufcową Morskiego Hufca Harcerek w Gdyni w latach 1937, a następnie w latach 1938-1938 komendantką Morskiego Środowiska Harcerek w Gdyni²⁹.

W Toruniu program Pogotowia Harcerek realizowała hm. Maria Cichońska³⁰. W mieście tym działała też Jadwiga Luśniak ps. „Wichura” (ur. 22 maja 1898 w Rzeszowie, zm. 10 kwietnia 1988), która w latach 1932-1939 była komendantką Pomorskiej Chorągwi Harcerek. Intensywnie szkoliła Pomorzanki, utworzyła referat żeglarski, współorganizowała sławny obóz na Polance Redłowskiej. W 1939 r. wzięła udział w obronie Torunia³¹. Kładąc nacisk na patriotyczne wychowanie kierowała się hasłami programowymi – „Trzymamy straż nad Bałtykiem” i „Twierdzą nam będzie każdy próg”. W 1938 jako podinspektor Przysposobienia Obronnego Kobiet, została komendantką Pomorskiego Pogotowia Harcerek³².

W związku z narastającym zagrożeniem Komenda Pomorskiej Chorągwi Harcerek wydała rozkaz, aby w razie wojny zniszczyć natychmiast akta personalne,a w wypadku wycofania się z Pomorza meldować się w Warszawie w Komendzie Pogotowia. Polecono w nim „Nie czekać na dyspozycje i samodzielnie podejmować zadania, jakie sytuacja postawi przed harcerkami”. W końcu sierpnia 1939 r. powróciły do Polski instruktorki pomorskie, które zgodnie z wcześniejszym programem prac chorągwi przebywały na obozach za granicą.

Zarówno Wojenne Pogotowie Harcerek, jak i Pogotowie Wojenne Harcerzy podporządkowane były odpowiednim władzom wojskowym. W dniu 26 sierpnia 1939 r. Główna Kwatera Harcerzy wydała poufną „Instrukcję dla hufcowych w sprawie Pogotowia”. Stwierdzono w niej m.in.: „nie należy podejmować się prac przekraczających siły harcerstwa, pamiętając, że zadania, które harcerstwo ma wykonać, muszą być wykonane dobrze”. Trudno obecnie ustalić, czy instrukcja ta dotarła na czas do wszystkich chorągwi pomorskich. Zgodnie z wytycznymi Pogotowie było akcją zdecentralizowaną, a główny ciężar realizacji zadań nałożono na hufce i drużyny.

W wyniku rozpoczęcia działań wojennych znaczna część instruktorów kierujących dotychczas pracami przygotowującym harcerzy do działalności w ramach Pogotowia odeszła do wojska. Było to zgodne z przewidywaniami, bowiem wielu instruktorów było oficerami i podoficerami rezerwy. Właśnie dlatego przygotowano jak gdyby „drugi garnitur” władz harcerskich różnych szczebli, złożonych z instruktorów nie podlegających mobilizacji. [Patrz krytyka odnośnie mianowania Ratajczaka okazuje się wątpliwa. Chodziło zapewne o to by tzw. „drugi garnitur” przejął doświadczenia wcześniejszych dowódców.]³³.

Drużyny bydgoskie “Spichrze” rozpoczęły konspirację stosunkowo wcześnie. Rok przed wybuchem wojny ogłoszono ochotniczy zaciąg do tzw. Harcerskiego Korpusu Zaolziańskiego, jednak stan pełnej gotowości harcerze osiągnęli w marcu 1939 roku. Zbiórkę alarmową hufca zwołano 25 sierpnia 1939 roku – odbyła się ona przed komendą, w pełnym umundurowaniu i potwierdziła gotowość do podjęcia służby łączności. Wtedy komendant Chorągwi ogłosił Pogotowie Harcerzy na terenie Pomorza i Kujaw.

W 1938 roku działały w Gdyni dwa Harcerskie Kluby Sportowe, Harcerski Ośrodek Krótkofalarski i Żeglarski Krąg Starszoharcerski. Szczególną uwagę zwracano na szkolenie obronne – w 1937 roku zorganizowano trzy męskie Harcerskie Oddziały Przysposobienia Wojskowego; od 1938 r. Środowisko Harcerek realizowało szkolenia w ramach Pogotowia Harcerek. W styczniu 1939 roku komendant Morskiego Rejonu Harcerzy powołał Wojenne Pogotowie Harcerzy z komendantem hm. Lucjanem Cylkowskim³⁴.

W Chorągwi Pomorskiej pogotowie ogłoszono 27 marca, a komisarzem Pogotowia Harcerzy Gdyni został Lucjan Cylkowski³⁵, który przygotowywał m.in. harcerzy do pełnienia służb pomocniczych na wypadek wojny. W sierpniu 1939 r. Cylkowski przejął od B. Porożyńskiego obowiązki komendanta Rejonu Morskiego. Komisarze Pogotowia nawiązali współpracę z wojskiem i organizacjami paramilitarnymi.

Stan Pogotowia Harcerzy w hufcach sprawdzany był przez przedstawicieli chorągwi. Komisarzem Pogotowia w Komendzie Pomorskiej Chorągwi Harcerzy został mianowany 6 czerwca 1939 roku Władysław Wacław Sieradzki³⁶. [ Informacja dyskusyjna!?]

W Pucku w 1938 roku powstał harcerski Klub Sportowy, a Hufiec jako część Rejony harcerzy w Gdyni, uczestniczył w szkoleniu wojskowym w ramach Pogotowia Harcerek i Harcerzy.

Pogotowie Wojenne Harcerzy w Brodnicy powołał Aleksander Kruszczyński³⁷. Rozpoczęło działalność w połowie sierpnia 1939 i liczyło około 30 harcerzy³⁸.

Pogotowie wojenne harcerzy we Włocławku powołano na krótko przed wybuchem wojny, a jego komendantem został hm Tadeusz Woźnicki³⁹, który wspólnie z hufcową harcerek hm. Marią Woźnicką⁴⁰ wydali rozkaz mobilizacji wszystkich starszych włocławskich harcerzy i harcerek. Na miejsce członków komendy hufca w wieku poborowym wytypowano ewentualnych następców. Ustalono miejsce przechowywania dokumentów i sztandaru. Komendę hufca i młodzież harcerską postanowiono podporządkować wojsku.

Piotr Kotlarz

Przypisy: