Streszczenie

Wczesna epoka augustowska była świadkiem wzrostu aktywności budowlanej i ogólnego zainteresowania Grecją kontynentalną, które rozumiano przede wszystkim z perspektywy rzymskiego zawłaszczenia kultury greckiej lub z perspektywy lokalnej greckiej niezależności i „ponownej hellenizacji”. Przyjmując Ateny późnej republiki jako obszerne studium przypadku, niniejszy artykuł pokazuje, że wychodząc poza wizję odgórną lub oddolną, wydarzenia w epoce późnej republiki i wczesnej epoki augustowskiej można odpowiednio kontekstualizować jako część ciągłej strategii rzymskich przywódców i elity ateńskiej w celu negocjowania władzy i wpływów we wspólnym polu odniesień.

Słowa kluczowe: Ateny; zakotwiczenie; rzymskie wojny domowe; euergetyzm; August

(Ponowne) włączenie Aten do Imperium Rzymskiego po bitwie pod Akcjum w 31 r. poprzedził burzliwy okres gwałtownych konfliktów (zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych). Po katastrofalnym złupieniu Aten przez rzymskiego dowódcę Lucjusza Sullę w 86 r., Ateny nadal znajdowały się po przegranej stronie rzymskich wojen. Miasto wspierało Pompejusza w jego wojnie przeciwko Juliuszowi Cezarowi, Brutusa i Kasjusza w ich wojnie przeciwko Oktawianowi i Antoniuszowi, a wreszcie Antoniusza w jego próbie wyłącznego panowania przeciwko Oktawianowi. To, czy Ateńczycy wspólnie i celowo wybrali stronę w tych konfliktach, jest dyskusyjne. Ponieważ co najmniej dwóch z wyżej wymienionych rzymskich generałów pojawiło się z armiami u bram miasta, można się zastanawiać, w jakim stopniu Ateńczycy naprawdę mieli wybór. Co więcej, wewnętrzne frakcje, oportunizm i zwykły pech zdają się wpływać na bieg wydarzeń w połowie i pod koniec I wieku p.n.e.. Niemniej jednak można sobie wyobrazić, że w 31 r. nastroje w ateńskim Boulè musiały być niespokojne, gdy stało się jasne, że miasto po raz kolejny stanęło po stronie przegranej. Zwycięzcą w tym przypadku był Oktawian, który miał zostać pierwszym cesarzem Imperium Rzymskiego.

Rzymianie zawsze byli nieufni wobec wpływów greckiego Wschodu. Luksus i dekadencja, pojęcia od dawna przypisywane greckiemu Wschodowi, były uważane za zagrożenie dla rzymskiego społeczeństwa. W ostatnich dziesięcioleciach wojen domowych Oktawian genialnie wykorzystał ten sentyment w swojej wojnie przeciwko Egiptowi[2^]. Poprzez degenerację lub „inność” tych pojęć i osób im poddanych (Marka Antoniusza i Kleopatry) Oktawian był w stanie uzasadnić swoje przywództwo dla konserwatywnych Rzymian[3]. [Jednak Rzymianie jednocześnie cenili swoich prawdziwych greckich sąsiadów w (kontynentalnej) „Starej Grecji”, zwłaszcza w Atenach, za ich wartości kulturowe i dziedzictwo^[4]. W szczególności klasyczne greckie wartości cywilne i wojskowe były postrzegane jako wzorcowe standardy moralne(obyczaje), a zatem były warte promowania. Rzymski podziw dla przeszłości Grecji został wzmocniony przez fakt, że legendarne zwycięstwo Greków nad Persami było szczególnie przydatne do podsycania symboliki i retoryki wojny Rzymu z Partią^[5].

Uważa się zatem, że działania budowlane Augusta i jego udział w ceremoniach religijnych w miastach takich jak Ateny i Sparta były częścią szerszej polityki społeczno-kulturowej promującej mityczne i klasyczne dziedzictwo greckich miast pod rządami Rzymu, aby ich dziedzictwo mogło z kolei pomóc w autopromocji i legitymizacji rządów Augusta[6]. [Ten augustowski model miałby następnie doprowadzić do ponownego położenia nacisku na kulturę grecką, w efekcie „Romanizacji Grecji osiągniętej (…) poprzez proces „ponownej hellenizacji”, dla której impuls pochodził z Zachodu.”^[7] Pogląd ten spotkał się ze sporą krytyką. Zakres, w jakim „odgórna” augustowska propaganda była siłą napędową (odnowionego) zainteresowania Greków ich kulturą i przeszłością, a z kolei siłą napędową odbudowy klasycznych świątyń i odrodzenia starożytnych praktyk religijnych, jest wątpliwy^[8].

Jedną z ważnych kwestii, która jest często pomijana, jest to, w jakim stopniu nacisk na mityczną i klasyczną przeszłość w Grecji kontynentalnej wokół zmiany tysiąclecia jest naprawdę wyjątkowy^[9]. Dlatego też niniejszy artykuł ma na celu przeniesienie uwagi debaty z augustowskiej Grecji na wcześniejsze spotkania Greków i Rzymian w I wieku pne, biorąc Ateny jako orientacyjne studium przypadku^[10]. Poprzez połączenie dowodów literackich, epigraficznych, numizmatycznych i archeologicznych, ma on na celu dogłębne zrozumienie klimatu politycznego I wieku pne. Wykaże, że w przypadku Aten ikoniczny „zwrot ku przeszłości” nie był bynajmniej augustowskim wynalazkiem; był to raczej ciągły sposób dla Ateńczyków i rzymskich przywódców I wieku pne na znalezienie wspólnego pola odniesień do przedstawienia rzymskich rządów w tradycyjnych ramach. Grecka kultura i grecka przeszłość stanowiły w tym względzie użyteczny repertuar. Zrozumienie stojącego za tym procesu można być może najlepiej zrozumieć za pomocą pojęć „wspólnej płaszczyzny” i „zakotwiczenia” (terminy wywodzące się z teorii komunikacji i psychologii społecznej).

Poszukiwanie przez Rzym wspólnej płaszczy zny z miastami prowincjonalnymi, poprzez którą władza była negocjowana i sprawowana, było już szeroko omawiane przez Ando (jako konsensus) i innych w ciągu ostatnich dwóch dekad^[11]. Współczesne badania w dziedzinie historii Rzymu i archeologii rzeczywiście wykazały, że rzymskie rządy były osadzone w istniejących wcześniej strukturach (w przypadku kultu cesarskiego nawet całkiem dosłownie)^[12], ale takie badania nie zawsze uwzględniały teoretyczne założenia stojące za takimi formami interakcji. Znalezienie wspólnej płaszczyzny jest bowiem możliwe tylko wtedy, gdy komunikacja działa, a aby komunikacja działała, potrzebna jest wspólna terminologia^[13]. Wcześniej istniejące światopoglądy i ich symboliczne przejawy mogą w tym pomóc. Jeden z najwyraźniejszych przykładów tego, jak działa ten proces, można być może znaleźć w Egipcie, gdzie kilka posągów rzymskich cesarzy przetrwało w przebraniu faraonów, tym samym „tłumacząc” rzymskie rządy na warunki egipskie[14^]. Strategia ta nie była ani nowa, ani niekoniecznie zainicjowana z centrum imperialnego[15]. [W rzeczywistości w wielu przypadkach (w tym w przypadku cesarza w Egipcie) nie wiadomo, kto „wyprodukował” wizerunek cesarza^[16]. Ważne jest to, że istniała wyraźna potrzeba przekazywania takich wiadomości z myślą o pewnych przyczółkach poznawczych (tj. „kotwicach”). Proces ten można zdefiniować za pomocą pojęcia zakotwiczenia –procesu, w którym nowe sytuacje są przedstawiane zgodnie z tym, czego ludzie oczekują i co rozumieją.^[17] Zakotwiczenie było nie tylko kluczowe dla Rzymu, aby legitymizować swoje rządy, ale było również ważne dla jego poddanych, aby zrozumieć i dostosować się do zmian (politycznych).

Wizyty Pompejusza Wielkiego w Atenach (w 67 i 62 r.) stanowią dobry punkt wyjścia. Pompejusz otrzymał imperium od rzymskiego senatu, aby rozprawić się z piratami we wschodniej części Morza Śródziemnego ( Lex Gabinia). „Ale chociaż jego natychmiastowa sprawa była pilna i w pośpiechu przepłynął obok innych miast, nadal nie mógł ominąć Aten”, mówi Plutarch(Pomp. 27). Niestety, nie mamy znaczących dowodów materialnych, które mogłyby towarzyszyć relacji Plutarcha. Dwa zachowane posągi z Akropolu wspominają ojca i dziadka Pompejusza (Cn. Pompeius Strabo i Sex. Pompeius) i mogły zostać wzniesione z okazji wizyty Pompejusza w 62 r.^[18] Plutarch wspomina również, że Ateńczycy obdarzyli Pompejusza boskimi honorami, umieszczając inskrypcje na jednej z ateńskich bram miejskich(Pomp. 27), prawdopodobnie na Dipylonie lub Bramie Pireusu, ale jak dotąd nie zostały one znalezione. Zasugerowano również, że ateńskie monety z brązu z Agory (datowane w przybliżeniu między 70 a 40 rokiem), które noszą delfina i trójząb na awersie (symbole Posejdona) oraz plemochoe (naczynie związane z rytuałami w misteriach eleuzyńskich)^[19] z kłosami pszenicy na rewersie, mogą nawiązywać do inicjacji Pompejusza w misteria eleuzyńskie we wrześniu 62 r.^[20] Brakuje jednak rozstrzygających dowodów na inicjację Pompejusza. W każdym razie atrybuty Posejdona musiały mieć pewne znaczenie, ponieważ był to, jak wykazał Kroll, „jedyny przedimperialny typ ateńskiej monety, który odnosi się do Posejdona.”^[21] Jeśli nie jest to odniesienie do inicjacji Pompejusza w misteriach, prawdopodobnie były one upamiętnieniem zamiatania przez Pompejusza wschodniej części Morza Śródziemnego w celu oczyszczenia go z piratów (67-66). Ponieważ Pompejusz przywrócił pokój na morzu, symbole Posejdona byłyby odpowiednim odniesieniem do bieżących wydarzeń^[22].

To, co wiemy z większą pewnością, to fakt, że Pompejusz przyznał Atenom pięćdziesiąt talentów na odbudowę części miasta, które zostały zniszczone przez Sullę dwie dekady wcześniej (Plut. Pomp. 42; Cic. Att. 6.1.25). Wiersz z ateńskiego dekretu o odbudowie wskazuje, że część funduszy została prawdopodobnie wykorzystana na odbudowę portu w Atenach, ponieważ odnotowuje naprawy nadbrzeżnego bazaru Magnusa (tj. Pompejusza Wielkiego) w Pireusie[23]. Według Plutarcha powodem, dla którego Pompejusz wspierał finansowo Ateny i inne miasta, było „postawienie stopy w Italii z reputacją bardziej błyskotliwą niż jakikolwiek inny człowiek”(Pomp. 42). Plutarch odnosi się do praktyki znanej jako euergetyzm (pochodzącej od greckiego εὐεργεσία, „dobry uczynek”), która była powszechną praktyką wśród hellenistycznych królów greckiego Wschodu, zwłaszcza Attalidów, którzy wielokrotnie ozdabiali miasta takie jak Ateny pomnikami, aby poprawić swoje więzi kulturowe z tradycyjnymi ośrodkami kultury greckiej.

Co ciekawe, około dwanaście lat później Ateny otrzymały taką samą kwotę (pięćdziesiąt talentów) od triumwiralnego rywala Pompejusza, Juliusza Cezara[24]. W liście do swojego przyjaciela Attyka, Cyceron donosi, co następuje: „I spójrz tutaj, czy Herodes [z Maratonu] naprawdę wycisnął 50 attyckich talentów z Cezara w imieniu twojego adoptowanego kraju? Słyszałem, że wy, Ateńczycy, bardzo rozgniewaliście z tego powodu Pompejusza. Uważa on, że zmarnowaliście jego pieniądze…” (Att. 6.1.25). Fundusze zostały wykorzystane przez Herodesa (przodka słynnego dobroczyńcy Herodesa Atticusa z II wieku) do budowy nowego rynku w mieście, znanego dziś jako rzymska agora lub rynek Cezara i Augusta. Rynek został ukończony dzięki dodatkowym funduszom Augusta, które zostały przekazane synowi Herodesa, Euklesowi[25]. Zarówno ojciec, jak i syn otrzymali honorową wzmiankę w inskrypcji towarzyszącej bramie nowego rynku[26].

ὁ δῆμος ἀπὸ τῶν δοθεισῶν δωρεῶν ὑπὸ Γαίου Ἰουλίου Καίσαρος θεοῦ

καὶ Αὐτοκράτορος Καίσαρος θεοῦ υἱοῦ Σεβαστοῦ

Ἀθηνᾶι Ἀρχηγέτιδι στρατηγοῦντος ἐπὶ τοὺς ὁπλίτας Εὐκλέους Μαραθωνίου

τοῦ καὶ διαδεξαμένου τὴν ἐπιμέλειαν ὑπὲρ τοῦ πατρὸς Ἡρώδου, τοῦ καὶ πρεσβεύσαντος

ἐπὶ ἄρχοντος Νικίου τοῦ Σαραπίωνος Ἀθμονέως

Lud, z darów złożonych przez boga Gajusza Juliusza Cezara i Augusta Cezara, syna boga, Atenie Archegetis (Przywódczyni), gdy Eukles z Maratonu, który przejął opiekę (nad rynkiem) w imieniu swego ojca Herodesa, był generałem hoplitów i ambasadorem, (i) gdy Nikias z Athmonos, syn Sarapiona, był archontem.

Wydaje się więc, że inicjatywa poszukiwania innego sponsora wyszła od samych Ateńczyków, w tym przypadku od Herodesa z Maratonu. Plotka głosiła, że Pompejusz był za to zły na Ateńczyków, prawdopodobnie dlatego, że pomyślał, że Cezar próbuje zdobyć ich poparcie w nieuniknionym konflikcie między nimi. [27] Jeśli tak było, Cezarowi się to nie udało, ponieważ miasto nadal wspierało Pompejusza w bitwie pod Pharsalos dwa lata później (w 48 r.). Jednak to Cezar okazał się zwycięzcą, a po bitwie Ateny wysłały delegację do zwycięskiego generała (Cass. Dio 42.14). Podczas gdy Sulla surowo ukarał Ateny za ich niewierność, Cezar zaoferował amnestię, rzekomo tylko ganiąc Ateńczyków, pytając ich: „Jak często chwała waszych przodków będzie ratować przed samozagładą?” (App. B Civ. 2.88). Ateńczycy pogodzili się ze swoją wąską ucieczką i latem 48 r. poświęcili Cezarowi co najmniej dwa posągi na ateńskiej agorze, honorując go jako εὐεργέτης (dobroczyńcę) i σωτήρ (zbawcę) [28]. [Głowa portretowa, znajdująca się obecnie w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach, może przedstawiać Juliusza Cezara ze względu na swój styl i podobieństwo fizjonomii do typu Cezara z Tusculum/Turynu. [29] Jeśli tak, to głowa portretowa jest najlepiej datowana na lata 48-44, a więc zgodnie z dedykacjami posągów dla Cezara na Agorze.

W marcu 44 r. Cezar został zasztyletowany w Kurii. Głównymi spiskowcami byli Marek Juniusz Brutus i Gajusz Kasjusz Longinus, lepiej znani jako Brutus i Kasjusz. Jesienią 44 roku obaj przybyli do Aten.^[30] Dio donosi, że „Ateńczycy zgotowali im wspaniałe przyjęcie” (47.20.4). Szczególnie Brutus zdawał się jak najlepiej wykorzystać swój pobyt w Atenach, ponieważ poświęcił się studiom filozoficznym (Plut. Brut. 24), dopóki nie dołączył do Krassusa w Smyrnie pod koniec 43 roku[31]. [Wydaje się, że spisek Brutusa i Kasjusza, którego kulminacją była śmierć Cezara, przypomniał Ateńczykom o podobnym czynie z ich własnej historii, ponieważ chociaż obaj „zostali uhonorowani przez prawie wszystkich innych za to, co zrobili, mieszkańcy tego miasta [Aten] głosowali na ich brązowe wizerunki obok Harmodiusa i Aristogeitona, sugerując w ten sposób, że Brutus i Kasjusz poszli za ich przykładem” (Cass. Dio 47.20.4). Dwaj legendarni bohaterowie Harmodius i Aristogeiton zostali zapamiętani jako zabójcy tyranów lub tyranobójcy za udział w pozbyciu się ateńskiego tyrana Hipparchusa w 514 r.^[32] Brutus i Kasjusz byli zatem odzwierciedleniem lokalnych bohaterów Aten, a związek ten został wyraźnie podkreślony poprzez poświęcenie posągów tych dwóch obok posągów tyranobójców na ateńskiej agorze. W tym kontekście tyranobójcy służyli zatem jako kotwica, dzięki której współczesny czyn Brutusa i Kasjusza mógł być kontekstualizowany w tradycyjnych ateńskich ramach.

Ryc. 1 Podstawa posągu z inskrypcją(SEG 17, 75) wspominającą Brutusa. Znaleziony w Atenach. Reprodukcja za zgodą Amerykańskiej Szkoły Studiów Klasycznych w Atenach: Agora Excavations.

Raport Dio jest wspierany przez pozostałości kilku dedykacji posągów znalezionych w Oropos, Delos i samych Atenach. W Oropos (środkowa Grecja) demos poświęcił posąg Brutusowi, nazywając go εὐεργέτης (dobroczyńcą) i σωτήρ (zbawicielem)[33]. Ateńska społeczność w Delos również uhonorowała Brutusa (i jego rodzinę) posągami, wspominając o kilku dobrodziejstwach, które Ateny otrzymały od niego[34]. [W oparciu o te i inne podobieństwa, inskrypcja z Aten (ryc. 1), choć fragmentaryczna, może być bezpiecznie zrekonstruowana w następujący sposób:[35]

[ὁ δῆμος]

[Κοίντον Σερβίλι]ον Κοίντου

[υἱὸν Καιπίωνα] Βροῦτον

Lud (poświęcił ten posąg) Kwintusowi Serwiliuszowi Caepio Brutusowi, synowi Kwintusa

Nie był to pierwszy raz, gdy wpływowi przywódcy polityczni zostali połączeni z wybitnymi postaciami z przeszłości w Atenach. Na przykład pod koniec IV i na początku III wieku p.n.e. hellenistyczni władcy Antigonos I Monophthalmos i Demetrios I Poliorcetes zostali uhonorowani posągami obok posągów tyranobójców (Diod. Sic. 20.46.2).[36] Pamięć kulturowa o tyranobójcach została ponownie wykorzystana podczas wizyty Sulli w Atenach w latach 84-83, z okazji której dwaj słynni zabójcy tyranów zostali umieszczeni na rewersach srebrnych monet Aten (ryc. 2)[37]. Jak argumentował Habicht i inni, monety te jednoznacznie nawiązywały do pozbycia się ateńskiego tyrana Arystiona przez Sullę w 86 r.[38] Podsumowując, powtarzanie się tej strategii w czasie świadczy o ciągłej potrzebie odzwierciedlania obecnych wydarzeń w tych z przeszłości.

Ryc. 2 Rewers ateńskiej tetradrachmy (84-83 p.n.e.) z przedstawieniem posągu Harmodiusa i Aristogeitona w prawym polu. Reprodukcja za zgodą Amerykańskiego Towarzystwa Numizmatycznego.

W październiku 42 r. Brutus i Kasjusz zostali pokonani pod Filippi (Macedonia) przez Marka Antoniusza i Oktawiana. Pozostaje niejasne, czy ateńscy żołnierze faktycznie uczestniczyli w bitwie. Niemniej jednak Ateny po raz kolejny znalazły się po przegranej stronie w jednej z rzymskich wojen domowych.[39] Podczas gdy Oktawian wrócił do Włoch, Marek Antoniusz pozostał w Grecji (Plut. Ant. 23.1) i popłynął do Aten.

W latach między bitwą pod Filippi a bitwą pod Aktium Antoniusz odwiedził Ateny co najmniej cztery razy. Miasto służyło nawet jako jego kwatera główna w latach 40-36, podczas których towarzyszyła mu świeżo poślubiona żona Oktawia (siostra Oktawiana). Analizując zachowanie Antoniusza wobec Aten, można zaobserwować pewien wzorzec. Podobnie jak Cezar, Antoniusz zaoferował Ateńczykom amnestię (Plut. Ant. 23.2; por. App. B Civ. 5.7). Podobnie jak Brutus, wydawał się być zaangażowany w życie kulturalne Aten (Plut. Ant . 23.2, 33.4, 57.1; por. App. B Civ . 7.6), a nawet chciał być adresowany jako φιλαθήναιος (przyjaciel Aten) (Plut. Ant. 23.2). Wreszcie, podobnie jak Pompejusz, wspierał Ateny (ekonomicznie), ponieważ kiedy wiosną 41 r. przybyła do niego delegacja ateńska, przekazał im wyspy i terytoria Eginy, Icos, Ceos, Sciathos i Peparethos (App. B Civ. 5.7). Co więcej, Antoniusz mógł zostać wtajemniczony w misteria Eleusis (Plut. Ant. 23.2).

Ateńczycy zareagowali odpowiednio, nadając Antoniuszowi i jego współpracownikom kilka zaszczytów. Wśród tych współpracowników znaleźli się L. Marcius Censorinus, prokonsul Macedonii w latach 42-40( IG II² 4113), L. Munatius Plancus, konsul w 42 r.( IG II² 4112), C. Cocceius Balbus, konsul w 39 r.(IG II² 4110) oraz niewolnik Antoniusza, M. Antonius Aristocrates (Plut. Ant . 69. 1; IG II² 3889).[40] Co więcej, żona Antoniusza Oktawia, dla której Ateńczycy zdawali się rozwinąć sympatię (Plut. Ant . 57.1), również została uhonorowana, jak wynika z inskrypcji na ołtarzu z Agory, który był poświęcony zarówno Antoniuszowi , jak i Oktawii:[41]

[Ἀ]ν̣τωνίου καὶ Ὀ

[κτ]α̣ίας δυῖν θε

[ῶν ε]ὐεργετῶν

                      Antoniuszowi i Oktawii, bogom i dobroczyńcom.

Sam Antoniusz został uhonorowany jako (nowy) bóg Dionizos zarówno w Atenach, jak i w innych miejscach na Wschodzie, na przykład w Efezie (Plut. Ant. 24). Seneka Starszy odnotowuje, że „Ateńczycy przybyli do niego po jego przybyciu z żonami i dziećmi i pozdrawiali go jako Dionizosa”(Suas. 1.6; por. Cass. Dio 48.39.2, 50.5.3). Co więcej, festiwal Panathenea w 38 r. Był obchodzony na cześć „Antoniusa, nowego boga Dionizosa”, jak głosi inskrypcja dotycząca efebii(IG II² 1043, wiersze 22-23). Kto zainicjował to boskie stowarzyszenie, pozostaje niepewne. Fakt, że Dionizos był już znany wśród Ateńczyków, nie tylko jako przynoszący dobrobyt i nowe życie, mógł wywołać pozytywne i znajome skojarzenia[42]. Na przykład podczas wiosennego festiwalu Anthesteria Ateńczycy świętowali przybycie i święte małżeństwo Dionizosa z żoną króla-archona Aten, skutecznie czyniąc Dionizosa królem Aten[43]. [Nieznacznie dostosowana forma tego rytuału została być może również wykonana po przybyciu Antoniusza do Aten, ponieważ po wspomnieniu, że Ateńczycy powitali Antoniusza jako Dionizosa, Seneka odnotowuje, że „oni [Ateńczycy] mówili dalej, że ofiarowują mu swoją Minerwę [Atenę] w małżeństwie i poprosili go, aby ją poślubił”(Suas. 1.6). Co więcej, mitologiczny podbój Azji przez Dionizosa i jego triumfalny powrót sprawiły, że był on szczególnie odpowiedni dla hellenistycznych władców, którzy aspirowali do prowadzenia wojny na Wschodzie.[44] Przykładami są Demetrios I Poliorcetes (początek III wieku) i Mitrydates VI z Pontu (początek I wieku), którzy obaj byli honorowani jako „nowy bóg Dionizos” w Atenach.[45] Autorytet Antoniusza i chęć rozszerzenia rzymskich rządów na terytorium Partii mogły być zatem przedstawione w bardzo tradycyjny sposób. W każdym razie boska tytulatura kojarzyłaby Antoniusza w przebraniu dobrze znanego bóstwa, którego przybycie symbolizowało dobrobyt i nowe życie[46].

Dowody numizmatyczne również wskazują na związek między Antoniuszem a Dionizosem. Ateńskie monety są często określane jako tradycyjne, ponieważ mają tendencję do przedstawiania Ateny na awersie i sowy na rewersie. Istnieją oczywiście pewne wariacje, na przykład Zeus, Apollo i Posejdon (dla tego ostatniego, patrz wyżej) na awersie. Jednak niezwykłe jest to, że podczas pobytu Antoniusza w Atenach, jego mennica zaczęła wybijać Dionizosa na awersie i popiersie Ateny lub stojącą Atenę na rewersie[47]. Może to być tylko zbieg okoliczności. Jeśli jednak weźmiemy pod uwagę historyczny rozwój ateńskiej mennicy z brązu, staje się oczywiste, że był to pierwszy i jedyny przypadek pojawienia się Dionizosa na ateńskich brązach (przynajmniej do panowania Hadriana). Trzy typy monet, datowane na lata 39-37 (stąd zbiegające się z pobytem Antoniusza w Atenach), z których zachowały się co najmniej 102 okazy, znane są z wykopalisk na ateńskiej agorze (patrz ryc. 3).[48] Te typy monet odpowiadają kilku emisjom z Pergamonu i Efezu. Niektóre z tej ostatniej grupy przedstawiają Antoniusza w stylu dionizyjskim (z wieńcem bluszczowym) na awersie i dionizyjską skrzynię( cistophorus ) zwieńczoną popiersiem Oktawii na rewersie.[49] Inne warianty pokazują Antoniusza i Oktawię połączonych na awersie i stojącego Dionizosa na cistophorusie na rewersie.[50] Te podobieństwa silnie sugerują, że Ateńczycy również używali swojej mennicy, aby szukać związku z Antoniuszem.

Ryc. 3 Ateńska moneta z brązu (39-37 p.n.e.), przedstawiająca głowę młodego Dionizosa na awersie. Reprodukcja za zgodą Amerykańskiej Szkoły Studiów Klasycznych w Atenach: Agora Excavations

W 31 r. siły Oktawiana i Marka Agryppy pokonały siły Antoniusza i Kleopatry pod Akcjum. Ponownie nie wiemy, czy Ateńczycy faktycznie uczestniczyli w walkach, ale do czasu bitwy ich miasto z pewnością należało do terytorium Antoniusza. Jak wspomniano powyżej, gdy do Aten dotarła wiadomość o zwycięstwie Oktawiana, nastroje mogły być niespokojne. Po raz trzeci z rzędu Ateńczycy byli zdani na łaskę rzymskiego władcy. Zaniepokojenie Aten mogło wzrosnąć po otrzymaniu wiadomości, że rzymski statek z Azji Mniejszej odpłynął: Oktawian był w drodze do Aten.

Nasze źródła są niejednoznaczne, jeśli chodzi o zachowanie Oktawiana wobec Aten. Z jednej strony wydaje się, że przyszły cesarz nałożył sankcje na Ateny; odebrał Atenom kontrolę nad terytoriami Eginy i Eretrii oraz zakazał miastu sprzedaży obywatelstwa, które było ważnym źródłem dochodów dla miasta (Cass. Dio 54.7). Dio, co zrozumiałe, argumentuje, że Oktawian mógł nałożyć te sankcje, aby ukarać Ateńczyków za ich poparcie dla Antoniusza[51]. Jednak Dio zauważa również, że „rzecz, która przydarzyła się posągowi Ateny, była odpowiedzialna za to nieszczęście; ponieważ ten posąg na Akropolu, który został umieszczony twarzą na wschód, odwrócił się na zachód [do Rzymu] i splunął krwią”[52]. Raport Dio wydaje się być potwierdzony przez Plutarcha, który wspomina, że Oktawian, teraz nazywany Augustem, powstrzymał się od odwiedzenia Aten w 21 roku, ponieważ „Ateńczycy popełnili jakieś przestępstwo”; zamiast tego wolał spędzić zimę tego roku na Eginie(Mor. 207F).

Z drugiej strony Plutarch wspomina, że Oktawian odwiedził Ateny zaraz po bitwie pod Akcjum, dokonując „rozliczenia z Grekami” i rozdzielając „pośród ich miast zboże, które zostało z wojny” (Ant. 68,4). Idąc za sugestią Graindora, Hoff przekonująco argumentował, że zachowany żeton ołowiu był pierwotnie jednym z wielu wyemitowanych ok. 31 do wymiany na racje zboża.[54] Zachowany żeton (ryc. 4) przedstawia młodego Apolla w laurowej koronie (nawiązanie do Oktawiana) i sześcioramienną gwiazdę (nawiązanie do apoteozy Cezara)[55]. Skojarzenie Apolla z Oktawianem potwierdza napis Καῖ|σαρ (Cezar) nad głową Apolla.[56] Ponieważ Oktawiana nazywa się „Cezarem”, a nie „Augustem” (po grecku Σεβαστός) i ponieważ pojawia się wzmianka o apoteozie Cezara, znak powinien być datowany odpowiednio przed 27 i po 44. Wydaje się, że skojarzenie Oktawiana z Apollem zostało podchwycone przez Ateńczyków, którzy oprócz uhonorowania Oktawiana jako zbawiciela i dobroczyńcy (patrz poniżej) poświęcili posąg Oktawiana w latach 21–20 (wówczas Augusta) jako νέος lub θέος Ἀπόλλων (nowy/bóg Apollo)..^[57]

 

Ryc. 4 Żeton ateńskiego ołowiu przedstawiający głowę Apolla i sześcioramienną gwiazdę. Powielanie za zgodą M. Hoffa.

Oprócz rozdawania zboża Oktawian pozwolił się także dwukrotnie wprowadzić w tajemnice eleuzyjskie (Suet. Aug. 93; po raz drugi w 19 r.: Cass. Dio 4.9.7–10). Obydwa wydarzenia, rozdzielenie zboża i wtajemniczenie w Tajemnice, były ze sobą wyraźnie powiązane, ponieważ skupiały się wokół tematów płodności i dobrobytu. W II wieku n.e. cesarz Hadrian poszedł w ślady Augusta, gdy on również wtajemniczył się w Tajemnice, a następnie rozdawał zboże.[58] Wreszcie, jak wspomniano powyżej, Oktawian kontynuował wsparcie ekonomiczne, którego początkowo udzielił jego przybrany ojciec na budowę nowego placu targowego w mieście (Rynek Cezara i Augusta).[59]

Podobnie Ateńczycy uhonorowali nowego rzymskiego przywódcę. Jedna z najwcześniejszych dedykacji Oktawiana pochodzi z Eleusis, gdzie wzniesiono duży dwudaniowy pomnik (o wymiarach około pięciu metrów z każdej strony) mieszczący dwa posągi. Odkrycie przez Vanderpoola dwóch napisów na tym pomniku ujawniło, że posągi te były poświęcone Oktawianowi i jego żonie Liwii.[60] Napisy brzmią:

ὁ δῆμος

Αὐτοκράτορα Καίσ[αρα]

θεοῦ Ἰουλίου ὑὸ[ν]

τὸν ἁτοῦ σωτῆ[ρα]

καὶ εὐεργέτ[ην]

Lud (poświęcił ten posąg) swojemu wybawicielowi i dobroczyńcy, imperatorowi Cezarowi, synowi boga Juliusza

ὁ δ[ῆμ]ος

Λιβίαν Δρουσίλλαν

[Αὐ]τοκράτορος Καίσαρος

γυναῖκα

Lud (poświęcił ten posąg) Livii Drusilli, żonie imperatora Cezara.

Szczególnie godny uwagi w przypadku poświęcenia Eleusis jest fakt, że musiał on zostać zbudowany gdzieś pomiędzy 31 (bitwa pod Akcjum) a 27 (kiedy Oktawian stał się znany jako August), co wskazuje na szybką reakcję Aten na zmianę władzy. Kuszące jest powiązanie tej dedykacji z wizytą Oktawiana w Eleusis wkrótce po bitwie pod Akcjum, kiedy został on wtajemniczony w Misteria. Oprócz tego, że został uhonorowany mianem „nowego Apolla” (patrz wyżej), zachowane dedykacje z ateńskiej agory pokazują, że Oktawian/August był głównie czczony jako „syn boga Juliusza Cezara” i jako σωτήρ (zbawiciel). Głowa portretowa, wykonana z marmuru pentelicznego z góry Pentelikon (na północ od Aten), znajdująca się obecnie w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach (ryc. 5), przedstawia Augusta w jego głównym typie portretu (typ Prima Porta) i może być być powiązany z jednym z tych dedykacji. Głowa, datowana przez większość na wczesne panowanie Augusta[63], w przybliżeniu przypomina rzymski prototyp, jednak plastyczność zamków, kształt twarzy, pełne usta i głęboko osadzone oczy przypominają portrety hellenistyczne . Podobne „swobodne imitacje” typu Prima Porta znane są m.in. z Samos i Afrodyzji i przedstawiały Augusta w swojsko hellenistyczny sposób[64]. Niezależnie od tego, czy głowa została świadomie wymodelowana, aby to osiągnąć, czy też była wynikiem połączenia rzymskich modeli z ateńskimi tradycjami rzeźbiarskimi, styl głowy wyrażałby poczucie zażyłości i jako taki mógłby pomóc w uznaniu i dostosowaniu się do panowania rzymskiego.

Ryc. 5 Portret cesarza Augusta (Ateny, Narodowe Muzeum Archeologiczne, nr inw. 3758). typu PrimaPorta. Znaleziono w Atenach. Zdjęcia autorstwa autora.

Zanim poczynimy kilka uwag końcowych na temat tego, jak rzymscy przywódcy i elita ateńska wynegocjowały wspólną płaszczyznę w I wieku p.n.e., warto wrócić na Akropol, gdzie rzekomo miał miejsce (nie)sławny incydent z posągiem Ateny. Dodatkowe dowody materialne znajdujące się na stronie mogą nam pomóc w odkryciu procesu, który pod wieloma względami jest przykładem mechanizmów, które widzieliśmy powyżej. Ten dodatkowy materiał dotyczy dwóch budynków znanych jako Pomnik Agryppy oraz Świątynia Romów i Augusta, których pozostałości nadal można znaleźć na wzgórzu Akropolu (odpowiednio ryc. 6 i 7).[65]

Cokół znany jako Pomnik Agryppy (na zachód od Propyleje) został pierwotnie zbudowany na cześć Eumenesa II i Attalosa II z Pergamonu na początku II wieku p.n.e. i miał na nim znajdować się kwadryga z brązu (rydwan zaprzężony w cztery konie) z portrety przedstawiające królów Pergamonu (Paus. 1.22.4). Zanim został poświęcony Agryppie, cokół mógł służyć jako podstawa do ustawiania posągów Antoniusza i Kleopatry. Sugeruje to Plutarch, który wyraźnie nawiązuje do pomnika w związku z Antoniuszem (Ant. 60), a także Kasjusz Dion, który wspomina „posągi przedstawiające ją [Kleopatrę] i Antoniusza w przebraniu bogów, które Ateńczycy umieścili na ich Akropolu” (50.15.3).[66] Pomnik można z większą pewnością powiązać z Markiem Agryppą – bliskim towarzyszem Oktawiana i najważniejszym generałem. Z inskrypcji znajdującej się po zachodniej stronie pomnika (ryc. 6) wynika, co następuje:[67]

[ὁ δῆ]μος

Μ[ᾶρκον] Ἀγρίππα[ν]

Λε[υκίου] υἱὸν

τρὶς ὕ[πατ]ον τὸν ἑατοῦ

ε[ὐερ]γέτη[ν]

Lud (poświęcił ten pomnik) swojemu dobroczyńcy Markowi Agryppie, synowi Lucjusza, konsulowi już po raz trzeci.

Ponieważ Agryppa sprawował swój trzeci konsulat w roku 27 (razem z Oktawianem), poświęcenie należy datować na rok późniejszy, a prawdopodobnie przed wizytą Agryppy w mieście około roku 16.[68] Biorąc pod uwagę fakt, że Agryppa, podobnie jak Eumenes, był sponsorem dużego projektu budowlanego w Atenach, rozsądne jest przypuszczenie, że widzowie mieli połączyć jedno i drugie. Podczas gdy Eumenes ufundował portyk ustawiony na południowym zboczu Akropolu, Agryppa sponsorował budowę dużego budynku teatralnego (odeon) na Agorze (ukończono około 16–14). Ponowne poświęcenie cokołu pokazuje, że Ateńczycy starali się uhonorować Agryppę w taki sam sposób, w jaki uhonorowali poprzednich dobroczyńców. Próbę czasu przetrwały co najmniej dwie inskrypcje dedykacyjne: jedna z tego samego obszaru, co monumentalny cokół i utrzymana w podobnym stylu formalnym, a druga we współczesnym kontekście na południowy zachód od Agory.

Ryc. 6 Zachodnia strona pozostałości pomnika Agryppy. Reprodukcja za zgodą Amerykańskiej Szkoły Studiów Klasycznych w Atenach: Agora Excavations

Po drugiej stronie Akropolu nadal można zlokalizować pozostałości okrągłej świątyni (tholos) poświęconej Augustowi i bogini Romie, choć prawdopodobnie nie znajduje się ona na miejscu. Wśród tych pozostałości odnaleźć można fragment górnej części świątyni (ryc. 7), na którym widnieje inskrypcja:[72]

[ὁ] δῆμος θεᾶι Ῥώμηι καὶ Σ[εβασ]τῶι [[Καίσαρι]] στρα[τηγ]οῦντος ἐπὶ τ[οὺς]

ὁπλίτας Παμμένους τοῦ Ζήνωνος Μαραθωνίου ἱερέως θεᾶς

Ῥώμης καὶ Σεβαστοῦ Σωτῆρος ἐπ’ ἀκροπόλει, ἐπὶ ἱερείας Ἀθηνᾶς

Πολιάδος Μεγίστης τῆς Ἀσκληπίδου Ἁλαιέως θυγατρός

ἐπὶ ἄρχοντος Ἀρήου τ[οῦ] Δωρίωνος Παιανιέως

Lud (poświęcił ten pomnik) bogini Romie i Augustowi Cezarowi (wówczas) Pammenes, syn Zenona z Maratonu, był generałem hoplitów i kapłanem bogini Romy i Augusta Zbawiciela na Akropolu, (i) Megiste, córka Askepiadesa z Halai, była kapłanką Ateny Polias, (i) Areos, syn Doriona z Paiania, był archontem.

Z uwagi na fakt, że Oktawiana określa się jako Σεβαστός (August), pomnik musiał powstać po 27 roku. Co więcej, czas archontariatu Areosa można datować przed 17 rokiem, co pozwala datować budowę pomnika na lata 27-17. [73] Poświęcenie przez δῆμος i tytuł σωτήρ to wspólne cechy, które widzieliśmy wcześniej w odniesieniu do honorów dla rzymskich przywódców.[75]

Ryc. 7 Pozostałości świątyni Romy i Augusta przed wschodnim wejściem do Partenonu. Zdjęcie autora. [W starożytnej religii rzymskiej Roma była bóstwem żeńskim, które uosabiało miasto Rzym i szerzej państwo rzymskie.]

Obecne położenie pozostałości Świątyni Romy i Augusta na osi podłużnej z Partenonem często traktowane jest jako dokładna lokalizacja pierwotnego miejsca.[76] Jednak po dokładnym zbadaniu zapisów archeologicznych Binder i inni zakwestionowali to założenie. Mimo to koncentracja znalezisk na Akropolu wskazuje, że świątynia znajdowała się w bliskim sąsiedztwie Partenonu i Erechtejonu.[78] Jak zostanie wykazane poniżej, ten kontekst przestrzenny, oprócz stylu architektonicznego budynku, ma kluczowe znaczenie dla roli i znaczenia świątyni.

Świątynia Romy i Augusta została wzniesiona z marmuru pentelicznego, podobnie jak większość innych budynków na Akropolu (takich jak Partenon, Erechtejon i Świątynia Ateny Nike). Kolumny jońskie świątyni były szczególnie powiązane z lokalnym kontekstem, ponieważ były niemal dokładną repliką kolumn z pobliskiego Erechtejonu (nazwanego na cześć jednego z legendarnych królów Aten). Co więcej, budynki i dekoracje w pobliżu nowo wybudowanej świątyni były ważnym wyrazem historii i tożsamości Aten. W pobliżu świątyni wznosił się Partenon, którego frontony przedstawiały narodziny Ateny i walkę pomiędzy nią a Posejdonem (Paus. 1.24.5). W pobliskim Erechtejonie, który stylistycznie przypominał świątynię Rzymu i Augusta, mieściły się ponoć najważniejsze zabytki przeszłości Aten (m.in. słynne drzewo oliwne podarowane przez Atenę, stary drewniany posąg kultowy Ateny Polias, czy grobowce pierwszych królów). [79] Ten „teatr pamięci”[80] został uznany przez Ateńczyków za odpowiedni kontekst do uhonorowania Romów i Augusta.

Jednocześnie Akropol był także tzw. „polem zwycięstwa”, upamiętniającym triumf Greków nad Persami.[81] Oprócz tego, że Partenon sam w sobie był pomnikiem zwycięstwa, jego metopy na wschodniej fasadzie przedstawiały Gigantomachię, która reprezentowała triumf cywilizacji (Grecy) nad barbarzyństwem (Persowie). Pomiędzy metopami, słynne tarcze Aleksandra Wielkiego, te, które odebrał Persom jako spolia po zwycięstwie pod Granikos w 334 r., przywołałyby podobne kulturowe wspomnienia greckiego triumfu. Wreszcie wolnostojące posągi poległych Persów, znane jako Mniejsza Grupa Attalidów, poświęcone przez Attalosa I z Pergamonu (III wiek p.n.e.), w uderzający sposób uwypukliły kulturową pamięć o greckim triumfie (Paus. 1.25.2). W rezultacie prawdopodobne jest, że Świątynia Romów i Augusta została umieszczona w tym polu pamięci ze względu na współczesne zwycięstwo Augusta (choć dyplomatycznego) nad Partami w roku 20.[82] Wspomnienia kulturowe związane z Akropolem zapewniły odpowiedni kontekst do powiązania bieżących wydarzeń z grecką przeszłością. Teorię tę potwierdza fakt, że podobną strategię zastosowano w połowie I wieku n.e., kiedy na wschodniej fasadzie Partenonu wpisano dedykację dla cesarza Nerona, czcząc go jako „największego imperatora” (αὐτοκράτωρ μέγας), aby upamiętnić jego zwycięstwo nad Partami.[83]

W ten sposób Świątynia Romy i Augusta została zakorzeniona zarówno architektonicznie, jak i przestrzennie w kontekście kulturowego i religijnego krajobrazu Aten. Ponadto umiejscowienie świątyni w kontekście Akropolu mniej więcej w czasach partyjskiego osadnictwa Augusta stworzyło silny związek między teraźniejszością a przeszłością. Ponowne poświęcenie hellenistycznego cokołu Agryppie dodatkowo pokazuje, że praktyka euergetyzmu  była kontynuowana do wczesnej epoki augustowskiej i że przeszłe skojarzenia z budynkami mogły pomóc w kontekstualizacji obecnych wydarzeń.[84] Od tego momentu płaszcz εὐεργέτης to przede wszystkim cesarze rzymscy. Jednak ich zainteresowanie przeszłością Aten, poza wszelkimi celami propagandowymi, jakim mogła służyć, należy również rozumieć pod kątem znalezienia wspólnej płaszczyzny, za pomocą której negocjowano władzę i wpływy między władcą a rządzonymi.

W I wieku p.n.e. Ateny znajdowały się w centrum wojen domowych toczących się w Rzymie. Prawie wszystkie ważne osobistości polityczne biorące udział w tych wojnach odwiedziły Ateny: Pompejusz, Cezar, Brutus, Kasjusz, Antoniusz, Oktawian i Agryppa. W artykule tym argumentowano, że pomiędzy rzymskimi przywódcami a ateńskimi elitami rozpoczął się dialog, w ramach którego negocjowano władzę i wpływy. W poszukiwaniu wspólnej płaszczyzny wykorzystano kotwice do przedstawienia nowych wydarzeń w sposób, który ludzie znali i rozumieli. Jednym ze sposobów osiągnięcia tego celu była społeczno-polityczna praktyka euergetyzmu. W rezultacie przywódcy rzymscy poszli w ślady hellenistycznych dobroczyńców Aten, którzy wielokrotnie ozdabiali greckie miasta, takie jak Ateny, aby zacieśnić swoje więzi z tradycyjnymi ośrodkami kultury greckiej. Choć z biegiem czasu akty euergetyczności niekoniecznie przypominałyby jakichś hellenistycznych poprzedników, to i tak nawiązywałyby do głęboko zakorzenionego oczekiwania co do tego, jak zagraniczny przywódca powinien zachować się w Atenach. Kotwica ta okazała się skuteczna. Ateńczycy uznawali rzymskich przywódców za swoich dobroczyńców i używali odpowiednich honorowych epitetów w dedykacjach im posągów. Innym powtarzającym się sposobem przedstawiania przywódców rzymskich w tradycyjnym ujęciu była asymilacja ze znanymi bóstwami, takimi jak Dionizos czy Apollo.

Dodatkowe oparcia poznawcze wykorzystywane w poszukiwaniu wspólnej płaszczyzny odnaleziono w materialnych przejawach przeszłości i kultury Aten. Świadczy o tym chociażby poświęcenie posągów Brutusa i Kasjusza obok pomników Harmodiusza i Arystogeitona, co „przetłumaczyło” czyn tych pierwszych w potoczny sposób. Ponowne poświęcenie hellenistycznego cokołu Agryppie również pokazuje, że dawne skojarzenia z pomnikami wykorzystywano do uwzględnienia współczesnych wydarzeń. Co więcej, przypadek Świątyni Romów i Augusta pokazał, że nawet w przypadku wznoszenia nowych budynków pamiątkowych można odwołać się do istniejących kontekstów przestrzennych i/lub stylów, aby zakotwiczyć nowe sytuacje lub wydarzenia w tradycyjnych ramach.