Między posterunkiem a linią odwrotu. Harcerze i harcerki województwa krakowskiego w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku / Piotr Kotlarz

Streszczenie

Artykuł przedstawia udział harcerzy i harcerek z województwa krakowskiego w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 r. Analizą objęto trzy zachodzące na siebie kręgi aktywności: służbę zmobilizowanych instruktorów i starszych harcerzy w Wojsku Polskim, udział młodzieży przeszkolonej w ramach przysposobienia wojskowego oraz działalność Pogotowia Harcerzy i Pogotowia Harcerek. Zrekonstruowano zadania wykonywane w Krakowie, Białej Krakowskiej, Wadowicach, Nowym Sączu, Zakopanem, Dębicy i innych ośrodkach regionu: służbę wartowniczą i przeciwlotniczą, łączność i pracę kurierską, pomoc sanitarną, zabezpieczanie infrastruktury, udział w ewakuacji ludności i dóbr kultury, a także drogę ochotniczych oddziałów wycofujących się na wschód. Szczególną uwagę poświęcono ścisłemu rozdzieleniu funkcji centralnych, chorągwianych i hufcowych oraz skomasowaniu powtarzających się w przekazach nazwisk. Wykazano, że wrześniowa służba nie była improwizowanym epizodem, lecz rezultatem przedwojennego wychowania obywatelskiego, szkoleń specjalnościowych i planów mobilizacyjnych Związku Harcerstwa Polskiego. Jednocześnie nierównomierny stan źródeł nie pozwala na równie szczegółową rekonstrukcję wydarzeń we wszystkich osiemnastu powiatach województwa.

Słowa kluczowe: Związek Harcerstwa Polskiego, województwo krakowskie, wojna obronna Polski 1939, Pogotowie Harcerzy, Pogotowie Harcerek, Kraków, Biała Krakowska, harcerska służba wojenna.

1. Zakres terytorialny, chronologiczny i podstawa źródłowa

Przedmiotem artykułu jest aktywność członków Związku Harcerstwa Polskiego związanych z województwem krakowskim w granicach administracyjnych z 1939 r., a nie z dzisiejszym województwem małopolskim. Ówczesna jednostka administracyjna obejmowała powiat grodzki Kraków oraz powiaty: bialski, bocheński, brzeski, chrzanowski, dąbrowski, dębicki, gorlicki, jasielski, krakowski, limanowski, mielecki, myślenicki, nowosądecki, nowotarski, tarnowski, wadowicki i żywiecki. Do województwa nie należały natomiast powiaty miechowski i olkuski, zaliczane wówczas do województwa kieleckiego. Takie rozgraniczenie ma znaczenie praktyczne: pozwala uniknąć mechanicznego włączania do narracji osób działających na obszarze późniejszej Małopolski, ale poza badaną jednostką II Rzeczypospolitej. Biała Krakowska znajdowała się w województwie krakowskim, podczas gdy sąsiednie Bielsko należało do województwa śląskiego; wspólne struktury pogotowia obu miast przekraczały zatem granicę wojewódzką. Nie należy też mylić Białej Krakowskiej z odległą Białą Podlaską.¹

Ramy chronologiczne obejmują przygotowania bezpośrednio poprzedzające agresję, działania od 1 września do końca kampanii oraz — tylko tam, gdzie jest to konieczne dla pokazania ciągłości — pierwsze tygodnie okupacji. Późniejsza konspiracja została potraktowana jako następstwo doświadczenia wrześniowego, a nie jako część wojny obronnej. Rozróżnienie to jest istotne, ponieważ w popularnych zestawieniach biograficznych często łączy się służbę z pierwszych dni wojny z działalnością Szarych Szeregów, ZWZ–AK, pomocą więźniom lub akcjami sabotażowymi z lat 1940–1945.

Podstawę rekonstrukcji stanowią przede wszystkim opracowanie Marii Koniecznej poświęcone formom zaangażowania harcerstwa krakowskiego w chwili wybuchu wojny, monografia harcerstwa zakopiańskiego Lesława Dalla i Mieczysława Rokosza, artykuły i biogramy Instytutu Pamięci Narodowej, oficjalne materiały hufców ZHP oraz lokalne opracowania historyczne. Notatki przekazane jako materiał wyjściowy potraktowano jako zbiór hipotez i tropów: nazwiska oraz szczegóły działań włączano do tekstu wtedy, gdy można je było skonfrontować z wiarygodnym źródłem albo gdy jasno zaznaczono ograniczony charakter świadectwa. Najbogatsza dokumentacja dotyczy Krakowa i połączonego pogotowia Bielska–Białej; znacznie skromniejsza jest dla części powiatów wiejskich. Nieobecność nazwiska w artykule nie oznacza więc braku służby, lecz często brak wystarczająco precyzyjnego przekazu.

W artykule termin „harcerze” bywa używany zbiorczo, lecz tam, gdzie źródła na to pozwalają, rozróżniono Organizację Harcerzy i Organizację Harcerek. Stopnie instruktorskie podano zgodnie z formą występującą w źródłach: hm. — harcmistrz/harcmistrzyni, phm. — podharcmistrz/podharcmistrzyni. W przypadku osób występujących jednocześnie jako instruktorzy, żołnierze i organizatorzy pogotowia nazwisko omówiono zasadniczo tylko raz, a przy późniejszych wzmiankach wskazano wyłącznie nową rolę lub etap służby.

2. Województwo przyfrontowe i przedwojenna mobilizacja społeczna

Województwo krakowskie znalazło się na głównym kierunku uderzenia niemieckiej 14. Armii, prowadzonego ze Śląska, Moraw i terytorium sprzymierzonej z III Rzeszą Słowacji. Utworzona 23 marca 1939 r. Armia „Kraków”, dowodzona przez gen. bryg. Antoniego Szyllinga, miała osłaniać przemysłowy Górny Śląsk i podejścia do Krakowa, a zarazem utrzymać łączność z Armią „Karpaty”. Jej położenie było szczególnie trudne: długa granica, możliwość oskrzydlenia z południa i przewaga przeciwnika powodowały, że walka graniczna szybko przekształciła się w odwrót na wschód. Wojska niemieckie zajęły Zakopane już 1 września, Białą Krakowską i Bielsko 3 września, a Kraków i Nowy Sącz 6 września.²

Harcerstwo w regionie nie czekało na oficjalne ogłoszenie wojny. Przedwojenny program obejmował samarytankę, terenoznawstwo, sygnalizację, łączność, obozownictwo i wychowanie fizyczne; w 1939 r. kompetencje te wiązano coraz ściślej z obroną przeciwlotniczą i przeciwgazową, przysposobieniem wojskowym oraz służbą społeczną. Starsi harcerze ćwiczyli musztrę, strzelanie, orientację i budowę umocnień, harcerki zaś rozwijały wyszkolenie sanitarne, gospodarcze, łącznościowe i opiekuńcze. Na pograniczu zachodnim i południowym szczególną wagę miały obserwacja, rozpoznawanie dywersji i gotowość do zabezpieczania transportów.

W skali kraju Pogotowie Harcerek zaczęto organizować jesienią 1938 r. pod kierownictwem hm. Józefiny Łapińskiej. Obejmowało harcerki powyżej piętnastego roku życia, przygotowywane do służby sanitarnej, łącznościowej, gospodarczej, opieki nad dziećmi i obrony przeciwlotniczej. W Organizacji Harcerzy centralną komisję pogotowia powołano wiosną 1939 r.; kierował nią mjr hm. Józef Ratajczak. Formy przygotowania różniły się zależnie od wieku: najstarsi instruktorzy i byli harcerze podlegali mobilizacji wojskowej, starsza młodzież uczestniczyła w przysposobieniu wojskowym i hufcach pracy, a młodsi mieli pełnić zadania pomocnicze w ramach pogotowia.³

Nie była to jednak jedna, jednolicie dowodzona „harcerska formacja wojskowa”. Pogotowie stanowiło sieć mobilizacji społecznej podporządkowaną władzom ZHP, współpracującą z wojskiem, administracją, Ligą Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Polskim Czerwonym Krzyżem, koleją, pocztą, strażą pożarną i policją. Zakres faktycznej służby zależał od miejscowych potrzeb, czasu pozostającego do wkroczenia Niemców, decyzji dowódców wojskowych oraz wieku i wyszkolenia młodzieży.

3. Struktura kierownicza bez powielania funkcji

W przekazach popularnych te same nazwiska bywają przypisywane kilku szczeblom organizacyjnym, co prowadzi do błędnego utożsamiania komendy chorągwi, komendy hufców krakowskich i lokalnych hufców. Najważniejsze kompetencje zestawiono poniżej. Tabela nie obejmuje wszystkich zastępców i referentów, lecz osoby, których funkcje są niezbędne do zrozumienia organizacji służby.

Tabela 1. Podział najważniejszych funkcji kierowniczych w 1939 r.

Na szczeblu Krakowskiej Chorągwi Harcerzy komendantem pogotowia był hm. Władysław Szczygieł. Phm. Jan Ryblewski kierował natomiast Pogotowiem Hufców Harcerzy w samym Krakowie; jego zastępcami byli Jan Bugajski, Edward Emilski, Feliks Wołosiecki i Olgierd Głębowicz. Wydany przez Ryblewskiego 28 sierpnia rozkaz nakazywał rejestrację starszych harcerzy, zgromadzenie wyposażenia sanitarnego i nawiązanie współpracy z instytucjami państwowymi oraz wojskowymi. Tym samym Ryblewski nie powinien być przedstawiany jako komendant całej chorągwi, a Władysław Szczygieł — jako hufcowy Krakowa.⁴

Po stronie żeńskiej komendantką Krakowskiej Chorągwi Harcerek była hm. Zofia Kottik, a pracami Pogotowia Harcerek w regionie kierowała phm. Alina Kot. W Białej Krakowskiej hufcem harcerzy dowodził phm. Bronisław Gabryś, a hufcem harcerek hm. Joanna Ziaja-Bukowska. Funkcję wojenną ponad lokalnymi hufcami pełnił phm. Józef Drożdż, mianowany 24 sierpnia komendantem wspólnego pogotowia Bielska i Białej Krakowskiej. Rozróżnienie to porządkuje pozorną sprzeczność źródeł: Gabryś odpowiadał za hufiec bialski, Drożdż za wspólną strukturę operacyjną obu sąsiednich miast.⁵

4. Trzy drogi do służby wojennej

4.1. Instruktorzy i starsi harcerze w Wojsku Polskim

Pierwszą grupę stanowili instruktorzy, byli harcerze i pełnoletni członkowie ZHP objęci mobilizacją. Ich harcerska tożsamość nie oznaczała odrębnej służby: walczyli w macierzystych jednostkach Wojska Polskiego. Z krakowskim środowiskiem byli związani m.in. Tadeusz Moskal-Motarski i Zygmunt Mitera, późniejsi jeńcy sowieccy zamordowani odpowiednio w Katyniu i Charkowie. Bronisław Birnbaum z III Krakowskiej Drużyny Harcerzy poległ w walkach pod Tomaszowem Lubelskim. Jan Bugajski, równocześnie jeden z zastępców komendanta krakowskiego pogotowia, dowodził plutonem moździerzy w 3. kompanii ciężkich karabinów maszynowych 20. Pułku Piechoty Ziemi Krakowskiej; po walkach odwrotowych dostał się 20 września do niewoli w rejonie Cieszanowa. Kazimierz Cyrus-Sobolewski pełnił służbę oficera łącznikowego, a Władysław Mitkowski z XV KDH walczył w 20. pp i zdołał uciec z transportu jenieckiego. Władysław Muż, były komendant chorągwi, dowodził plutonem w 204. pułku piechoty.⁶

W wykazie wojennej służby V KDH pojawiają się Antoni Danek, Jan Danek, Mieczysław Filek, Julian Mark, Paweł Kott, Wojciech Wasiak, Władysław Czarnuchowski, Janusz Pauli, Leszek Ratajski, Antoni Karnasiewicz, Adam Müller i Władysław Smolarski. Antoni Danek zginął jako lotnik nad Warszawą, poległ również Adam Müller. Lista pokazuje społeczne zaplecze armii, ale wymaga ostrożnej interpretacji: nie każdy wymieniony wykonywał we wrześniu zadanie organizowane przez ZHP. Dla części z nich harcerstwo było formacją wychowawczą poprzedzającą służbę wojskową.

4.2. Przysposobienie wojskowe i hufce pracy

Drugą drogę tworzyło przysposobienie wojskowe. W obozach w Starym Sączu szkolili się m.in. Zbigniew Patoczka, Stanisław Porębski, Czesław Mańczak i Wiesław Zapałowicz. Z zachowanych wykazów wynikają także nazwiska Andrzeja Müllera, Stanisława Mazura, Eugeniusza Pyzika, Zdzisława Tarkowskiego, Andrzeja Wadowskiego, Wiesława Nalepy, Franciszka Baraniuka, Władysława Budweila, Antoniego Gryglowskiego, Leszka Ormickiego, Zbigniewa Potempy, Zbigniewa Wilgana i Leszka Ratajskiego. Część uczestników po zakończeniu kursów trafiła do zadań wartowniczych, część do oddziałów Obrony Narodowej albo wojskowych kolumn wycofujących się na wschód.⁷

Harcerze zrzeszeni w hufcach pracy uczestniczyli w budowie umocnień na Górnym Śląsku, m.in. w rejonie Mikołowa, Rybnika i Wyr. Była to praca fizyczna wykonywana przed rozpoczęciem działań zbrojnych, ale bezpośrednio wzmacniająca przygotowanie pola walki Armii „Kraków”. Andrzej Müller, Franciszek Baraniuk, Władysław Budweil, Leszek Ratajski i Andrzej Wadowski znaleźli się następnie w batalionach Obrony Narodowej. Granica między szkoleniem, służbą pomocniczą a udziałem wojskowym była więc płynna.

4.3. Pogotowie Harcerzy i Pogotowie Harcerek

Trzeci krąg obejmował młodzież pozostającą w lokalnych strukturach pogotowia. Jej służba miała przeważnie charakter pomocniczy, lecz nie była wolna od bezpośredniego zagrożenia. Harcerze i harcerki roznosili karty mobilizacyjne, rozkazy i komunikaty, obsługiwali telefony, obserwowali przestrzeń powietrzną, pilnowali mostów, dworców, magazynów, radiostacji i ujęć wody, gasili pożary, udzielali pierwszej pomocy, transportowali rannych, pomagali uchodźcom, kopali rowy i przygotowywali schrony. W miastach działali pod nadzorem OPL, PCK, policji lub władz samorządowych; na szlakach odwrotu wspierali wojsko i transporty.

Harcerki kierowano przede wszystkim do punktów sanitarnych, szpitali, kuchni i opieki nad dziećmi, lecz sprowadzanie ich udziału do biernej „pomocy pielęgniarskiej” byłoby anachroniczne. Służba wymagała poruszania się podczas nalotów, pracy w uszkodzonych budynkach, utrzymania łączności, zdobywania żywności i medykamentów oraz podejmowania decyzji po rozpadzie administracji. W praktyce harcerki tworzyły ważną część miejskiego systemu odporności społecznej.⁸

5. Kraków: od mobilizacji do wejścia Wehrmachtu

5.1. Służba przed 1 września

W ostatnich dniach sierpnia krakowscy harcerze oraz współpracujący z nimi junacy przysposobienia wojskowego obejmowali posterunki przy obiektach wojskowych i komunikacyjnych. Marian Pirowski z II Drużyny Harcerzy w Wieliczce uczestniczył w ochronie miasta, a następnie ewakuował się wraz z grupą w kierunku Sarn. Aleksander Świątek z IX KDH pełnił wartę na Dworcu Głównym i przy moście kolejowym. Józef Muller — który w 1939 r. nie należał jeszcze do ZHP, a do Szarych Szeregów wstąpił w 1943 r. — strzegł magazynów w Pasterniku i radiostacji w Mistrzejowicach. Zygmunt Pogan, również niebędący przed wojną członkiem ZHP, ochraniał obiekty w Mistrzejowicach i Swoszowicach oraz siedzibę przysposobienia wojskowego. Zbigniew Patoczka i Stanisław Porębski strzegli instalacji wojskowych, Władysław Frankowski — arsenału przy ul. Rakowickiej, a Tadeusz Górski — mostu kolejowego w Bieżanowie. Zdzisław Tarkowski rozwoził na rowerze karty mobilizacyjne i pocztę. Rozróżnienie przynależności jest konieczne, ponieważ powojenne ankiety obejmowały zarówno czynnych harcerzy z 1939 r., jak i osoby, które dopiero podczas okupacji weszły do Szarych Szeregów.⁹

Osobną kategorię stanowiła ochrona dziedzictwa. Leszek Ormicki, Wieńczysław Kogut z V KDH, Henryk Lancmański i inni harcerze pomagali pakować zbiory wawelskie, przenosić skrzynie na barki rzeczne oraz zabezpieczać wzgórze workami z piaskiem. Ich wysiłek należał do szerzej zakrojonej ewakuacji najcenniejszych dóbr kultury, ale miał również wymiar obrony cywilnej: przygotowywano zabytkowy kompleks na skutki nalotów i ostrzału.

Harcerze zabezpieczali także dokumenty i łączność. Mieczysław Pucek pomagał niszczyć akta Powiatowej Komendy Uzupełnień, aby nie dostały się w ręce przeciwnika, Zbigniew Pogan uczestniczył w likwidowaniu dokumentacji i wyposażenia o znaczeniu wojskowym, a Bolesław Wójcik, Zdzisław Morejko i Stanisław Jania utrzymywali połączenie telefoniczne z magistratu w Podgórzu do centrum miasta. Działania te pokazują, że „służba pomocnicza” obejmowała informacje wrażliwe, a jej niewłaściwe wykonanie mogło ułatwić okupantowi represje i wykorzystanie infrastruktury.¹⁰

5.2. Alarm, patrole i obrona przeciwlotnicza

Tadeusz Grzesło pełnił funkcję łącznika Jana Ryblewskiego, a zarazem organizował grupę blokową LOPP i żeńską sekcję sanitarną. III Podgórska Drużyna Harcerzy wystawiła dziewięciu gońców w wieku 12–14 lat, natomiast V KDH — czternastu, dowodzonych przez Antoniego Gryglowskiego. Tak młody wiek kurierów nie był wyjątkiem. Ich zaletą była znajomość dzielnic i łatwość przemieszczania się, lecz służba podczas bombardowań narażała ich na śmierć równie realnie jak dorosłych.

Zbigniew Dobija pełnił służbę na dachach w systemie OPL, był gońcem Dowództwa Okręgu Korpusu nr V i pracował przy bastionie sanitarnym na Montelupich. Zbigniew Sanakiewicz z XIX KDH uczestniczył w patrolu policyjnym na Kazimierzu. Jerzy Pieracki, Maciej Popek i Edward Więcek z XXIV KDH patrolowali Salwator i okolice kopca Kościuszki; Juliusz Jasieński, Stanisław Wójcicki i Roman Kozłowski z VII KDH pełnili służbę na dworcu i peronach. Antoni Gryglowski dyżurował w rejonie ul. Pawiej, a Ryszard Włosiński ochraniał most kolejowy Kraków–Płaszów i linie telefoniczne. Po 1 września w działaniach pogotowia uczestniczyli również Zbigniew Dziedzic, Józef Sajboth, Marian Hampel, Adam Kania wraz ze swoją drużyną, Andrzej Meissner, Stefan Sykutowski i Adam Synowiec. Gońcami byli Marian Pomorski, Andrzej Ślęzak, Jerzy Pieracki oraz Tadeusz Twardosz.¹¹

Po nalotach harcerskie zastępy pomagały wydobywać ludzi spod gruzów i gasić pożary. Stefan Dzik, Feliks Florek i Leszek Guzy wraz ze swoimi harcerzami uczestniczyli w akcji ratunkowej po bombardowaniu dworca. Cena służby była wysoka. Marian Ryszka, założyciel i drużynowy XIX KDH, zginął 1 września na lotnisku Rakowice. Aleksandra Stokówna, przyboczna XI Krakowskiej Drużyny Harcerek i sanitariuszka Pogotowia Harcerek, została ranna podczas bombardowania i zmarła 4 września. Jej los stanowi jedno z najlepiej udokumentowanych świadectw bezpośredniego udziału krakowskich harcerek w wojnie obronnej.¹²

5.3. Pomoc rannym i ochotnicza droga na wschód

Tadeusz Grzesło oraz harcerze XI KDH — Bronisław i Władysław Waszek, Ferdynand i Zbigniew Kijak — pomagali 3 września przewozić rannych do szpitala przy ul. Kopernika. Pierwszej pomocy udzielał także Jerzy Pieracki; Zbigniew Nalepa zorganizował punkt sanitarny w domu, a III Podgórska Drużyna Harcerzy wystawiła sześcioosobową grupę samarytańską. Grzesło wraz z harcerzami XI KDH pozostawał ponadto przy stanowisku ciężkiego karabinu maszynowego obrony przeciwlotniczej na gmachu szkoły św. Mikołaja przy ul. Lubomirskich aż do rana 6 września.¹³

Niektórzy starsi harcerze usiłowali wejść do regularnej walki. Zdzisław Tarkowski i Andrzej Müller, jako junacy przysposobienia wojskowego, zostali uzbrojeni i skierowani do koszar 20. pp, gdzie pełnili wartę, po czym 3 września wymaszerowali w stronę Niepołomic. Do pułku zgłaszali się także ochotnicy, m.in. Jacek Albrecht, Igor Pankow i Antoni Kwarciak. Nie zawsze oznaczało to formalne wcielenie; rozbite kolumny, brak broni i szybki odwrót sprawiały, że status ochotników zmieniał się z dnia na dzień.¹⁴

3 września sformowano Harcerski Korpus Ochotniczy liczący około stu osób. Część uczestników otrzymała broń i maski przeciwgazowe. Grupa przemieszczała się przez Koszyce, Szczucin, Sandomierz i Chełm, po drodze ochraniając mosty i transporty, budując umocnienia polowe, kopiąc rowy przeciwczołgowe, ścinając drzewa na zapory oraz wykonując rozkazy władz wojskowych. Niektórzy harcerze uczestniczyli w obronie Chełma. Wśród członków korpusu znajdowali się Marian Hampel, który dostał się do niewoli, oraz Andrzej Ślęzak. Jan Ryblewski i Olgierd Głębowicz przed opuszczeniem Krakowa ukryli archiwum chorągwi, chroniąc dane organizacyjne przed okupantem.¹⁵

Losy wycofujących się harcerzy były zróżnicowane. Zdzisław Tarkowski dotarł do Lwowa i od 15 do 19 września uczestniczył w ochronie miejskich wodociągów. Zbigniew Nalepa trafił do niewoli sowieckiej. Zbigniew Patoczka brał udział w potyczce w rejonie Rzeszowa. Marian Pomorski znalazł się w 23. pułku artylerii lekkiej, walczył pod Pacanowem, Janowem, Biłgorajem i Tomaszowem Lubelskim, po czym dostał się do niewoli. Te biografie unaoczniają, że krakowskie pogotowie nie kończyło działalności w granicach miasta: dla części młodzieży stało się początkiem wielotygodniowej drogi przez rozpadające się zaplecze frontu.

5.4. Harcerska Poczta Polskiego Czerwonego Krzyża

Po zajęciu Krakowa powstała Harcerska Poczta PCK, zorganizowana przez Edwarda Poradzisza, byłego drużynowego III Podgórskiej Drużyny Harcerzy, pod zwierzchnictwem działacza PCK Stanisława Plapperta. Harcerze dostarczali listy, poszukiwali zaginionych, pomagali w szpitalu przy ul. Skarbowej i zdobywali cywilne ubrania dla żołnierzy uciekających z niewoli. W działaniach uczestniczyli m.in. Wojciech Beliczyński, Czesław Bednarz i Henryk Lancmański, a w służbie kurierskiej również Zdzisław Ćwik, Adam Dobrowolski, Zdzisław Morejko, Andrzej i Jerzy Meissnerowie, Wiesław Tomaszkiewicz oraz Bolesław Wójcik. Była to już działalność pod okupacją, ale jej kadry, metody i sieć kontaktów wyrosły bezpośrednio ze służby wrześniowej.¹⁶

6. Biała Krakowska: wspólne pogotowie miasta granicznego

6.1. Organizacja i liczebność

Biała Krakowska była jednym z najbardziej narażonych ośrodków województwa. Tworzyła zwarty organizm miejski z Bielskiem, choć granica wojewódzka dzieliła oba miasta. 24 sierpnia phm. Józef Drożdż został mianowany komendantem Pogotowia Harcerzy dla Bielska i Białej Krakowskiej. Od 31 sierpnia w Państwowej Szkole Przemysłowej w Bielsku zgromadziło się około 150 harcerzy; noclegi przygotowano w internacie seminarium nauczycielskiego. W lokalnej tradycji grupa występuje również jako Harcerski Batalion Wartowniczy. Nazwa podkreśla zwarty charakter mobilizacji, lecz nie należy jej utożsamiać z etatowym batalionem Wojska Polskiego.¹⁷

Drożdż współpracował z batalionem Obrony Narodowej dowodzonym przez mjr. Józefa Płonkę. Harcerze przyjmowali rezerwistów i ochotników, uczestniczyli w obronie przeciwlotniczej lotniska, koszar i Domu Oficerskiego, przeciwdziałali dywersji, strzegli porządku, nasłuchiwali radia, prowadzili obserwację i pomagali przy kopaniu rowów. 1 września część otrzymała broń. Zorganizowano służbę porządkową na bielskim dworcu i patrole w obu miastach. Punkty obserwacyjne znajdowały się m.in. przy szpitalu im. Wyspiańskiego, na lotnisku w Aleksandrowicach, na poczcie i w gmachu szkoły. Trzyosobowe patrole, wyposażone w lornetki i niekiedy broń, przekazywały meldunki za pośrednictwem gońców.¹⁸

6.2. Ewakuacja i odwrót

W nocy z 1 na 2 września harcerze wspomagali ewakuację na wschód, przekazywali informacje i przeciwdziałali panice. Po wyjeździe władz 2 września Drożdż przejął odpowiedzialność za utrzymanie porządku. Według biogramu opublikowanego przez Hufiec Beskidzki przed opuszczeniem miasta harcerze rozpoznali i zlikwidowali dwa punkty dywersyjne oraz niemiecką radiostację. 3 września, wraz z wycofującymi się oddziałami polskimi, opuścili Bielsko i Białą.

Kolumna przeszła przez Wadowice i Kraków. W stolicy województwa harcerze pełnili służbę na dworcu, pomagali podróżnym i zdobywali żywność, po czym kontynuowali marsz na wschód. Grupa rozdzieliła się, kierując się m.in. ku Chełmowi i Zamościowi; część wykonywała zadania obronne, a następnie dotarła do Lwowa. Po wkroczeniu Armii Czerwonej Drożdż rozwiązał oddział 25 września. Harcerze zakopali część broni i sztandary, po czym w niewielkich grupach próbowali wrócić do domów. Ten szlak — od posterunków przygranicznych przez Kraków po Lwów — był jedną z najdłuższych zbiorowych dróg harcerskich we wrześniu 1939 r.¹⁹

Źródła dotyczące bialskiego Hufca Harcerek są mniej szczegółowe. Wiadomo, że w 1938 r. w obu miastach tworzono Pogotowie Harcerek, a w Białej komendantką hufca była hm. Joanna Ziaja-Bukowska. Brak równie dokładnego imiennego wykazu zadań harcerek nie uprawnia jednak do wniosku o ich bezczynności; raczej odzwierciedla przewagę zachowanych relacji dotyczących męskiego oddziału wartowniczego.

7. Służba w pozostałych ośrodkach województwa

7.1. Wadowice

W ostatnich miesiącach przed wojną Hufiec Wadowice prowadził intensywne przygotowania obronne. Hufcowym był kpt. hm. Roman Dąbrowski, jego zastępcą ks. phm. Witold Hadziewicz, a za przysposobienie wojskowe i wychowanie fizyczne odpowiadał Tadeusz Stefaniszyn. Referat drużyn prowadził Aleksander Mikołajewski, krąg starszoharcerski — Stanisław Zembaty, a sprawy gospodarcze — Stanisław Gawliński. Źródło hufcowe potwierdza skalę przygotowań, nie daje jednak równie precyzyjnej dziennej kroniki służby jak materiały krakowskie. Wadowice odegrały zarazem rolę punktu na trasie odwrotu wspólnego pogotowia Bielska i Białej.²⁰

7.2. Nowy Sącz

W Nowym Sączu szczególnie dobrze zachowała się pamięć o służbie harcerek. Maria Gruber wraz z pięcioma harcerkami zorganizowała na początku września punkt sanitarny w strażnicy przy ul. Grybowskiej. Po zajęciu miasta przez Niemców harcerki pomagały strażakom przewozić rannych polskich żołnierzy do szpitala. Ich sprawność była rezultatem wcześniejszego szkolenia w Pogotowiu Harcerek, a nie spontanicznej akcji bez przygotowania.

Sądeckie harcerki pomagały również jeńcom wydostawać się z koszar: udawały żony lub osoby bliskie, dostarczały cywilne ubrania i ułatwiały zatarcie wojskowej tożsamości uciekinierów. Pięcioosobowa grupa I Żeńskiej Drużyny Harcerskiej pod kierunkiem Marii Jasińskiej, zwanej „Druhną Marylą”, po likwidacji obozu jenieckiego przeszukiwała teren koszar, odnajdując amunicję i dwa karabiny. Maria Gruber prowadziła następnie w domu wycieczkowym „Oaza” akcję dożywiania dzieci. Ostatnie z wymienionych działań wykraczają poza ścisłą chronologię kampanii, ale pokazują, jak służba sanitarna i opiekuńcza przeszła w pomoc żołnierzom i ludności pod okupacją. Przedwojennym hufcowym w Nowym Sączu był Stanisław Wąsowicz.²¹

7.3. Zakopane i powiat nowotarski

Zakopane zostało zajęte przez wojska niemieckie i słowackie już po południu 1 września, dlatego miejscowe struktury miały wyjątkowo mało czasu na rozwinięcie pogotowia. Wiosną 1939 r. żeńską drużynę włączono do Przysposobienia Wojskowego Kobiet; harcerki przechodziły szkolenie teoretyczne i praktykę pierwszej pomocy w szpitalu oraz sanatoriach. Z wcześniejszym zespołem szkoleniowym były związane m.in. Janina Bratkowska, Jadwiga Bornet, Zofia Skoczowska i Emilia Mamcarz. Zachowane opracowanie potwierdza systematyczny charakter przygotowań, choć nie pozwala przypisać każdej z wymienionych konkretnego dyżuru 1 września.²²

Profesor Józef Oczko utworzył natomiast gimnazjalny oddział przysposobienia wojskowego złożony ze starszych uczniów. Po uzyskaniu zgody rodziców i podstawowego wyposażenia młodzież wyjechała ciężarówką do Nowego Targu, gdzie otrzymała broń i amunicję. Oddział wycofywał się przez Nowy Sącz, Sanok i Brzeżany do Tłumacza. Po wkroczeniu Armii Czerwonej harcerze znaleźli się 18 lub 19 września w niewoli sowieckiej i zostali przewiezieni do Wołoczysk; niepełnoletnich zwolniono w listopadzie. W grupie znajdowali się Adam Bachleda Curuś, Mieczysław Drozd, Mieczysław Gąsienica Samek, Przemysław Kotarbiński, Mieczysław Rzegociński, Franciszek Śnieżek i Jan Trybuła.²³

Przypadek zakopiański pokazuje granicę między harcerską służbą pomocniczą a ochotniczym udziałem z bronią. Młodzi ludzie opuścili miasto jako oddział przysposobienia wojskowego, a ich droga zakończyła się niewolą, nie regularną demobilizacją. Szybkość wydarzeń uniemożliwiła zarazem rozwinięcie miejskich patroli na skalę znaną z Krakowa.

7.4. Dębica i Mielec

Dębicki materiał źródłowy dobrze ilustruje przerwanie jawnej pracy organizacyjnej. Ostatni drużynowy I Drużyny Harcerzy, HO Zdzisław Kassube, zapisał, że we wrześniu działalność ustała; sztandar spalono, a pieczęć zaginęła. Jeszcze w 1939 r. harcerze zaczęli jednak organizować się konspiracyjnie pod kierunkiem phm. Jana Kity. Wcześniej żeńskim hufcem kierowała Anastazja Wolska. Dane te potwierdzają ciągłość kadr, lecz nie wystarczają do rekonstrukcji konkretnych dyżurów lub patroli w pierwszych dniach września.²⁴

Podobna ostrożność jest konieczna w odniesieniu do Mielca. Dostępne internetowe materiały muzealne lepiej dokumentują powstanie pod koniec 1939 r. młodzieżowego zastępu konspiracyjnego niż służbę w czasie samej kampanii. Włączenie Mielca do terytorialnego zakresu artykułu jest obowiązkowe, ale przypisywanie miejscowym harcerzom szczegółowych działań bez wskazania źródła byłoby metodologicznie nieuprawnione. Luka ta wskazuje potrzebę kwerendy w kronikach drużyn, zbiorach rodzinnych, archiwach szkolnych i prasie lokalnej.²⁵

7.5. Tarnów, Gorlice, Jasło i mniejsze środowiska

W Tarnowie przedwojenna sieć harcerska była rozbudowana, a miejscowym Hufcem Harcerek kierowała hm. Janina Zając. Z harcerstwem miasta byli związani również oficerowie Wojska Polskiego, m.in. Tadeusz Tomkiewicz oraz ppłk Stefan Leukos-Kowalski, prezes koła przyjaciół harcerstwa i dowódca 16. pułku piechoty w latach poprzedzających wojnę. Same związki organizacyjne nie wystarczają jednak do przypisania tym osobom konkretnej funkcji w Pogotowiu we wrześniu. Podobnie w Gorlicach pamięć o Marii Rydarowskiej, a w regionie jasielskim o późniejszej konspiracji harcerskiej, dotyczy przede wszystkim okresu okupacji. W niniejszym artykule nazwiska te wyznaczają środowiska i ciągłość kadr, nie zaś nieudokumentowane epizody bojowe.

Takie ograniczenie jest ważnym wynikiem badawczym. Obraz województwa nie może powstać przez kopiowanie do każdego miasta tego samego katalogu zadań znanego z Krakowa. Można zasadnie przyjąć, że szkolenie sanitarne, łącznościowe i przeciwlotnicze miało charakter powszechny, ale imienne przypisanie służby wymaga odrębnego świadectwa. Tam, gdzie źródła lokalne milczą, uczciwsze jest wskazanie luki niż tworzenie pozornej kompletności.

8. Harcerki: służba, ryzyko i niedostatek źródeł

Kobieca służba wojenna była instytucjonalnie przygotowana wcześniej niż męskie Pogotowie Harcerzy. Program Pogotowia Harcerek łączył samarytankę z łącznością, gospodarstwem, opieką nad dziećmi i obroną przeciwlotniczą. W województwie krakowskim kierowniczą rolę pełniły Zofia Kottik i Alina Kot, w Białej Krakowskiej Joanna Ziaja-Bukowska, a w Tarnowie Janina Zając. Nie oznacza to, że każda z nich osobiście dowodziła wszystkimi opisanymi akcjami. Ich zadaniem było utrzymanie gotowości organizacyjnej i uruchomienie zespołów, podczas gdy codzienna służba spoczywała na drużynowych, zastępowych i szeregowych harcerkach.²⁶

Biografie Aleksandry Stokówny, Marii Gruber i Marii Jasińskiej pokazują trzy odmienne wymiary tej aktywności. Stokówna poniosła śmierć wskutek bombardowania podczas służby sanitarnej w Krakowie. Gruber organizowała punkt pomocy rannym, a następnie żywienie dzieci. Jasińska kierowała niewielkim zespołem, który po przejściu frontu zabezpieczał pozostawioną broń i amunicję. Harcerki były więc zarazem sanitariuszkami, organizatorkami zaplecza i uczestniczkami działań obarczonych ryzykiem represji.

W źródłach występuje wyraźna asymetria. Męskie relacje często wymieniają posterunki, broń, marszruty i dowódców, kobiece zaś streszczają wielodniową pracę jako „pomoc sanitarną” lub „opiekę”. Skutkiem jest zaniżenie widoczności harcerek. Badania powinny sięgnąć do kart służby, pamiętników, ksiąg szpitalnych, dokumentacji PCK oraz relacji rodzinnych, ponieważ właśnie tam mogą znajdować się nazwiska nieobecne w oficjalnych kronikach hufców.

9. Typologia działań i ich znaczenie militarne

Harcerską aktywność we wrześniu można ująć w sześć powiązanych kategorii. Po pierwsze, była to służba informacyjno-łącznościowa: gońcy, telefony, nasłuch radiowy, meldunki z punktów obserwacyjnych i roznoszenie kart mobilizacyjnych. Po drugie, ochrona infrastruktury: dworce, mosty, radiostacje, magazyny, koszary, lotniska i ujęcia wody. Po trzecie, obrona przeciwlotnicza i ratownictwo: obserwacja dachowa, alarmowanie, gaszenie pożarów, wydobywanie zasypanych i transport rannych. Po czwarte, służba sanitarna i opiekuńcza: punkty pierwszej pomocy, szpitale, kuchnie, pomoc dzieciom, uchodźcom i jeńcom. Po piąte, prace inżynieryjne i logistyczne: rowy, zapory, przenoszenie wyposażenia i pomoc transportom. Po szóste, bezpośredni udział wojskowy starszych harcerzy i ochotników.

Tabela 2. Typologia harcerskiej służby wojennej

Znaczenie tych działań nie powinno być ani pomniejszane, ani heroizowane bez miary. Młodzież nie mogła odwrócić wyniku kampanii, a jej oddziały nie zastępowały regularnych jednostek. Mogła jednak podtrzymywać funkcjonowanie miasta w warunkach nalotów, zwalniać żołnierzy z części zadań wartowniczych, dostarczać informacje, ograniczać chaos ewakuacyjny i ratować pojedyncze osoby. Z wojskowego punktu widzenia była to służba zaplecza; z punktu widzenia społeczeństwa — praktyczny test zdolności do samoorganizacji.

Szczególnie istotne było zaufanie instytucji publicznych. Powierzanie nastolatkom kart mobilizacyjnych, linii telefonicznych, posterunków obserwacyjnych czy dokumentacji wojskowej wynikało z przekonania, że harcerskie wychowanie zapewnia dyscyplinę i odpowiedzialność. Jednocześnie powierzanie tak niebezpiecznych zadań osobom małoletnim rodzi dziś pytania etyczne. Historyk powinien unikać zarówno ahistorycznego potępienia, jak i narracji, w której młody wiek służy jedynie podniesieniu patosu.

10. Od kampanii do konspiracji

Przejście od jawnej służby do podziemia następowało stopniowo. W Krakowie pomostem była Harcerska Poczta PCK, ukrycie archiwów oraz pomoc jeńcom. W Nowym Sączu — dostarczanie cywilnych ubrań i zabezpieczanie porzuconej broni. W Dębicy — ponowne skupienie młodzieży przez Jana Kitę. W Zakopanem część drużyn przystąpiła do konspiracji po powrocie uczestników wojennego odwrotu. W Białej rozproszeni harcerze wracali z rejonu Lwowa z doświadczeniem uzbrojonej służby, obserwacji i działania w małych grupach.

W Bieżanowie Stanisław Jędrzejczyk, Krzysztof Jakubiec, Edward Korpak i Marian Struś już po wkroczeniu Niemców obserwowali liczebność, uzbrojenie i pojazdy przeciwnika, a w Prokocimiu spuścili paliwo z sześciu cystern benzolu. Epizod należy chronologicznie do początku okupacji, lecz wyrasta bezpośrednio z wrześniowej służby obserwacyjnej i pokazuje przejście od pogotowia do sabotażu.²⁷

Ciągłość nie oznaczała automatycznego przejścia wszystkich środowisk do jednej organizacji. Jesienią 1939 r. powstawały różne, czasem niezależne grupy. Dopiero później następowała ich konsolidacja w Szarych Szeregach, Organizacji Harcerek i strukturach Polskiego Państwa Podziemnego. Kampania wrześniowa dostarczyła jednak trzech podstawowych zasobów: przeszkolonych ludzi, sieci zaufania oraz doświadczenia pracy bez stabilnego zwierzchnictwa.

11. Wnioski

Udział harcerzy i harcerek województwa krakowskiego w wojnie obronnej Polski nie sprowadzał się do jednego „batalionu” ani do symbolicznych dyżurów. Był sumą służby wojskowej dorosłych instruktorów, przygotowania obronnego starszej młodzieży i lokalnej aktywności pogotowia. Najpełniej widoczny jest w Krakowie, gdzie zachowane relacje pozwalają odtworzyć sieć posterunków, patroli, punktów sanitarnych i służb kurierskich, oraz w Białej Krakowskiej, skąd zwarty oddział przeszedł długą drogę odwrotu aż ku Lwowowi.

Służba miała przede wszystkim charakter zaplecza, lecz często odbywała się w warunkach bezpośredniego zagrożenia. Śmierć Mariana Ryszki i Aleksandry Stokówny, losy harcerzy w niewoli niemieckiej i sowieckiej, praca przy stanowiskach OPL oraz marsze ochotników dowodzą, że granica między pomocą cywilną a wojną była dla młodzieży bardzo cienka. Harcerki odgrywały kluczową rolę w utrzymaniu opieki sanitarnej i społecznej, choć ich nazwiska są w źródłach zachowane mniej licznie.

Najważniejszym postulatem badawczym pozostaje poszerzenie bazy źródłowej poza Kraków. Potrzebne są kwerendy w archiwach hufców, szkołach, parafiach, oddziałach PCK, lokalnych muzeach i zbiorach prywatnych, zwłaszcza dla powiatów mieleckiego, jasielskiego, gorlickiego, bocheńskiego, brzeskiego, limanowskiego, dąbrowskiego i żywieckiego. Dopiero połączenie takich mikrohistorii pozwoli sporządzić pełny imienny bilans służby.

Wrzesień 1939 r. był zatem nie tylko klęską państwa, lecz także momentem ujawnienia praktycznej wartości harcerskiego wychowania. Dyscyplina, samodzielność, znajomość terenu, umiejętność udzielania pomocy i działanie w zastępie okazały się użyteczne w chwili rozpadu normalnych instytucji. To właśnie ta zdolność do służby — bardziej niż późniejsza legenda — stanowi najważniejszy historyczny wymiar udziału harcerzy i harcerek województwa krakowskiego w wojnie obronnej Polski.

Aneks. Skonsolidowany wykaz osób wymienionych w artykule

Poniższy indeks porządkuje nazwiska według głównej, potwierdzonej roli. Osoby pełniące kilka funkcji wymieniono zasadniczo w jednej grupie, a role dodatkowe ujęto w opisie. Indeks nie jest pełnym wykazem wszystkich uczestników służby w województwie.

Tabela 3. Skonsolidowany indeks osób i ról

Przypisy

Bibliografia i źródła internetowe

Dall Lesław, Rokosz Mieczysław, Harcerstwo zakopiańskie w latach 1913–1945, Kraków–Zakopane 2013, https://harcerskie.pl/images/start/Harcerstwo_zakopianskie.pdf (dostęp: 2 IX 2026).

Hufiec ZHP Beskidzki, „Bohater Hufca — Józef Drożdż”, https://beskidzki.zhp.pl/bohater (dostęp: 2 IX 2026).

Hufiec ZHP Beskidzki, „Historia Hufca” oraz „Poczet komendantów”, https://beskidzki.zhp.pl/historia-hufca; https://beskidzki.zhp.pl/o-nas/poczet-komendantow (dostęp: 2 IX 2026).

Hufiec ZHP Dębica, „Historia Hufca”, https://www.debica.zhp.pl/index.php/historia-hufca (dostęp: 2 IX 2026).

Hufiec ZHP Ziemi Wadowickiej, „Historia Hufca”, https://wadowice.zhp.pl/historia-hufca/ (dostęp: 2 IX 2026).

Instytut Pamięci Narodowej, „Małopolscy Bohaterowie Września 1939. Jacek Albrecht”, https://krakow.ipn.gov.pl/pl4/aktualnosci/74914 (dostęp: 2 IX 2026).

Konieczna Maria, „Formy zaangażowania harcerstwa krakowskiego w momencie wybuchu II wojny światowej”, Krakowski Rocznik Historii Harcerstwa 2017, t. XIII, s. 5–19, https://archiwumharcerskie.pl/images/b/b4/2017_Krak%C3%B3w_Rocznik_Historii_Harcerstwa.pdf (dostęp: 2 IX 2026).

Muzeum Armii Krajowej, hasło „Mielecka Drużyna Harcerzy im. ks. Jeremiego Wiśniowieckiego — zastęp”, https://muzeum-ak.pl/slownik-haslo/mielecka-druzyna-harcerzy-im-ks-jeremiego-wisniowieckiego-zastep/19/ (dostęp: 2 IX 2026).

Piątkowski Sławomir, „Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945”, https://www.polska1918-89.pl/pdf/harcerstwo-polskie-w-okresie-okupacji-1939-1945%2C3977.pdf (dostęp: 2 IX 2026).

„Sądeccy harcerze”, Wojenny Sącz, https://www.wojennysacz.pl/sadeccy-harcerze/ (dostęp: 2 IX 2026).

Związek Harcerstwa Polskiego, „Historia harcerstwa”, https://zhp.pl/odkryj/historia-harcerstwa/ (dostęp: 2 IX 2026).

Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, „Harcerstwo u progu II wojny światowej”, https://azymut.zhr.pl/2024/12/23/harcerstwo-u-progu-ii-wojny-swiatowej/ (dostęp: 2 IX 2026).

Nota redakcyjna

W przygotowaniu artykułu wykorzystano system ChatGPT/Codex firmy OpenAI, który wsparł analizę i uporządkowanie zgromadzonych informacji, wyszukiwanie dodatkowych nazwisk i relacji, porównywanie rozbieżnych przekazów, opracowanie struktury artykułu, przygotowanie rejestru osobowego i bibliografii oraz redakcję językową tekstu.

Opracowanie stanowi część większego projektu, którego celem jest zebranie i uporządkowanie dostępnej obecnie wiedzy o udziale harcerzy i harcerek w wojnie obronnej Polski w 1939 r. we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej. Poszczególne artykuły mają służyć zarówno przedstawieniu aktualnego stanu rozpoznania tematu, jak i wskazaniu luk źródłowych, zagadnień spornych oraz kierunków dalszych poszukiwań. Całość należy traktować jako wstęp do pogłębionej pracy badawczej, obejmującej kwerendy archiwalne, analizę dokumentacji lokalnej i rodzinnej oraz weryfikację relacji zachowanych w pamięci uczestników i świadków wydarzeń.

Apel

Redakcja zwraca się z apelem do historyków, archiwistów, instruktorów harcerskich, regionalistów, muzealników, członków rodzin uczestników wydarzeń oraz wszystkich osób posiadających materiały związane ze służbą harcerzy i harcerek na Polesiu w 1939 r. Szczególnie cenne będą kroniki drużyn, szczepów i hufców, rozkazy, wykazy osobowe, dzienniki służby, korespondencja, pamiętniki, wspomnienia, fotografie z opisami, legitymacje, dokumenty wojskowe, nekrologi, wycinki prasowe, akta sądowe i okupacyjne, dokumentacja organizacji społecznych oraz relacje rodzinne — również te, które nie były dotychczas publikowane.

Pomocne będą zarówno nowe nazwiska, jak i sprostowania lub uzupełnienia dotyczące osób już wymienionych w artykule. Istotne są również informacje pozwalające potwierdzić miejsce i czas służby, przynależność organizacyjną, wykonywane zadania oraz dalsze losy poszczególnych harcerzy i harcerek. Przy przekazywaniu kopii materiałów prosimy — o ile jest to możliwe — o podanie ich pochodzenia, daty powstania, nazwiska autora lub właściciela, miejsca przechowywania oraz informacji o zgodzie na wykorzystanie w dalszych badaniach i publikacjach.

Wszelkie uzupełnienia, korekty oraz informacje o nieznanych materiałach źródłowych prosimy kierować na adres: redaktor.naczelny.wobec@gmail.com.

Każda wiadomość może przyczynić się do pełniejszego odtworzenia zbiorowego i indywidualnego wysiłku harcerzy oraz harcerek Polesia podczas wojny obronnej Polski w 1939 r., do zachowania ich historii dla następnych pokoleń, a także do stworzenia możliwie rzetelnego obrazu harcerskiej służby we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej.