Służba między nalotem a linią obrony. Harcerze i harcerki województwa lwowskiego w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku

Patrol harcerzy lwowskich na rowerach, lipiec 1939 r., Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/1/0/6/761.

Służba między nalotem a linią obrony. Harcerze i harcerki województwa lwowskiego w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku.

◆

Stan kwerendy: 28 sierpnia 2026 r.

Abstrakt

Artykuł rekonstruuje udział harcerzy i harcerek związanych z województwem lwowskim w wojnie obronnej Polski w 1939 r. Punkt ciężkości spoczywa na Lwowie, gdzie powstała I Ochotnicza Kompania Harcerska, lecz analizą objęto również udokumentowaną służbę w Przemyślu, Jarosławiu, Sanoku i Drohobyczu. Zestawienie drukowanych relacji uczestników, opracowań naukowych, materiałów biograficznych oraz przekazanych notatek prowadzi do dwóch wniosków. Po pierwsze, aktywność harcerska przybrała formę całego spektrum służb — od ratownictwa, obrony przeciwlotniczej, łączności i aprowizacji po rozpoznanie i walkę z bronią. Po drugie, źródła są silnie asymetryczne: stosunkowo dobrze dokumentują kompanię lwowską i zbiorowe działania harcerek, znacznie słabiej zaś obsady personalne terenowych pogotowi. Dlatego wprowadzono trzystopniową kwalifikację nazwisk, oddzielając osoby o potwierdzonej służbie wrześniowej od działaczy, których późniejsza konspiracja stanowi jedynie poszlakę. Takie rozwiązanie pozwala uniknąć mechanicznego przenoszenia biografii okupacyjnych na kampanię 1939 r.

Słowa kluczowe: Związek Harcerstwa Polskiego, województwo lwowskie, Lwów, kampania polska 1939, Pogotowie Harcerek, I Ochotnicza Kompania Harcerska, obrona Lwowa.

Uwagi terminologiczne i zakres terytorialny

Wschodnia część województwa lwowskiego znalazła się po 17 września 1939 r. pod okupacją sowiecką, podczas gdy większość jego zachodnich powiatów zajęli Niemcy. W konsekwencji jedno środowisko administracyjne zostało przecięte linią demarkacyjną, a przejście od jawnej służby wojennej do działalności konspiracyjnej następowało w dwóch odmiennych systemach okupacyjnych.

Nie należy też utożsamiać województwa lwowskiego z Lwowską Chorągwią ZHP. Przedwojenne struktury harcerskie nie pokrywały się dokładnie z podziałem administracyjnym państwa. Pogotowie Harcerek Chorągwi Lwowskiej, którym kierowała hm. Stefania Stipalówna, obejmowało trzy województwa południowo-wschodnie. Podawane w literaturze liczby 10 343 harcerzy i 9294 harcerek w styczniu 1939 r. opisują zatem całą chorągiew, a nie wyłącznie mieszkańców województwa lwowskiego (Kozimala 2016, s. 167–168; Kozimala 2007). Liczby te pokazują skalę zaplecza organizacyjnego, ale nie mogą służyć jako prosty bilans potencjalnych uczestników walk w badanym województwie.

Określenie „udział w wojnie obronnej” jest tu rozumiane szerzej niż walka liniowa. Obejmuje służbę wojskową i ochotniczą z bronią, ale także zadania niezbędne dla funkcjonowania obrony: ratownictwo po nalotach, służbę sanitarną, aprowizację, łączność, obserwację przeciwlotniczą, ochronę obiektów, kierowanie ruchem uchodźców i prace gospodarcze. Takie ujęcie odpowiada programowi Pogotowia Harcerek i realiom wojny totalnej, w której granica między frontem a zapleczem szybko zatarła się.

Podstawa źródłowa i metoda

Najważniejszą podstawę rekonstrukcji stanowią wspomnienia uczestników opublikowane w tomie Wspomnienia harcerzy — uczestników obrony Lwowa we wrześniu 1939 roku, opracowanym przez Janusza Wojtyczę, oraz artykuły Jerzego Węgierskiego o lwowskiej konspiracji harcerskiej. Szczególnie cenny jest opis Remigiusza Węgrzynowicza, siedemnastoletniego członka kompanii, ponieważ pozwala odtworzyć codzienny rytm służby: od pierwszego nalotu i rozładunku amunicji po działania na ul. Janowskiej i Cmentarzu Janowskim. Relację tę trzeba jednak czytać jako świadectwo jednego plutonu i jednego uczestnika, nie zaś jako kompletny dziennik bojowy jednostki.

Dla historii harcerek kluczowe są opracowania Harcerki 1939–1945 i tom relacji pod tym samym tytułem, a także przytoczone przez Węgierskiego wspomnienia Stefanii Stipalówny. Uzupełniają je biogramy w Bazie Kresowych Żołnierzy Armii Krajowej Muzeum AK, m.in. Ewy Łowczyńskiej, Marii Sury i Wilhelma Słabego, oraz studium Pawła Naleźniaka o Kazimierze Jagniewskiej. Wykorzystano również badania Ireny Kozimali nad chorągwiami lwowskimi i ogólny szkic Sebastiana Piątkowskiego o harcerstwie w czasie wojny.

Informacje, których nie udało się potwierdzić w wiarygodnych publikacjach lub bazach instytucjonalnych, nie zostały przedstawione jako fakty. Dotyczy to zwłaszcza szczegółowych obsad pogotowi w Borysławiu, Krośnie, Rzeszowie, Samborze, Rawie Ruskiej i Żółkwi oraz części przypisywanych im czynności. Brak potwierdzenia nie dowodzi braku aktywności; oznacza tylko, że obecny stan kwerendy nie pozwala bezpiecznie zindywidualizować tej służby.

W rejestrze osobowym zastosowano trzy kategorie wiarygodności. Kategoria A obejmuje osoby, których udział we wrześniu 1939 r. wynika bezpośrednio ze źródła. Kategoria B oznacza funkcję kierowniczą lub obecność w środowisku, połączoną ze zbiorczo opisanymi działaniami, lecz bez osobnego epizodu biograficznego. Kategoria C obejmuje nazwiska znane przede wszystkim z konspiracji podjętej od 22 września lub później; osoby te nie zostały automatycznie zaliczone do uczestników wcześniejszej obrony.

Harcerstwo lwowskie u progu wojny

Wojna nie zastała harcerstwa jako organizacji całkowicie nieprzygotowanej. Pogotowie Harcerek powołano jesienią 1938 r., a w następnych miesiącach tworzono jego placówki w chorągwiach. Program obejmował ratownictwo sanitarne, łączność, obronę przeciwlotniczą, służbę gospodarczą oraz opiekę nad dziećmi, osobami starszymi i uchodźcami. Harcerki powyżej piętnastego roku życia uczestniczyły w kursach i obozach organizowanych również we współpracy z Przysposobieniem Wojskowym Kobiet. Męskie Pogotowie Wojenne rozwijano później i mniej równomiernie, ale na terenie Lwowa jego organizatorem i komisarzem był phm. por. Zbigniew Czekański — oficer zawodowy 19 Pułku Piechoty i instruktor Korpusu Kadetów (Piątkowski 2010, s. 29–30; Węgierski 2019, s. 5).

W strukturze męskiej ostatnim przedwojennym komendantem Lwowskiej Chorągwi Harcerzy był hm. Aleksander Szczęścikiewicz, a szefem komendy — hm. Wilhelm Słaby. W żeńskiej strukturze trzeba rozdzielić dwie funkcje: komendantką Chorągwi była hm. Maria Bojanówna „Eska”, natomiast komendę Pogotowia Harcerek sprawowała hm. dr Stefania Stipalówna „Luna”. To rozróżnienie porządkuje pozornie sprzeczne wzmianki w literaturze i zapobiega przypisywaniu jednej osobie wszystkich kompetencji kierowniczych.

Stipalówna wspominała odprawy prowadzone w Warszawie, na Buczu, we Lwowie oraz w terenach i hufcach, m.in. w Stryju, Jarosławiu i Przemyślu. Program przygotowań opierał się na założeniu służby pozafrontowej. Jeszcze w maju 1939 r. dowódca Okręgu Korpusu nr VI gen. Władysław Langner oceniał, że Lwów nie stanie się bezpośrednim teatrem walk. Przebieg kampanii unieważnił tę kalkulację: 1 września miasto zostało zbombardowane, a od 12 do 22 września znalazło się na linii frontu (Węgierski 2020, nr 2 [60], s. 18–19).

Istotnym kapitałem była nie tylko formalna organizacja, lecz także wyszkolenie młodzieży. Wielu starszych harcerzy przechodziło w szkołach dwu- lub trzyletnie przysposobienie wojskowe, ćwiczyło terenoznawstwo, sygnalizację i musztrę. Harcerki zdobywały kwalifikacje samarytańskie i gospodarcze. Wojna wystawiła te umiejętności na próbę w warunkach improwizacji, przerwanych połączeń i braku jednolitego dowodzenia.

Pierwszy nalot i samorzutna mobilizacja

Atak lotniczy na Lwów 1 września był momentem przejścia od ćwiczeń do realnej służby. Remigiusz Węgrzynowicz znajdował się z kolegami w pobliżu parowozowni i Dworca Głównego. Nadlatujące samoloty początkowo wzięli za uczestników zapowiadanego ćwiczenia przeciwlotniczego. Dopiero eksplozje uświadomiły im, że rozpoczęła się wojna. Harcerze natychmiast włączyli się do akcji ratowniczej, a jeszcze tego samego dnia zaczęto ich organizować w jednostkę wartowniczą (Węgrzynowicz 2011).

Skala katastrofy była znaczna. Badania nad stratami Lwowa wskazują, że w wyniku nalotów pierwszego dnia zginęły 83 osoby, a liczba rannych wynosiła co najmniej sto i według dokumentów mogła przekraczać dwieście (Kubicki 2025). Dla harcerskich służb pomocniczych oznaczało to równoczesną konieczność udzielania pierwszej pomocy, kierowania ludności do schronów, gaszenia pożarów i przekazywania meldunków.

Pierwsze dni wojny ujawniły charakterystyczną cechę harcerskiej mobilizacji: miejscowa inicjatywa wyprzedzała stabilne ramy wojskowe. Szybko powstająca kompania wykonywała najpierw zadania wartownicze i robocze, dopiero później została pełniej umundurowana, uzbrojona i włączona do systemu obrony miasta. Podobnie harcerki, po zerwaniu łączności hufców z komendą chorągwi, musiały dostosowywać zadania do potrzeb lokalnych. Ta decentralizacja była jednocześnie słabością organizacyjną i źródłem odporności: przerwanie kanałów dowodzenia nie kończyło służby.

I Ochotnicza Kompania Harcerska — organizacja i dowództwo

Zaciąg harcerzy-ochotników rozpoczął się 1 września, a cztery dni później uformowano kompanię. W literaturze występują nazwy „Wartownicza Kompania Harcerska”, „Ochotnicza Kompania Harcerska” oraz „I Ochotnicza Kompania Harcerska”. Odzwierciedlają one zarówno ewolucję zadań, jak i niejednolitość powojennych relacji. Jednostkę włączono do batalionu ochotniczego w pułku Obrony Narodowej. Węgierski, opierając się na opracowanych relacjach uczestników, podaje jako dowódcę batalionu kpt. Stanisława Zielińskiego, a pułku — ppłk. Alfreda Grefnera. W relacji Węgrzynowicza dowódca batalionu występuje natomiast jako mjr John Kling. Rozbieżność powinna pozostać widoczna; może wynikać ze zmian podporządkowania, odmiennego rozumienia nazwy batalionu albo zawodności pamięci świadka.

Dowódcą kompanii został phm. por. Zbigniew Czekański. Funkcję szefa kompanii pełnił hm. Zdzisław Jurajda, a trzema plutonami dowodzili Stanisław Tereszkiewicz, phm. Tadeusz Drechsler i pchor. Władysław Jagiełło. Jest to najpełniej potwierdzony zestaw personalny kierownictwa jednostki. Wśród szeregowych uczestników źródła pozwalają wskazać m.in. Remigiusza Węgrzynowicza, Zdzisława Boniego i Tadeusza Zachariasiewicza. Formalną granicą przyjęcia miało być siedemnaście lat, lecz za zgodą rodziców trafiali do kompanii także piętnasto- i szesnastolatkowie. Jednostka miała zatem charakter młodzieżowy, ale jej kadra łączyła kompetencje harcerskie z wojskowymi.

Początkowo ochotnicy nosili mundury harcerskie. Następnie otrzymali drelichy i stare francuskie karabiny Lebel, znane im częściowo z ćwiczeń przysposobienia wojskowego. Dopiero w toku walk część uzbrojenia wymieniono na karabiny Mauser, a wyposażenie uzupełniono o sukienne mundury, buty i tornistry. Ten epizod odsłania improwizowany charakter obrony: entuzjazm i podstawowe wyszkolenie musiały zastępować braki materiałowe, a sprzęt przekazywano często bez pełnej kontroli technicznej.

Kompania kwaterowała początkowo w Szkole św. Marii Magdaleny przy początku ul. Potockiego, później zaś w piwnicach Biblioteki Politechniki Lwowskiej przy ul. Nikorowicza. Te miejsca pełniły równocześnie funkcję koszar, punktów szkoleniowych i schronów. Zgłaszanie się kolejnych ochotników powodowało narastające zatłoczenie i utrudniało utrzymanie wojskowego porządku.

Od służby wartowniczej do walki

Jednym z pierwszych poważnych zadań kompanii był rozładunek pociągu z amunicją przeciwlotniczą na stacji Podzamcze. Harcerze przez wiele godzin przenosili ciężkie skrzynie do samochodów odjeżdżających na stanowiska artylerii. Pracę przerywano jedynie podczas bezpośrednich ataków lotniczych na dworzec. Zadanie miało znaczenie większe niż zwykła praca transportowa: od szybkości rozładunku zależała zdolność obrony przeciwlotniczej miasta, a trafienie składu mogło spowodować eksplozję o katastrofalnych skutkach.

11 września, gdy podczas ćwiczeń na Wysokim Zamku usłyszano ogień artylerii, kompania otrzymała amunicję z magazynów przy ul. Teatyńskiej i ruszyła w stronę zagrożonego odcinka ul. Grodeckiej. Na ul. Leona Sapiehy zatrzymano ją w odwodzie, ponieważ lukę w obronie zdążyły wypełnić inne oddziały. Epizod ten pokazuje, że wejście młodzieżowej kompanii do walki nie było gestem symbolicznym: dowództwo realnie rozważało użycie jej na pierwszej linii już w chwili pojawienia się niemieckich oddziałów na przedpolach.

Po północy harcerze objęli stanowiska na ul. Grodeckiej. Następnie jeden z plutonów otrzymał rozkaz przejścia przez linię frontu w rejonie ul. Janowskiej i pozorowania ruchu wojsk mających nadciągać z odsieczą. W pobliżu Cmentarza Janowskiego pluton znalazł się pod ogniem karabinów maszynowych. Jego część przeszła dalej, a pozostali zostali odcięci i musieli wycofać się czołgając po bruku. Węgrzynowicz oceniał przebyty w ten sposób odcinek na około siedemset metrów. Noc spędzili na stanowiskach cmentarnych, po czym wrócili do macierzystej jednostki.

Druga część plutonu, prowadzona przez Władysława Jagiełłę, przedostała się na tyły przeciwnika. Według relacji zebrała informacje o rozmieszczeniu Niemców i prowadziła działania dywersyjne w rejonie Brzuchowic. W tym miejscu należy zachować precyzję terminologiczną: źródła potwierdzają rozpoznanie i działania na tyłach, lecz nie pozwalają odtworzyć kompletnej listy akcji ani ich mierzalnych skutków. Nie zmienia to faktu, że powierzono harcerzom zadanie o wysokim stopniu ryzyka i znaczeniu taktycznym.

Węgierski datuje skierowanie kompanii w rejon ul. Janowskiej na 16 września i stwierdza, że w kolejnych dniach dochodziło do starć z niemieckimi patrolami. Relacja Węgrzynowicza potwierdza charakter działań, ale nie zawsze pozwala jednoznacznie przypisać daty poszczególnym epizodom. Najbezpieczniej zatem uznać, że między 16 a 21 września kompania pełniła służbę rozpoznawczą i bojową na zachodnim odcinku obrony, w rejonie ul. Janowskiej i cmentarza.

Znaczenie kompanii nie wynikało z wielkości zadanych przeciwnikowi strat. Była ona niewielkim elementem improwizowanej załogi miasta. Jej wartość polegała na wypełnianiu luk: ochronie obiektów, pracy logistycznej, służbie w odwodzie, rozpoznaniu, utrzymywaniu odcinków i podejmowaniu ryzykownych patroli. Harcerska zdolność samoorganizacji została włączona w wojskowy system dowodzenia i przekształcona w zdolność bojową.

Pogotowie Harcerek — niewidoczna infrastruktura obrony

W porównaniu z kompanią męską działalność harcerek rzadziej pozostawiała dokumentację personalną. Źródła opisują przede wszystkim placówki i rodzaje służb, nie pełne składy osobowe. Nie wolno jednak traktować tej aktywności jako marginalnej. Pogotowie Harcerek tworzyło część infrastruktury, bez której miasto pod bombardowaniem i napływem uchodźców nie mogło funkcjonować.

Na poziomie chorągwi przygotowaniami kierowała Stefania Stipalówna, natomiast bieżącą komendantką Chorągwi była Maria Bojanówna. Po przerwaniu łączności z terenami hufce i drużyny zostały zdane na miejscową inicjatywę. We Lwowie instruktorki specjalizujące się w sprawach gospodarczych — Zofia Szumańska, Eugenia Jaroszówna, Emilia Czechowiczówna i Zofia Ottkowa — organizowały placówki wyżywienia, rozlokowania i zaopatrywania uchodźców. Harcerki-lekarki prowadziły punkty sanitarne, a grupy sanitarne wysyłano również poza miasto (Węgierski 2020, nr 2 [60], s. 18–19).

Z biogramów indywidualnych znamy dwie młodsze uczestniczki. Ewa Łowczyńska, trzynastoletnia harcerka, została powołana do służby w obronie przeciwlotniczej. Maria Sura dyżurowała w punktach sanitarnych oraz dostarczała żywność żołnierzom i uchodźcom. Ich przypadki pokazują, że w służbie uczestniczyły nie tylko instruktorki i pełnoletnie wędrowniczki. Kryteria wieku ustępowały wobec potrzeb miasta, choć zakres zadań dostosowywano do możliwości uczestniczek.

Źródła wymieniają także kopanie rowów przeciwlotniczych, prowadzenie nasłuchu radiowego i telefonicznego oraz zdobywanie koców, odzieży i żywności dla szpitala na Politechnice Lwowskiej (Naleźniak 2014, s. 14–15). Informacja pojawia się w biografii Kazimiery Jagniewskiej, lecz autor opisuje działania skautek zbiorowo. Nie stanowi to wystarczającej podstawy, by przypisać wszystkie te czynności samej Jagniewskiej. Jej nazwisko należy wiązać z przedwojenną kadrą XI Lwowskiej Drużyny i późniejszą konspiracją, ale nie z indywidualnie udokumentowanym epizodem wrześniowym.

Podział ról według płci był wyraźny, lecz nie absolutny. Harcerzy częściej kierowano do służby wartowniczej, rozpoznania i walki, harcerki zaś do ratownictwa, łączności i aprowizacji. Jednocześnie służba OPL narażała dziewczęta na bombardowania, a punkty sanitarne i wyprawy poza miasto działały w bezpośrednim sąsiedztwie walk. „Pomocniczość” opisuje podporządkowanie zadania, a nie poziom ryzyka czy znaczenia.

Poza Lwowem — terenowe ogniwa województwa

Najlepiej udokumentowanym przykładem terenowym jest służba harcerek. W Jarosławiu pracowały w szpitalu, organizowały opiekę nad matką i dzieckiem, zabezpieczały zbiory muzealne oraz szyły maski przeciwgazowe i fartuchy szpitalne. W Sanoku pełniły dyżury telefoniczne. Hufiec przemyski zorganizował punkt wyżywienia na dworcu kolejowym, a następnie przeniósł go — wraz z placówką samarytańską — do gimnazjum sióstr Benedyktynek. Są to czynności poświadczone przez syntezę Węgierskiego opartą na relacjach harcerek (Węgierski 2020, nr 2 [60], s. 18–19; Wyczańska 1983, s. 91–92).

W Jarosławiu funkcję komendantki hufca sprawowała hm. Stanisława Żmudzińska. Jej osobistą aktywność źródło opisuje wyraźniej już po ustanowieniu okupacji niemieckiej: utrzymywała łączność z drużynami i zwoływała odprawy, a harcerki nadal opiekowały się rannymi, chorymi i wysiedlonymi. Nazwisko Żmudzińskiej ilustruje ciągłość przywództwa, ale nie powinno służyć do automatycznego przypisywania jej każdej czynności wykonanej przez jarosławskie pogotowie we wrześniu.

Sanok wniósł do obrony również ludzi związanych z męskim hufcem. Jego komendantem od listopada 1938 r. był phm. Władysław Kwaśniewicz, później wskazywany jako obrońca Lwowa. Z sanockim środowiskiem związany był Zbigniew Czekański, dawny zastępca komendanta hufca i późniejszy hufcowy we Lwowie. Harcerzem i instruktorem sanockim był też Zdzisław Peszkowski, zmobilizowany jako podchorąży i uczestnik kampanii, następnie jeniec Kozielska. Są to przykłady udziału członków lokalnego środowiska w wojnie, lecz nie dowód na istnienie zwartego sanockiego pododdziału harcerskiego walczącego pod jednym dowództwem.

W odniesieniu do Drohobycza Węgierski stwierdza czynny udział miejscowego Pogotowia Harcerskiego w przygotowaniach obronnych. Szczegółowe kalendarium środowiska opracował hm. Dominik Orczykowski, ale bez dostępu do pełnego tekstu nie sposób zweryfikować proponowanej w notatkach obsady personalnej. Pewne jest natomiast, że z Drohobyczem związany był phm. Tadeusz Chciuk-Celt. Jego aktywność jako jednego z „białych kurierów” rozwinęła się po zakończeniu kampanii, jesienią i zimą 1939/1940 r.; stanowi ważny przykład kontynuacji służby, nie zaś potwierdzenie konkretnego zadania obronnego we wrześniu.

Źródła wykazują zatem mozaikę działań zależnych od lokalnych potrzeb. Lwów potrzebował kompanii bojowej, rozpoznania i wielkiej sieci sanitarno-aprowizacyjnej. Przemyśl — węzłowy dworzec i miasto garnizonowe — wymagał punktu żywienia i placówki samarytańskiej. Jarosław łączył pracę szpitalną z ochroną dóbr kultury, a Sanok wykorzystywał harcerki w łączności telefonicznej. Nie ma podstaw, by ten katalog mechanicznie przenosić na każde miasto województwa.

Dwie agresje i kres jawnej służby

Obrona Lwowa rozpoczęła się 12 września wraz z uderzeniem niemieckiej 1 Dywizji Górskiej. Sytuacja strategiczna zmieniła się zasadniczo po agresji Związku Sowieckiego 17 września. Miasto, broniące się dotąd przed Niemcami, znalazło się między dwiema armiami. 19–20 września od wschodu podeszły oddziały Armii Czerwonej. 22 września gen. Władysław Langner podjął decyzję o przekazaniu Lwowa Sowietom, ponieważ obrona nie miała już perspektywy odsieczy. Miasto nie zostało zdobyte szturmem, a warunki kapitulacji zostały wkrótce złamane przez stronę sowiecką (Markowski i Olechowski 2019; Węgierski 2019, s. 5–6).

Dla młodych ochotników kapitulacja oznaczała rozwiązanie lub rozproszenie oddziałów, konieczność ukrycia broni i uniknięcia niewoli. Dla pogotowi terenowych oznaczała zerwanie legalnej struktury na obszarze zajętym przez Sowietów oraz zejście do półjawnej lub tajnej pracy na terenach niemieckich. Linia demarkacyjna przecięła województwo, oddzielając m.in. Jarosław i Sanok od Lwowa. Ta geografia okupacji tłumaczy, dlaczego powojenne relacje opisują różne momenty przejścia do konspiracji i różne formy organizacyjne.

Od obrony do konspiracji — ciągłość i granice wnioskowania

22 września grupa instruktorów podjęła we Lwowie decyzję o stworzeniu Harcerskiej Organizacji Niepodległościowo-Wojskowej. Na jej czele stanął Wilhelm Słaby, a funkcje zastępców objęli Leopold Adamcio i Aleksander Szczęścikiewicz; w pierwszej komendzie znaleźli się również Władysław Czarniecki, Benedykt Porożyński i Edward Heil. Skład ten dowodzi koncentracji doświadczonej kadry we Lwowie, ale sam w sobie nie dowodzi udziału każdej z tych osób w walkach miejskich przed 22 września.

Można natomiast wskazać indywidualne ogniwa łączące obronę z podziemiem. Wilhelm Słaby pełnił w 1939 r. służbę w Lidze Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej we Lwowie. Leopold Adamcio uczestniczył w kampanii w Armii „Karpaty” i dotarł z nią do Lwowa. Zbigniew Czekański po kapitulacji organizował konspiracyjny batalion z harcerzy-żołnierzy dawnej kompanii, a jego adiutantem został Władysław Jagiełło. Stanisław Tereszkiewicz wciągał do konspiracji m.in. Remigiusza Węgrzynowicza. W tych przypadkach ciągłość personalna jest źródłowo uchwytna.

Inaczej należy traktować Leszka Czarnika, Zbigniewa Dumę, Artura Feję czy Kazimierę Jagniewską. Ich późniejsza działalność harcerska i niepodległościowa potwierdza przynależność do lwowskiego środowiska oraz gotowość służby, lecz bez dodatkowego świadectwa nie pozwala odtworzyć konkretnej roli we wrześniu. Prawdopodobieństwo biograficzne nie jest równoważne dowodowi historycznemu.

Rejestr osób i stopień potwierdzenia

Poniższe zestawienie komasuje nazwiska pojawiające się w różnych częściach materiału. Nie jest pełną listą uczestników, lecz rejestrem osób, dla których udało się określić funkcję lub status źródłowy.

Osoba	Funkcja / status	Podstawa zaliczenia	Kat.
Zbigniew Czekański	phm., por.; komisarz Pogotowia, dowódca kompanii	Dowodził I Ochotniczą Kompanią Harcerską; organizował szkolenie i działania bojowe.	A
Zdzisław Jurajda	hm.; szef kompanii	Potwierdzony w obsadzie dowództwa kompanii.	A
Stanisław Tereszkiewicz	dowódca plutonu	Dowodził jednym z trzech plutonów kompanii.	A
Tadeusz Drechsler	phm.; dowódca plutonu	Dowodził jednym z trzech plutonów kompanii.	A
Władysław Jagiełło	pchor., phm.; dowódca plutonu	Prowadził harcerzy na tyły niemieckie; rozpoznanie w rejonie Brzuchowic.	A
Remigiusz Węgrzynowicz	harcerz, uczeń	Członek kompanii; autor szczegółowej relacji z Podzamcza, ul. Janowskiej i Cmentarza Janowskiego.	A
Zdzisław Boni	harcerz, drużynowy gromady zuchowej	Członek I Ochotniczej Kompanii Harcerskiej.	A
Tadeusz Zachariasiewicz	harcerz	Członek Ochotniczej Kompanii Harcerskiej; świadek jej młodzieżowego składu i uzbrojenia.	A
Stefania Stipalówna	hm. dr; komendantka Pogotowia Harcerek Chorągwi Lwowskiej	Kierowała przygotowaniem żeńskich służb wojennych; jej relacja dokumentuje działania terenów i hufców.	A/B
Maria Bojanówna	hm.; komendantka Chorągwi Harcerek	Kierowała chorągwią w chwili wybuchu wojny; po zerwaniu łączności działania były decentralizowane.	B
Zofia Szumańska	instruktorka, specjalistka gospodarcza	Współorganizowała we Lwowie wyżywienie, rozlokowanie i zaopatrzenie uchodźców.	A
Eugenia Jaroszówna	instruktorka, specjalistka gospodarcza	Współorganizowała we Lwowie placówki dla uchodźców.	A
Emilia Czechowiczówna	instruktorka, specjalistka gospodarcza	Współorganizowała we Lwowie placówki dla uchodźców.	A
Zofia Ottkowa	instruktorka, specjalistka gospodarcza	Współorganizowała we Lwowie placówki dla uchodźców.	A
Ewa Łowczyńska	harcerka	Powołana podczas obrony Lwowa do służby OPL.	A
Maria Sura	harcerka	Dyżurowała w punktach sanitarnych i dostarczała żywność żołnierzom oraz uchodźcom.	A
Wilhelm Słaby	hm.; szef Komendy Chorągwi	W 1939 r. służył w LOPP we Lwowie; od 22 IX organizował konspirację.	A/C
Aleksander Szczęścikiewicz	hm.; komendant Chorągwi Harcerzy	Potwierdzona funkcja przedwojenna i udział w pierwszej komendzie podziemnej; brak osobnego epizodu bojowego we wrześniu.	B/C
Leopold Adamcio	hm., por. rez.	Uczestnik kampanii w Armii „Karpaty”, z którą dotarł do Lwowa; od 22 IX zastępca komendanta konspiracji.	A/C
Stanisława Żmudzińska	hm.; komendantka hufca w Jarosławiu	Personifikuje ciągłość kierownictwa; działania osobiste najlepiej poświadczone po zajęciu miasta.	B/C
Władysław Kwaśniewicz	phm.; komendant hufca w Sanoku	Wskazywany jako obrońca Lwowa; brak danych o zwartym sanockim pododdziale.	B
Zdzisław Peszkowski	harcerz i instruktor sanocki, pchor.	Zmobilizowany; uczestnik kampanii 1939 r., później jeniec sowiecki.	A
Tadeusz Chciuk-Celt	phm.; instruktor z Drohobycza	Dobrze udokumentowana działalność kurierska rozpoczęta po kampanii; brak potwierdzonego zadania obronnego we wrześniu.	C
Kazimiera Jagniewska	instruktorka XI Lwowskiej Drużyny	Źródło opisuje zbiorowo służbę skautek; nie pozwala przypisać jej konkretnego zadania wrześniowego.	C
Władysław Czarniecki, Benedykt Porożyński, Edward Heil	hm.; członkowie pierwszej komendy konspiracyjnej	Obecność w komendzie od 22 IX nie jest dowodem wcześniejszego udziału w obronie miasta.	C

 

Bilans działalności według ośrodków

Ośrodek	Udokumentowane działania	Ocena podstawy źródłowej
Lwów	Kompania ochotnicza; ratownictwo; OPL; sanitariat; aprowizacja i opieka nad uchodźcami	Najwyższy — relacje uczestników, obsada dowództwa, biogramy
Przemyśl	Punkt wyżywienia na dworcu; następnie placówka żywieniowa i samarytańska w gimnazjum Benedyktynek	Wysoki dla rodzaju służby, ograniczony dla pełnej obsady osobowej
Jarosław	Szpital; opieka nad matką i dzieckiem; ochrona zbiorów muzealnych; szycie masek i fartuchów	Wysoki dla działań zbiorowych
Sanok	Dyżury telefoniczne harcerek; indywidualna służba wojskowa członków hufca	Wysoki dla dyżurów, średni dla personalizacji
Drohobycz	Udział Pogotowia Harcerskiego w przygotowaniach obronnych	Potwierdzony zbiorowo; niska pewność szczegółowej obsady
Borysław, Krosno, Rzeszów, Sambor, Rawa Ruska, Żółkiew	Prawdopodobna aktywność miejscowych środowisk, lecz brak wystarczającego potwierdzenia szczegółów z notatek	Wymaga dalszej kwerendy

Wnioski

Udział harcerzy i harcerek województwa lwowskiego w wojnie obronnej 1939 r. nie był jednym, jednolicie dowodzonym przedsięwzięciem. Tworzył system nakładających się służb. W Lwowie doszło do wyjątkowego przekształcenia młodzieżowej mobilizacji w kompanię wojskową, która przeszła drogę od ratownictwa i wart do rozpoznania oraz walki na zachodnim odcinku obrony. Równocześnie żeńskie pogotowie utrzymywało zaplecze sanitarne, aprowizacyjne, opiekuńcze i łącznościowe. W Przemyślu, Jarosławiu i Sanoku zadania odpowiadały lokalnej infrastrukturze i skali zagrożenia.

Najważniejszą cechą tego wysiłku była zdolność działania po zerwaniu formalnej łączności. Harcerska metoda — małe zespoły, przygotowanie praktyczne, odpowiedzialność zastępowych i drużynowych — ułatwiała improwizację. W warunkach szybkiego rozpadu zaplecza państwowego była to realna wartość obronna. Jednocześnie młody wiek uczestników, braki uzbrojenia i nagłość przejścia od ćwiczeń do wojny pokazują cenę tej mobilizacji.

Historia ta wymaga odejścia od dwóch uproszczeń. Pierwszym jest sprowadzenie udziału harcerstwa wyłącznie do walki z bronią. Drugim — wpisanie do wrześniowej ewidencji wszystkich późniejszych konspiratorów. Źródła pozwalają potwierdzić szeroki wachlarz służb, ale nie zawsze imienny skład. Naukowa rekonstrukcja musi więc łączyć przywracanie nazwisk z dyscypliną dowodową.

W świetle obecnej kwerendy można mówić o co najmniej trzech kręgach uczestnictwa: zwartej Ochotniczej Kompanii Harcerskiej, rozproszonej sieci Pogotowia Harcerek oraz indywidualnej służbie wojskowej instruktorów i starszych harcerzy. Wszystkie trzy kręgi spotkały się we Lwowie, ale ich zasięg obejmował również zachodnie i wschodnie powiaty województwa. Dopiero dalsza kwerenda w zbiorach Archiwum Akt Nowych, Archiwum ZHP, lokalnych kronikach hufców i spuściznach rodzinnych może rozszerzyć listę imienną bez obniżania standardu wiarygodności.

Bibliografia

Źródła i edycje źródłowe

Harcerki 1939–1945, oprac. Z. Florczak i in., red. K. Wyczańska, wyd. 2, Warszawa 1983.

Harcerki 1939–1945. Relacje — pamiętniki, wybór i oprac. K. Wyczańska, Warszawa 1985.

Langner W., Ostatnie dni obrony Lwowa 1939, Warszawa 1979.

Obrona Lwowa 1939, t. 1: Dokumenty 1–16 września; t. 2: Dokumenty 17–22 września, red. A. Wesołowski, Warszawa 2018.

Wspomnienia harcerzy — uczestników obrony Lwowa we wrześniu 1939 roku, wybór, wstęp i oprac. J. Wojtycza, Kraków 2002.

Węgrzynowicz R., „Kompania harcerska obrony Lwowa 1939 r.”, „Kurier Galicyjski” 2011, nr 18 (142), s. internetowa: https://kuriergalicyjski.com/kompania-harcerska-obrony-lwowa-1939-roku/ (dostęp: 28 VIII 2026).

Opracowania

Kozimala I., Lwowska Chorągiew Harcerek ZHP w latach 1911–1939, Przemyśl 2003.

Kozimala I., Lwowska Chorągiew Harcerzy ZHP w latach 1921–1939, Przemyśl 2007.

Kozimala I., „Harcerstwo — szkoła — społeczeństwo w południowo-wschodniej Polsce w latach 1911–1939”, „Studia Paedagogica Ignatiana” 2016, t. 19, nr 2, s. 145–170.

Kubicki K., „Zabici i zmarli z ran w walkach o Lwów we wrześniu 1939 roku”, „Sowiniec” 2025, tekst online: https://journals.akademicka.pl/sowiniec/article/download/6228/5756/8368 (dostęp: 28 VIII 2026).

Naleźniak P., „Kazimiera Jagniewska. Ofiara sowieckich zbrodni we Lwowie w 1941 roku”, „Sowiniec” 2014, nr 44, s. 7–25, DOI: 10.12797/Sowiniec.25.2014.44.028.

Piątkowski S., „Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945”, „Biuletyn IPN” 2010, nr 5–6, s. 29–35.

Węgierski J., „Lwowska harcerska konspiracja 1939–1949”, „Skaut. Harcerskie Pismo Historyczne” 2019, nr 4 (58), s. 3–10; 2020, nr 2 (60), s. 18–22.

Włodarkiewicz W., Lwów 1939, Warszawa 2003.

Bazy i materiały instytucjonalne

Baza Kresowych Żołnierzy Armii Krajowej, Muzeum AK w Krakowie, biogramy: Ewa Łowczyńska, Maria Sura, Stefania Stipal, Wilhelm Słaby, https://baza.muzeum-ak.pl/ (dostęp: 28 VIII 2026).

Muzeum AK w Krakowie, „Lista Pamięci”, hasło: Zdzisław Boni, https://muzeum-ak.pl/lista-pamieci/ (dostęp: 28 VIII 2026).

Popiel M., „Aleksander Szczęścikiewicz (1897–1980) — ostatni komendant Lwowskiej Chorągwi Harcerzy ZHP”, „Skaut. Harcerskie Pismo Historyczne” 2009, nr 3–4 (19–20), s. 2–9.

Nota o stanie badań

Tekst odzwierciedla stan kwerendy na 28 sierpnia 2026 r. Nazwy ulic podano w brzmieniu z 1939 r. Wariant nazwiska autora relacji spotykany w przedrukach jako „Węgrzynowski” uznano za błąd; poprawna forma, potwierdzona w opracowaniach biograficznych i u Węgierskiego, brzmi „Remigiusz Węgrzynowicz”.

Nota redakcyjna

W przygotowaniu artykułu wykorzystano system ChatGPT/Codex firmy OpenAI, który wsparł analizę i uporządkowanie zgromadzonych informacji, wyszukiwanie dodatkowych nazwisk i relacji, porównywanie rozbieżnych przekazów, opracowanie struktury artykułu, przygotowanie rejestru osobowego i bibliografii oraz redakcję językową tekstu.

Opracowanie stanowi część większego projektu, którego celem jest zebranie i uporządkowanie dostępnej obecnie wiedzy o udziale harcerzy i harcerek w wojnie obronnej Polski w 1939 r. we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej. Poszczególne artykuły mają służyć zarówno przedstawieniu aktualnego stanu rozpoznania tematu, jak i wskazaniu luk źródłowych, zagadnień spornych oraz kierunków dalszych poszukiwań. Całość należy traktować jako wstęp do pogłębionej pracy badawczej, obejmującej kwerendy archiwalne, analizę dokumentacji lokalnej i rodzinnej oraz weryfikację relacji zachowanych w pamięci uczestników i świadków wydarzeń.

Apel

Redakcja zwraca się z apelem do historyków, archiwistów, instruktorów harcerskich, regionalistów, muzealników, członków rodzin uczestników wydarzeń oraz wszystkich osób posiadających materiały związane ze służbą harcerzy i harcerek na Polesiu w 1939 r. Szczególnie cenne będą kroniki drużyn, szczepów i hufców, rozkazy, wykazy osobowe, dzienniki służby, korespondencja, pamiętniki, wspomnienia, fotografie z opisami, legitymacje, dokumenty wojskowe, nekrologi, wycinki prasowe, akta sądowe i okupacyjne, dokumentacja organizacji społecznych oraz relacje rodzinne — również te, które nie były dotychczas publikowane.

Pomocne będą zarówno nowe nazwiska, jak i sprostowania lub uzupełnienia dotyczące osób już wymienionych w artykule. Istotne są również informacje pozwalające potwierdzić miejsce i czas służby, przynależność organizacyjną, wykonywane zadania oraz dalsze losy poszczególnych harcerzy i harcerek. Przy przekazywaniu kopii materiałów prosimy — o ile jest to możliwe — o podanie ich pochodzenia, daty powstania, nazwiska autora lub właściciela, miejsca przechowywania oraz informacji o zgodzie na wykorzystanie w dalszych badaniach i publikacjach.

Wszelkie uzupełnienia, korekty oraz informacje o nieznanych materiałach źródłowych prosimy kierować na adres: redaktor.naczelny.wobec@gmail.com.

Każda wiadomość może przyczynić się do pełniejszego odtworzenia zbiorowego i indywidualnego wysiłku harcerzy oraz harcerek Polesia podczas wojny obronnej Polski w 1939 r., do zachowania ich historii dla następnych pokoleń, a także do stworzenia możliwie rzetelnego obrazu harcerskiej służby we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej.