„O człowieku” Zellkera (pseud. Józefa Częścika)
Książka „O człowieku”, mimo że jest 2. tomem większego projektu pt. lazurowa idea (całość będzie liczyła 7 tomów), jest samodzielnym dziełem, zrozumiałym także bez znajomości poprzedniego tomu „O rzeczywistości”. Stara się ona odpowiedzieć na 3 podstawowe pytania dot. człowieka: Skąd idziemy, Kim jesteśmy, Dokąd idziemy. Odpowiedzi, zdaniem autora, nie powinno się udzielać bez dobrej znajomości nauk szczegółowych (biologii ewolucyjnej, antropologii, neurokognitywisytki czy psychologii itp.), stąd liczne odwołania do osiągnięć tych dyscyplin.
Skąd idziemy? By odpowiedzieć na to pytanie, musimy najpierw poznać, jak przebiegała ewolucyjna droga do ukształtowania się naszego gatunku, ba, nawet więcej – życia na Ziemi. Za pojawieniem się życia na naszej planecie stoi prawdopodobna wielokrotna emergencja rozumiana jako pojawienie się nowych jakości wyższego szczebla (abionty → prebionty → protobionty → prokarionty). Natomiast do ukształtowanie się naszego gatunku wiodła przez 4 mld lat droga ewolucyjna od prokariontów aż do Homo sapiens. Proces hominizacji rozpoczął się już podczas przebywania naczelnych (primates) wśród gałęzi drzew, kiedy to zmysł węchu zaczął tracić na rzecz nowego wiodącego zmysłu – wzroku, co przyczyniło się do zaciekawienia światem. Kolejnymi znaczącymi etapami uczłowieczania były: dwunożność, utrata zwierzęcego owłosienia, posługiwanie się narzędziami czy udomowienie ognia. Najważniejszym jednak czynnikiem było pojawienie się mowy (w książce jest opis, jak do tego doszło), które doprowadziło do wymiany myśli między homininami. To właśnie wymiana myśli – z uwzględnieniem 3 megarewolucji kognitywistycznych: (1) mowy, (2) pisma, (3) druku – stała się najważniejszym krokiem ku człowieczeństwu.
Kim jesteśmy? Autor kwestionuje twierdzenie części biologów, że umysł jest jedynie funkcją mózgu. Wręcz odwrotnie – to mózg (pierwsze neurony pojawiły się dopiero 800 mln lat temu) jest narzędziem i „magazynem dziedzictwa” przedzwierzęcego, zwierzęcego i w końcu ludzkiego umysłu. Umysł (pierwotnie jako „umysł”/ejdos) z takimi predyspozycjami jak wola trwania, zmysły czy inteligencja towarzyszy wszystkim istotom od samego powstania życia na Ziemi, a więc od 4 mld lat. Można by mówić o „anatomii” umysłu ludzkiego, wskazując takie „organy” (= predyspozycje) jak zmysły, wola trwania, wyobraźnia, inteligencja, emocjonalność (łącznie z nastrojem, emocjami i uczuciami) znanymi także innym gatunkom. Ale oprócz tych predyspozycji zwierzęcych nasz umysł posiada też inne – jedynie ludzkie, takie jak postawa wolitywno-emocjonalna, wolna wola, intuicja, rozum, rozsądek czy sumienie (wszystkie są omówione w książce). W naszym umyśle, podobnie jak u zwierząt, można wskazać 3 poziomy „zwierzęce”: wegetatywny (vegetatio; u wszystkich istot żywych), animalny (anima; u wszystkich zwierząt), psychiczny (psyche, u zwierząt wyższych i ptaków). Ale tylko dla człowieka jest charakterystyczny czwarty poziom intelektualno-duchowy (nous), powiązany m.in. ze świadomością, racjonalnym poznawaniem świata, odróżnianiem prawdy od fałszu, dobra od zła itd. Stąd wynikają nasze najważniejsze potrzeby duchowe, m.in. wszechstronny rozwój, z rozwojem duchowo-moralnym na czele.
Dokąd idziemy? To trudne pytanie, na które nie ma niezawodnych odpowiedzi ze względu na specyfikę człowieka: nieprzewidywalność ludzkiej wolnej woli. Niemniej autor stara się odpowiedzieć i na to pytanie, przedstawiając dwie intrygujące hipotezy – co dalej po naszej śmierci („co dalej ze mną?”) oraz o przyszłość naszego gatunku („co dalej z nami?”).
Książka została bardzo pozytywnie oceniona przez 3 uniwersyteckich recenzentów z tytułami profesorów. Spełnia wszelkie wymogi publikacji naukowej (liczne przypisy, indeks, słownik pojęć, tabele, bibliografia). Jest też jej oddźwięk w środowiskach akademickich. Aby trafić do szerszego grona odbiorców, pisana jest ogólnie zrozumiałym językiem w formie dialogu między mistrzem Emanuelem a jego uczniem Justasem (oprócz streszczeń rozdziałów, które są w formie naukowego podsumowania).
