Między posterunkiem a linią frontu. Harcerze i harcerki województwa poleskiego w wojnie obronnej Polski w 1939 roku / Piotr Kotlarz

1. Przedmiot badań i zasady rekonstrukcji

Udział harcerstwa w kampanii 1939 r. bywa opisywany przez pryzmat najbardziej znanych epizodów warszawskich, gdyńskich i śląskich. Obraz ten jest uzasadniony skalą zachowanej dokumentacji, lecz pozostawia w cieniu ziemie północno-wschodnie i wschodnie II Rzeczypospolitej. W województwie poleskim harcerze i harcerki znaleźli się w szczególnie trudnym położeniu. Przez pierwsze dwa tygodnie września region funkcjonował jako zaplecze armii, obszar transportu, mobilizacji i przyjmowania ewakuowanych. Następnie część jego miast stała się polem walk z Wehrmachtem, a po 17 września całe województwo zostało objęte agresją Związku Sowieckiego. Młodzi ludzie, szkoleni do pomocniczej służby państwowej, musieli działać w warunkach nalotów, przerwanych połączeń, uchodźstwa, odwrotu polskich oddziałów i rozpadu administracji.

Celem artykułu jest ustalenie, co można dzisiaj powiedzieć w sposób źródłowo odpowiedzialny o poleskich harcerzach i harcerkach we wrześniu 1939 r. Nie chodzi jedynie o opis instytucji, lecz o odtworzenie konkretnych czynności i możliwie szerokiego kręgu osób. Z tego powodu zastosowano trzy stopnie wiarygodności. Po pierwsze, za informacje potwierdzone uznano dane z dokumentów urzędowych ZHP, statystyki państwowej i opracowań opartych na dokumentacji wojskowej. Po drugie, wyodrębniono relacje uczestników, niezwykle cenne personalnie, ale spisywane po wielu latach. Po trzecie, wskazano działania zgodne z ogólnopolskim regulaminem Pogotowia Harcerskiego, których występowanie na Polesiu jest prawdopodobne, lecz nie może być automatycznie przypisane konkretnemu miastu ani osobie.

Takie rozróżnienie jest konieczne, ponieważ źródła dotyczące Polesia są rozproszone i fragmentaryczne. Część zespołów archiwalnych odnoszących się do Chorągwi Poleskiej ZHP zachowała się bez pełnych wykazów służby z września, część dokumentacji zniszczono świadomie po wkroczeniu Armii Czerwonej, aby nie dostała się w ręce nowych władz. Wspomnienia i publikacje regionalne przechowały nazwiska, lecz nie zawsze pozwalają precyzyjnie oddzielić działalność z września 1939 r. od konspiracji rozpoczętej w październiku i listopadzie. Artykuł przyjmuje zatem zasadę minimalnej pewności: nazwiska nie są przenoszone z jednego ośrodka do drugiego, a brak dokumentacji nie zostaje wypełniony pozornie dokładną narracją.

Krytyka źródłowa wymaga także uporządkowania geografii. Województwo poleskie składało się u schyłku II Rzeczypospolitej z dziewięciu powiatów: brzeskiego, drohiczyńskiego, kamieńsko-koszyrskiego, kobryńskiego, kosowskiego, łuninieckiego, pińskiego, prużańskiego i stolińskiego. Ośrodkiem powiatu drohiczyńskiego był Drohiczyn Poleski, a nie Drohiczyn nad Bugiem należący do województwa białostockiego. Pińsk leżał nad Piną, w dorzeczu Prypeci, nie zaś nad Pilicą. Te pozornie drobne korekty mają znaczenie, ponieważ błędna lokalizacja prowadzi do mieszania struktur organizacyjnych różnych chorągwi ZHP.

2. Polesie jako przestrzeń działania harcerstwa

Województwo poleskie obejmowało około 36,7 tys. km² i należało do największych, a zarazem najsłabiej zurbanizowanych regionów państwa. Według spisu z 1931 r. liczyło około 1,13 mln mieszkańców. Rozproszone osadnictwo, rozległe mokradła, ograniczona sieć dróg i duże odległości między miastami sprawiały, że kolej, żegluga rzeczna, poczta i łączność telefoniczna miały znaczenie strategiczne. Brześć nad Bugiem był stolicą województwa i siedzibą Dowództwa Okręgu Korpusu nr IX. Pińsk stanowił ważny ośrodek administracyjny, szkolny i rzeczny, Kobryń — węzeł komunikacyjny i garnizonowy, Łuniniec — znaczący węzeł kolejowy, zaś Prużana — powiatowe centrum położone między Brześciem, Kobryniem i Słonimiem (GUS 1939; Tomaszewski 1962).

Warunki te określały profil harcerskiego przygotowania. Na Polesiu szczególne znaczenie miały umiejętności terenowe, wodne, sanitarne i łącznościowe. Chorągiew korzystała z obozów nad jeziorami i rzekami, a także ze współpracy wojska, szkoły i administracji. Regionalne opracowania wskazują, że w drugiej połowie lat trzydziestych działały hufce m.in. w Brześciu, Kobryniu, Łunińcu, Pińsku, Prużanie i Stolinie. Liczbę członków obu organizacji harcerskich w województwie w 1938 r. szacowano na około 4,6 tys.; liczba ta, pochodząca z piśmiennictwa regionalnego, powinna być traktowana jako przybliżenie, nie jako zweryfikowany spis członkowski (Kabot 2016; Paniszewa 2024).

Harcerstwo poleskie nie było jednolitą miejską siecią o równych możliwościach. Najsilniejsze środowiska powstawały przy gimnazjach, seminariach nauczycielskich, szkołach zawodowych i garnizonach. W mniejszych miejscowościach drużyna zależała często od jednego nauczyciela lub instruktora. Mobilizacja pedagoga do wojska albo ewakuacja szkoły mogła więc w ciągu kilku dni pozbawić młodzież formalnego kierownictwa. Jednocześnie harcerski system zastępów sprzyjał samodzielności: kilkuosobowe grupy mogły wykonywać zadania kurierskie, obserwacyjne lub sanitarne bez rozbudowanego aparatu.

Ważne było otoczenie instytucjonalne. Dowództwo Okręgu Korpusu nr IX, władze wojewódzkie, kuratorium szkolne i koła przyjaciół harcerstwa wspierały obozy oraz przysposobienie obronne. W latach 1937–1938 kursy wodne prowadzone wcześniej przez Mieczysława Tabisza, a następnie rozwijane pod kierownictwem Edwarda Heila w ośrodkach nad Jeziorem Białym i w Horodyszczu koło Pińska, łączyły technikę harcerską z dyscypliną i przygotowaniem do służby. Nie jest to jeszcze dowód udziału każdego kursanta w kampanii, lecz wyjaśnia, skąd w 1939 r. wzięła się grupa młodzieży zdolna do obsługi telefonu polowego, obserwacji lotniczej, orientacji i pracy na wodzie (Harcerz Rzeczypospolitej 1986).

3. Struktury i kadra u progu wojny

Jednym z najważniejszych ustaleń personalnych jest pozycja harcmistrza Edwarda Heila. W latach 1938–1939 kierował Poleską Chorągwią Harcerzy, a urzędowy wykaz z czerwca 1939 r. wymienia go jako komisarza Pogotowia w Chorągwi Poleskiej. Heil był doświadczonym instruktorem i organizatorem harcerstwa wodnego; w czerwcu 1939 r. objął także urząd starosty brzeskiego. Łączył zatem kierownictwo harcerskie z odpowiedzialnością administracyjną w najważniejszym mieście województwa. Źródła biograficzne nie dają jednak imiennego dziennika jego czynności we wrześniu. Można stwierdzić jego formalną odpowiedzialność za przygotowanie Pogotowia, nie zaś przypisywać mu bezpośrednie dowodzenie każdym patrolem w Brześciu lub innych hufcach (Wiadomości Urzędowe ZHP 1939, nr 6; Patriotyczny Kraków 2020).

Dla organizacji żeńskiej szczególnie cenna jest lista Komendy Poleskiej Chorągwi Harcerek ogłoszona w rozkazie Naczelniczki Harcerek z końca 1937 r. Komendantką była wówczas hm. Alina Ratajczakowa, wcześniej związana z rozwojem środowiska pińskiego; funkcje zastępczyń pełniły hm. Leokadia Toczkówna i phm. Alojza Tokarzówna. W skład komendy wchodziły ponadto: hm. Maria Kopycińska (wędrowniczki), phm. Zofia Kulikowska (zuchy), hm. Maria Kołodziejowa (prasa), druż. Elżbieta Andrzejewska (obozy), druż. Agnieszka Grochowska (przygotowanie obronne), Anna Dziubkówna (wychowanie fizyczne), druż. Heilowa (skarbniczka), druż. Lucyna Korczewska (magazyn) i Wiera Szumikówna (sekretariat). Wykaz dokumentuje istnienie wyspecjalizowanej kadry, w tym osoby odpowiedzialnej bezpośrednio za przygotowanie obronne (Wiadomości Urzędowe ZHP 1937, nr 11).

Nie wolno jednak bez dodatkowego dokumentu uznać składu z 1937 r. za niezmieniony sztab wrześniowy. W organizacjach społecznych rotacja była częsta, a małżeństwo, przeniesienie służbowe lub mobilizacja mogły zmienić obsadę. Dlatego wymienione instruktorki należy traktować jako potwierdzoną kadrę przygotowującą środowisko w przededniu wojny, podczas gdy ich indywidualne czynności we wrześniu pozostają — poza nielicznymi wyjątkami — nierozpoznane.

W hufcach znane są kolejne nazwiska. W Kobryniu w 1937 r. funkcję komendanta hufca pełnił phm. Ryszard Zarzycki, wcześniej drużynowy zespołu im. Żwirki i Wigury. W Łunińcu komendantem hufca był nauczyciel Szkoły Mechaniczno-Zawodowej Czesław Jasiński; fotografia z lipca 1939 r. wskazuje Michała Romanowicza jako drużynowego męskiej drużyny gimnazjalnej. W Prużanie w kolejnych latach drużynowymi byli Edward Awłasewicz, Oleg Bett i Zbigniew Kowalczyk. Nazwiska te pokazują ciągłość kierownictwa, ale tylko w niektórych wypadkach źródła pozwalają przejść od funkcji przedwojennej do konkretnych czynów wojennych (Czerniak 2013; Paniszewa 2024; Romanowicz 2024).

Źródło: opracowanie własne na podstawie źródeł wskazanych w tekście i bibliografii.

4. Pogotowie Harcerek i Pogotowie Harcerzy: program służby

Mechanizmem, który miał przekształcić wychowanie harcerskie w planową pomoc państwu, było Pogotowie. W organizacji żeńskiej przygotowania rozpoczęto jesienią 1938 r. Rozkaz Naczelniczki Harcerek z 24 września 1938 r., wydany kilka dni po powierzeniu Józefinie Łapińskiej funkcji komendantki Pogotowia Harcerek, uruchamiał ogólnokrajowy system szkolenia starszych harcerek. Obejmował on służbę sanitarną, łączność, obronę przeciwlotniczą i przeciwgazową, opiekę nad dziećmi i osobami starszymi oraz pomoc gospodarczą. Wiosną i latem 1939 r. przygotowanie intensyfikowano, współdziałając z Przysposobieniem Wojskowym Kobiet (Wiadomości Urzędowe ZHP 1938, nr 8; Piątkowski b.d.).

Pogotowie Harcerzy organizowano później i mniej równomiernie. Poufne wytyczne dla starszych harcerzy wydano wiosną 1939 r., a mobilizacja wielu zespołów nastąpiła dopiero pod koniec sierpnia. Zadania obejmowały służbę łącznościową i kurierską, obserwację lotniczą, ochronę obiektów, pomoc przeciwpożarową, pierwszą pomoc, utrzymanie porządku i wsparcie administracji. Starsi instruktorzy i pełnoletni harcerze podlegający obowiązkowi wojskowemu trafiali natomiast do jednostek Wojska Polskiego. W praktyce granica między „służbą harcerską” a obowiązkiem żołnierskim była płynna: ta sama biografia mogła obejmować najpierw harcerskie szkolenie, a następnie dowodzenie plutonem na froncie.

Ogólnopolski katalog zadań nie może być kopiowany mechanicznie do każdej miejscowości Polesia. Jest jednak ważnym kluczem interpretacyjnym. Jeśli relacja Jana Czerniaka wymienia rozpoznawanie samolotów, telefon polowy, obronę przeciwgazową i całodzienną obserwację, odpowiada to dokładnie programowi Pogotowia. Gdy regionalne opracowanie wspomina obozy, biegi terenowe czy przysposobienie wojskowe, pokazuje zaplecze kompetencyjne, ale nie dowodzi automatycznie wrześniowego dyżuru. Artykuł uznaje zatem program Pogotowia za kontekst, a nie za zastępczy spis wykonanych czynności.

W województwie poleskim szczególnie przydatne były rowery i niewielkie patrole. Przy rozproszonej sieci osadniczej rowerowy łącznik mógł przenosić rozkazy między szkołą, komendą hufca, pocztą, szpitalem i posterunkiem obserwacyjnym. W Prużanie jest to poświadczone wprost: w ostatnich dniach sierpnia harcerze na rowerach rozwozili polecenia komendy hufca. W innych miastach podobna służba pozostaje prawdopodobna, ale bez odnalezienia książek służby lub relacji nie można podać nazwisk.

5. Wrzesień na Polesiu: zmieniające się zadania

Przebieg kampanii wymuszał szybkie zmiany priorytetów. Od 1 września linie kolejowe, mosty, dworce, urzędy pocztowe i węzły komunikacyjne były narażone na bombardowania i dezorganizację. Brześć i okolice stały się zapleczem mobilizacyjnym oraz kierunkiem ewakuacji z zachodu. W takim otoczeniu harcerze mogli być najbardziej użyteczni jako gońcy, obserwatorzy, sanitariusze i pomocnicy służb miejskich. W źródłach ogólnopolskich właśnie te czynności dominują w pierwszej fazie kampanii (Piątkowski b.d.).

Od 14 września sytuacja nabrała charakteru bezpośrednio frontowego. Zgrupowanie „Brześć” broniło rejonu twierdzy przed wojskami niemieckimi, a po ciężkich walkach wycofało się. Pod Kobryniem i w kolejnych starciach walczyły formowane na obszarze DOK IX oddziały, z których rozwinęła się 60. Dywizja Piechoty Rezerwowej. W tych formacjach służyli ludzie wywodzący się z harcerstwa, lecz nie tworzyli zazwyczaj odrębnych „harcerskich oddziałów”. Ich udział należy dokumentować poprzez przebieg służby wojskowej konkretnych osób.

Agresja Związku Sowieckiego 17 września całkowicie zmieniła warunki. Pogotowie przygotowywano przede wszystkim na konflikt z Niemcami i pracę na zapleczu własnych władz. Tymczasem poleskie patrole znalazły się między wycofującymi się oddziałami polskimi, posuwającymi się od zachodu Niemcami, wkraczającą od wschodu Armią Czerwoną oraz lokalnymi aktami dywersji i przemocy. Utrzymanie jawnych struktur stało się niebezpieczne. Rozwiązaniem było zakończenie oficjalnych dyżurów, ukrycie dokumentacji i sprzętu, pomoc żołnierzom próbującym uniknąć niewoli, a następnie tworzenie niewielkich grup konspiracyjnych.

Źródło: opracowanie własne na podstawie źródeł wskazanych w tekście i bibliografii.

Warto podkreślić, że 22 września niemieckie i sowieckie oddziały dokonały w Brześciu formalnego przekazania miasta. Dla młodzieży harcerskiej oznaczało to nie jednorazową zmianę okupanta, lecz gwałtowne załamanie znanego porządku państwowego. Część żołnierzy z Polesia kontynuowała walkę w Samodzielnej Grupie Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga aż do bitwy pod Kockiem i kapitulacji 6 października. Z punktu widzenia biografii harcerskich „wrzesień” nie kończy się więc 30 dnia miesiąca: walki regularne trwały jeszcze w pierwszym tygodniu października, a konspiracja zaczęła powstawać, zanim ucichł ostatni większy opór Wojska Polskiego.

6. Prużana — najlepiej udokumentowany posterunek Pogotowia

Najpełniejszy lokalny opis pozostawił hm. Jan Czerniak, przed wojną członek drużyny im. księcia Józefa Poniatowskiego w Prużanie. Jego relacja, spisana w 2013 r., zawiera nazwiska, zakres szkolenia, rodzaj sprzętu i datę zakończenia służby. Jest źródłem wspomnieniowym, a zatem wymaga ostrożności, ale wewnętrzna konkretność i zgodność opisywanych czynności z programem Pogotowia czynią ją podstawowym świadectwem poleskim.

Latem 1939 r. starsi harcerze z Prużany odbywali szkolenie w Duryczach nad Bugiem w ramach przysposobienia wojskowego i wychowania fizycznego. Ćwiczyli pierwszą pomoc, obronę przeciwgazową, rozpoznawanie typów samolotów, obsługę telefonu polowego, posługiwanie się kompasem i zachowanie alarmowe. Pod koniec sierpnia, gdy uruchomiono Pogotowie, młodzież rozwoziła na rowerach rozkazy hufcowego. Osoby po przeszkoleniu wojskowym kierowano także do ochrony mostów i obiektów państwowych. W relacji nie podano kompletnej obsady tych posterunków, dlatego nie należy przypisywać każdemu wymienionemu harcerzowi wszystkich rodzajów służby.

Zadaniem drużyny im. księcia Józefa Poniatowskiego było zorganizowanie punktu obserwacyjno-meldunkowego obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej. Harcerze wznieśli wieżę, z której śledzili przestrzeń powietrzną. Dyżur miał charakter ciągły, obejmował porę dzienną, a meldunki zawierały czas pojawienia się samolotu, rozpoznany typ, orientacyjną wysokość oraz kierunek lotu. Informacje przekazywano telefonicznie do właściwej placówki. Była to służba realnie włączona w państwowy system ostrzegania, nie jedynie ćwiczenie drużyny.

Czerniak wymienił dziesięciu uczestników: Jana Czerniaka, Dezyderiusza Lachockiego, Czesława Misztalskiego, Konstantego Paraskiewicza, Stanisława Suchanka, Janusza Sieczkowskiego, Edwarda Witkiewicza, Zdzisława Wójcika oraz braci Jerzego i Ryszarda Zienkowiczów. Zespół pełnił służbę do 18 września. Następnie sprzęt i dokumentację przekazano do urzędu pocztowego, co wskazuje na zachowanie procedury mimo całkowitego załamania sytuacji strategicznej. 19 września do Prużany wkroczyła Armia Czerwona. Harcerze zabezpieczyli to, co pozostało z majątku organizacyjnego, a materiały mogące zagrozić członkom niszczyli lub ukrywali (Czerniak 2013).

Znaczenie epizodu prużańskiego jest większe niż liczba uczestników. Pokazuje on cały łańcuch przygotowania: szkolenie przedwojenne, alarmową mobilizację, rozdzielenie zadań, obsługę infrastruktury, meldowanie oraz kontrolowane zakończenie służby. Jest też dowodem, że Pogotowie na Polesiu nie było wyłącznie formalną strukturą na papierze. Jednocześnie należy odrzucić spotykane w niesprawdzonych zestawieniach przenoszenie tych samych dziesięciu nazwisk do Brześcia, Kobrynia lub Stolina. Relacja dotyczy Prużany i tylko tam ich wrześniowa służba jest poświadczona.

Ostatnia dekada września stanowiła fazę przejścia do konspiracji. Jerzy Zienkowicz, Józef Mikołajczyk i Michał Doyniak należeli do inicjatorów tajnej grupy, która przyjęła zespołowy pseudonim „Imi Jedentres”; uroczystą przysięgę złożono 11 listopada 1939 r. Była to już działalność okupacyjna, nie element regularnej kampanii. Włączenie jej do epilogu jest jednak zasadne, ponieważ wyrosła bezpośrednio z sieci zaufania uformowanej w drużynie i podczas wrześniowych dyżurów.

Podobnie należy datować działalność harcerek Haliny Cypryńskiej „Dzidki”, Anny Orzechowskiej „Hani”, Zofii Zasuniówny, Janiny Stonkówny „Janki” i Marii Czerniakówny. Po zajęciu miasta gromadziły opatrunki, lekarstwa, żywność i ciepłą odzież dla ukrywających się polskich żołnierzy. Akcja trwała do wiosny 1940 r., więc nie wolno przedstawiać jej w całości jako służby wrześniowej. Jej początek należy jednak do bezpośredniej reakcji miejscowego harcerstwa na klęskę i sowiecką okupację.

7. Kobryń i droga harcerza do służby wojskowej

W odniesieniu do Kobrynia źródła lepiej dokumentują kadrę i pojedynczą biografię żołnierską niż zbiorową służbę Pogotowia. Phm. Ryszard Zarzycki, komendant hufca w 1937 r., był ważnym organizatorem przedwojennego środowiska. Brakuje jednak wiarygodnego dokumentu określającego jego osobiste działania we wrześniu 1939 r. Sam fakt pełnienia funkcji dwa lata wcześniej nie pozwala przypisać mu dowodzenia łącznością lub obroną miasta.

Znacznie pełniej rozpoznana jest biografia Władysława Jagiełły. Uczył się najpierw w Prużanie, później w Kobryniu, organizował drużynę w Orańczycach i kierował szkolnym hufcem w Kobryniu. Uzyskał stopień Harcerza Orlego i wszedł na drogę instruktorską. Po maturze odbył szkolenie w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty w Brześciu. We wrześniu 1939 r. dowodził plutonem w 183. pułku piechoty 60. Dywizji Piechoty Rezerwowej, wchodzącej następnie w skład SGO „Polesie”. Walczył w kampanii aż do bitwy pod Kockiem i dostał się do niewoli po kapitulacji 6 października (Paniszewa 2024; Infolotnicze 2013).

Przypadek Jagiełły ma znaczenie metodologiczne. Jego udział nie był „harcerską akcją” w ścisłym sensie organizacyjnym, ponieważ występował jako podchorąży i dowódca wojskowy. Był jednak bezpośrednim rezultatem wychowania harcerskiego: praktyki dowódczej, organizowania zespołów, sprawności terenowej i poczucia służby. W szerszym bilansie udziału poleskiego harcerstwa należy więc uwzględniać zarówno patrole Pogotowia, jak i wychowanków walczących w mundurze Wojska Polskiego.

Nie ma natomiast podstaw, by tworzyć z młodzieży kobryńskiej nieudokumentowany „oddział harcerski” walczący w mieście. Kobryń był miejscem działań regularnych formacji polskich i niemieckich, a przeszkoleni starsi harcerze mogli służyć w wojsku lub pomagać służbom tyłowym. Bez list osobowych i relacji imiennej należy pozostać przy tym ostrożnym stwierdzeniu.

8. Łuniniec, Pińsk i Brześć — struktury znane, służba niepełna

Łuniniec był w 1939 r. jednym z najważniejszych węzłów kolejowych Polesia. W mieście działały drużyny męskie i żeńskie przy gimnazjum oraz szkołach powszechnych, a także zespół starszej młodzieży pozaszkolnej. Komendantem hufca był Czesław Jasiński, nauczyciel Szkoły Mechaniczno-Zawodowej, a w lipcu 1939 r. funkcję drużynowego męskiej drużyny gimnazjalnej pełnił Michał Romanowicz. Środowisko prowadziło wycieczki, obozy i ćwiczenia terenowe; fotografie i wspomnienia potwierdzają jego aktywność bezpośrednio przed wojną (Romanowicz 2024).

Strategiczne położenie Łunińca czyni prawdopodobnym użycie harcerzy przy kolei, łączności, obserwacji i pomocy podróżnym. Nie udało się jednak odnaleźć imiennej listy dyżurów z września. Dlatego nazwiska Jasińskiego i Romanowicza występują w niniejszym artykule jako potwierdzona kadra przedwojenna, a nie jako automatycznie potwierdzeni uczestnicy konkretnej akcji wojennej. To rozróżnienie powinno ukierunkować dalszą kwerendę: szczególnie wartościowe byłyby kroniki szkolne, dokumenty Polskich Kolei Państwowych, poczty oraz wspomnienia pracowników węzła.

Pińsk był ważnym ośrodkiem obu gałęzi harcerstwa i harcerstwa wodnego. W 1935 r. hm. Alina Ratajczakowa objęła kierownictwo Poleskiej Chorągwi Harcerek, a siedzibę jej komendy przeniesiono z Brześcia do Pińska. W lipcu 1938 r. trzytygodniowy obóz w Telechanach służył m.in. rozwijaniu zagadnień Pogotowia. Te fakty dowodzą, że środowisko pińskie przygotowywało kadrę do działania kryzysowego. Nie zachował się jednak w wykorzystanych materiałach równoważny relacji prużańskiej wykaz pińskich sanitariuszek, łączniczek czy obserwatorów z września 1939 r. Ogólny opis typowych zadań Pogotowia nie powinien być przedstawiany jako lokalna lista faktów (Kabot 2016).

Brześć był stolicą województwa, siedzibą DOK IX, miejscem urzędowania Edwarda Heila i terenem walk 14–16 września. Można oczekiwać, że działające tam harcerstwo zostało włączone w pomoc sanitarną, łączność i obronę przeciwlotniczą. W dostępnych źródłach nie ma jednak kompletnego rozkazu obsady ani imiennego zestawienia młodzieży przydzielonej do twierdzy, szpitali, poczty czy dworca. Nie należy też utożsamiać służby cywilnego Pogotowia z udziałem w walce o twierdzę. Dopóki nie zostaną odnalezione dokumenty wojskowe lub relacje uczestników, bezpośrednia walka brzeskich harcerzy pozostaje hipotezą, a nie ustaleniem.

Edward Heil łączył w Brześciu role komendanta chorągwi, komisarza Pogotowia i starosty. Po sowieckim zajęciu wschodnich ziem Rzeczypospolitej przedostał się na tereny okupowane przez Niemców i działał później w konspiracji. Jego biografia wyjaśnia, dlaczego sieć harcerska Polesia mogła szybko nawiązywać kontakty podziemne, ale nie dostarcza szczegółowej listy jego wrześniowych poleceń. Rzetelny opis powinien pozostawić tę lukę otwartą.

Podobnie skąpe są dane dla Stolina, Dawidgródka, Kamienia Koszyrskiego, Kosowa Poleskiego i Drohiczyna Poleskiego. Wiadomo o przedwojennych drużynach i hufcach, lecz dotychczasowa kwerenda internetowa nie przyniosła wiarygodnych imiennych wykazów wrześniowej służby. W tym przypadku brak nazwisk nie oznacza braku działania; oznacza brak źródła pozwalającego działanie opisać w sposób naukowy.

9. Harcerki: między planem Pogotowia a niewidocznością źródłową

Rekonstrukcja udziału harcerek jest trudniejsza niż w przypadku starszych harcerzy wcielonych do wojska, ponieważ pomoc sanitarna, opiekuńcza i gospodarcza rzadziej trafiała do dzienników bojowych. Tymczasem organizacja żeńska przygotowywała się do wojny wcześniej i bardziej systematycznie. Program Pogotowia Harcerek zakładał pracę w punktach sanitarnych, szpitalach i schronach, obsługę łączności, opiekę nad dziećmi oraz pomoc ludności przemieszczającej się i pozbawionej zaopatrzenia. Na Polesiu zadania te miały szczególne znaczenie z powodu napływu ewakuowanych i zerwania komunikacji.

Urzędowy skład komendy z 1937 r. potwierdza istnienie pionów obozów, przygotowania obronnego, wychowania fizycznego, magazynu, prasy i pracy z różnymi grupami wieku. Agnieszka Grochowska, odpowiedzialna za przygotowanie obronne, jest szczególnie ważną postacią dla genezy Pogotowia w chorągwi. Nie znaleziono jednak źródła pozwalającego opisać jej wrześniowe dyżury. Alina Ratajczakowa pozostaje udokumentowaną komendantką w 1937 r., lecz brak podstaw, by bez zastrzeżenia nazywać ją komendantką wrześniowej służby w 1939 r.

Prużańska lista pięciu harcerek jest najkonkretniejszym śladem kobiecej aktywności w bezpośrednim następstwie kampanii. Halina Cypryńska, Anna Orzechowska, Zofia Zasuniówna, Janina Stonkówna i Maria Czerniakówna stworzyły łańcuch zaopatrzenia dla ukrywających się żołnierzy. Działały w warunkach sowieckiej kontroli, a więc z ryzykiem aresztowania. Ich praca łączyła kompetencje sanitarno-gospodarcze Pogotowia z konspiracją. Fakt, że relacja datuje większość tej działalności już po zajęciu miasta, nie pomniejsza jej znaczenia; wymaga jedynie precyzyjnego zakwalifikowania.

Brak imiennych list z Pińska, Brześcia czy Łunińca może wynikać z charakteru wykonywanych zadań, z późniejszego niszczenia dokumentacji, a także z tradycji pamięci skupionej na walce zbrojnej. Badanie historii harcerek wymagałoby sięgnięcia do ksiąg szpitalnych, dokumentów PCK i PWK, kronik szkół żeńskich, archiwów rodzinnych oraz ankiet kombatanckich. Bez takiej kwerendy łatwo powtórzyć efekt źródłowy, w którym dowódca plutonu jest widoczny, a kilkanaście sanitariuszek pozostaje anonimowych.

10. Rejestr osób i ocena podstawy źródłowej

Poniższy rejestr zestawia osoby możliwe do powiązania z przygotowaniem lub służbą harcerską na Polesiu w bezpośrednim sąsiedztwie kampanii 1939 r. Nie jest listą zamkniętą. Kategoria „potwierdzone” oznacza bezpośrednią relację lub dokument odnoszący się do konkretnej funkcji lub działania; „pośrednie” — potwierdzoną rolę przedwojenną bez opisu czynności wrześniowych; „po wrześniu” — działalność stanowiącą kontynuację środowiska już pod okupacją.

Źródło: opracowanie własne na podstawie źródeł wskazanych w tekście i bibliografii.

Źródło: opracowanie własne na podstawie źródeł wskazanych w tekście i bibliografii.

Rejestr ujawnia ważną proporcję. Najwięcej nazwisk dotyczy Prużany, nie dlatego, że tamtejszy hufiec musiał być największy, lecz dlatego, że zachowała się szczegółowa relacja jednego uczestnika. W Kobryniu wyróżnia się biografia wojskowa Jagiełły, w Łunińcu — dane o kadrze, w Pińsku — informacje o strukturze chorągwi, a w Brześciu — nazwisko komendanta i komisarza Pogotowia. Mapa źródeł nie jest więc prostym odbiciem mapy aktywności.

11. Od kampanii do konspiracji

Na Polesiu przejście od jawnej służby do podziemia było wyjątkowo szybkie. W Prużanie ostatni dyżur obserwacyjny zakończono 18 września, następnego dnia miasto zajęła Armia Czerwona, a już w końcu miesiąca zaczęto budować tajną grupę. W Brześciu i innych ośrodkach dawni instruktorzy oraz żołnierze podejmowali próby odtwarzania kontaktów. W październiku 1939 r. kurier Stanisław Kamecki dotarł do nauczyciela i instruktora Piotra Relugi w Prużanie; informacja ta dotyczy jednak organizacji podziemnej, nie wrześniowego kierownictwa hufca.

W późniejszej konspiracji na Polesiu pojawiają się nazwiska Edwarda Jankowskiego, Tadeusza Jędrychowskiego, Władysława Jarmułowicza, Franciszka Siudy, Jerzego Mieńkowskiego, Władysława Kozłowskiego, Henryka Mikołajuka i Józefa Daniłowskiego. Źródła łączą część z nich z harcerską organizacją podziemną „Ul Bagno” lub „Ul Błota”. Nie ma jednak wystarczających podstaw, by automatycznie zaliczać ich do czynnej służby Pogotowia we wrześniu. Ich obecność w artykule ma znaczenie jako świadectwo trwałości środowiska i kierunek dalszych badań, nie jako uzupełnienie listy wrześniowej za wszelką cenę (Muzeum AK, „Okręg Polesie”; „Polski ruch oporu na Polesiu…”).

Sowiecki aparat bezpieczeństwa szybko rozpoznawał organizacje młodzieżowe jako zagrożenie. Aresztowania, przesłuchania i deportacje niszczyły sieci osobowe, a rodziny ukrywały przynależność swoich bliskich. Dla historyka oznacza to podwójny filtr: najpierw celowe zacieranie śladów przez samych harcerzy, później utratę dokumentów wskutek represji i wojny. Z tego powodu pojedyncze relacje, choć późne, mają wyjątkową wartość — pod warunkiem że nie rozszerza się ich ponad treść.

12. Bilans form służby

Na obecnym etapie badań można wyróżnić cztery poziomy udziału poleskiego harcerstwa w obronie państwa. Pierwszy to przygotowanie organizacyjne: obozy, szkolenia, przysposobienie wojskowe i kobiece, ćwiczenia sanitarne, wodne oraz łącznościowe. Nie było ono jeszcze walką, lecz stworzyło zasób ludzi zdolnych do działania bez długiego instruktażu.

Drugi poziom stanowiła służba pomocnicza Pogotowia. Najlepiej udokumentowano obserwację lotniczą, meldowanie, łączność rowerową, ochronę obiektów i zabezpieczenie sprzętu w Prużanie. Ogólnopolski program i charakter miast poleskich wskazują także na znaczenie pomocy sanitarnej, przeciwpożarowej, opiekuńczej i dworcowej, ale dla większości miejscowości brakuje list osobowych.

Trzeci poziom to regularna służba wojskowa starszych wychowanków i instruktorów. Władysław Jagiełło jest przykładem w pełni uchwytnym: od drużynowego i organizatora środowiska do dowódcy plutonu 183. pułku piechoty i żołnierza SGO „Polesie”. Podobnych biografii musiało być więcej, lecz ich wykrycie wymaga zestawienia kart wojskowych z przedwojennymi spisami ZHP.

Czwarty poziom obejmował czynności na pograniczu kampanii i konspiracji: ukrywanie dokumentów, ratowanie wyposażenia, zaopatrywanie żołnierzy, tworzenie grup samopomocy i podziemia. Nie należy ich mieszać z regularną służbą wrześniową, ale bez nich obraz reakcji harcerstwa na agresję byłby niepełny.

Ta typologia pozwala uniknąć dwóch uproszczeń. Pierwszym jest sprowadzenie harcerzy wyłącznie do młodocianych żołnierzy z bronią. Większość ich użytecznej służby miała charakter informacyjny, sanitarny i logistyczny. Drugim uproszczeniem jest traktowanie Pogotowia jak jednolicie uruchomionej machiny. W rzeczywistości lokalna skuteczność zależała od wyszkolenia, obecności instruktora, dostępu do telefonu lub roweru, kontaktu z władzami i tempa zajęcia miejscowości przez nieprzyjaciela.

Zakończenie

Harcerze i harcerki województwa poleskiego uczestniczyli w wojnie obronnej Polski na wiele sposobów, odpowiadających ich wiekowi, wyszkoleniu i zmieniającej się sytuacji. Najmłodsi i niezmobilizowani pełnili funkcje pomocnicze, starsi po przysposobieniu wojskowym chronili obiekty i obsługiwali system obserwacyjno-meldunkowy, pełnoletni walczyli w oddziałach Wojska Polskiego. Harcerki, przygotowane w ramach Pogotowia od jesieni 1938 r., miały kompetencje sanitarne, łącznościowe i opiekuńcze; źródła personalne nie oddają jednak pełnej skali ich pracy.

Najmocniejszym lokalnym dowodem pozostaje Prużana. Dziesięcioosobowa grupa Jana Czerniaka prowadziła do 18 września zorganizowaną obserwację przestrzeni powietrznej, przekazywała meldunki i po zakończeniu dyżurów zabezpieczyła majątek drużyny. Kobryński wychowanek Władysław Jagiełło walczył jako dowódca plutonu aż do Kocka. Edward Heil jest udokumentowanym komendantem Poleskiej Chorągwi Harcerzy i komisarzem Pogotowia w 1939 r.; Alina Ratajczakowa oraz członkinie komendy żeńskiej z 1937 r. reprezentują kadrę przygotowującą środowisko, choć ich indywidualne działania wojenne wymagają dalszej kwerendy. Czesław Jasiński, Michał Romanowicz i Ryszard Zarzycki poszerzają mapę znanych instruktorów, ale nie powinni otrzymywać czynów, których źródła nie opisują.

Najważniejszy wniosek ma charakter zarówno historyczny, jak i metodologiczny. Wkład poleskiego harcerstwa był rzeczywisty, lecz nie może być mierzony wyłącznie liczbą spektakularnych epizodów bojowych. Polegał na utrzymywaniu łączności, obserwacji, niesieniu pomocy, wykonywaniu zadań ochronnych i zachowaniu wspólnoty w chwili upadku struktur państwowych. Odpowiedzialna rekonstrukcja musi zarazem przyznać, że obecna lista nazwisk jest listą zachowaną, nie kompletną. Dalsze badania powinny objąć zespoły ZHP, PCK i PWK, kroniki szkół, akta DOK IX, dokumentację kolei i poczty, ankiety kombatanckie oraz rodzinne archiwa dawnych mieszkańców Polesia.

Aneks: kwestie wymagające dalszej weryfikacji

Ustalenie składu Poleskiej Chorągwi Harcerek bezpośrednio na dzień 1 września 1939 r. oraz następstwa po Alinie Ratajczakowej, jeśli zmiana nastąpiła.

Odnalezienie rozkazów Edwarda Heila jako komisarza Pogotowia i dokumentów hufców Brześć, Pińsk, Kobryń, Łuniniec, Prużana i Stolin.

Zestawienie przedwojennych spisów starszoharcerskich z obsadą 183. i 184. pułku piechoty oraz innych jednostek 60. Dywizji Piechoty Rezerwowej.

Kwerenda ksiąg szpitali, PCK, PWK i szkół żeńskich w celu identyfikacji sanitariuszek oraz łączniczek.

Weryfikacja relacji rodzinnych dotyczących służby na dworcach, pocztach, mostach i punktach obserwacyjnych w miejscowościach poza Prużaną.

Bibliografia

Źródła urzędowe i statystyczne

Główny Urząd Statystyczny, Mały Rocznik Statystyczny 1939, Warszawa 1939, https://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/publication/17005/edition/14498/content.

Związek Harcerstwa Polskiego, Wiadomości Urzędowe, 1937, nr 11, Rozkaz Naczelniczki Harcerek L. 11, https://archiwumharcerskie.pl/images/0/0a/1937-12_W-wa_Wiadomosci_urzedowe_nr_11.pdf.

Związek Harcerstwa Polskiego, Wiadomości Urzędowe, 1938, nr 8, Rozkaz Naczelniczki Harcerek L. 13 z 24 IX 1938 r., https://archiwumharcerskie.pl/images/b/bb/1938-10_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_8.pdf.

Związek Harcerstwa Polskiego, Wiadomości Urzędowe, 1939, nr 6, wykaz komisarzy Pogotowia, https://archiwumharcerskie.pl/images/a/a6/1939-06_W-wa_Wiadomo%C5%9Bci_Urz%C4%99dowe_nr_6.pdf.

Relacje i opracowania regionalne

Czerniak J., „Harcerskie lata 1932–1939”, relacja spisana w 2013 r., Echa Polesia, wyd. internetowe, https://polesie.org/9015/harcerskie-lata-1932-1939/.

Kabot T., „Harcerstwo na Polesiu”, Echa Polesia, https://polesie.org/5627/harcerstwo-na-polesiu/.

Paniszewa A., materiały o harcerstwie Brześcia i Polesia oraz sylwetkach Ryszarda Zarzyckiego i Władysława Jagiełły, Harcerz Brześcia, 2024, nr 3, https://forumbrzeskie.pl/images/Harcerz_Brzescia_3_2024-3-min.pdf.

Romanowicz M., „Łuniniec i powiat łuniniecki”, cz. 2, Echa Polesia, https://polesie.org/12699/luniniec-i-powiat-luniniecki-cz-2/.

„Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945”, materiały edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej, https://www.polska1918-89.pl/pdf/harcerstwo-polskie-w-okresie-okupacji-1939-1945,3977.pdf.

„Edward Heil”, Patriotyczny Kraków, 2020, https://patriotycznykrakow.pl/index.php/2020/05/30/13768/.

„Gen. bryg. nawig. Władysław Jagiełło”, Infolotnicze.pl, 2013, https://www.infolotnicze.pl/2013/08/10/general-brygady-nawigator-wladyslaw-jagiello/.

Literatura przedmiotu i zasoby instytucjonalne

Piątkowski S., Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945, Instytut Pamięci Narodowej, wyd. internetowe.

Tomaszewski J., „Struktura społeczna województwa poleskiego w 1931 r.”, Kwartalnik Historyczny, 1962, R. 69, nr 2, https://www.rcin.org.pl/Content/21740/WA303_28083_A52_KH-R-69-2_Tomaszewski.pdf.

Muzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa „Nila”, „Okręg Polesie”, https://baza.muzeum-ak.pl/okregi/okreg-polesie/.

„Kock. Ostatnia bitwa generała Kleeberga”, Przystanek Historia, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/wrzesien-1939/86702,Kock-Ostatnia-bitwa-generala-Kleeberga.html.

„Polski ruch oporu na Polesiu w latach 1939–1941”, Kresy24.pl, https://kresy24.pl/polski-ruch-oporu-na-polesiu-w-latach-1939-1941/.

Harcerz Rzeczypospolitej, Kraków 1986, nr 10, materiały biograficzne o Edwardzie Heilu i harcerstwie wodnym na Polesiu, https://archiwumharcerskie.pl/images/2/2d/1986-10_Krakow_Harcerz_Rzeczypospolitej.pdf.

              Piotr Kotlarz

Uwaga bibliograficzna. Wszystkie zasoby internetowe sprawdzono 25 sierpnia 2026 r. W artykule rozdzielono informacje pochodzące ze źródeł urzędowych, relacji wspomnieniowych i późniejszych opracowań regionalnych; przypisanie konkretnej osoby do czynności wrześniowej następuje tylko wtedy, gdy pozwala na to treść źródła.

Nota redakcyjna

Niniejszy artykuł poświęcony udziałowi harcerzy i harcerek województwa poleskiego w wojnie obronnej Polski w 1939 r. powstał na podstawie przekazanych notatek, opublikowanych materiałów źródłowych, literatury przedmiotu oraz kwerendy przeprowadzonej w zasobach dostępnych w Internecie. W jego przygotowaniu wykorzystano system ChatGPT/Codex firmy OpenAI, który wsparł analizę i uporządkowanie zgromadzonych informacji, wyszukiwanie dodatkowych nazwisk i relacji, porównywanie rozbieżnych przekazów, opracowanie struktury artykułu, przygotowanie rejestru osobowego i bibliografii oraz redakcję językową tekstu.

Opracowanie stanowi część większego projektu, którego celem jest zebranie i uporządkowanie dostępnej obecnie wiedzy o udziale harcerzy i harcerek w wojnie obronnej Polski w 1939 r. we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej. Poszczególne artykuły mają służyć zarówno przedstawieniu aktualnego stanu rozpoznania tematu, jak i wskazaniu luk źródłowych, zagadnień spornych oraz kierunków dalszych poszukiwań. Całość należy traktować jako wstęp do pogłębionej pracy badawczej, obejmującej kwerendy archiwalne, analizę dokumentacji lokalnej i rodzinnej oraz weryfikację relacji zachowanych w pamięci uczestników i świadków wydarzeń.

Szczególną uwagę poświęcono krytycznej ocenie źródeł. Oddzielono informacje odnoszące się bezpośrednio do wojny obronnej 1939 r. od wydarzeń z okresu późniejszej okupacji, które w pamięci zbiorowej bywają z nimi łączone. Rozróżniono fakty potwierdzone dokumentami, wiadomości pochodzące z relacji wspomnieniowych oraz ustalenia prawdopodobne, lecz wymagające dalszej weryfikacji. Zaznaczono również przypadki, w których zachowane świadectwa nie pozwalają na jednoznaczne ustalenie nazwisk uczestników, dat, pełnionych funkcji albo szczegółowego przebiegu wydarzeń.

Opracowanie przygotowane przy wykorzystaniu narzędzi sztucznej inteligencji nie zastępuje kwerendy archiwalnej ani specjalistycznej weryfikacji historycznej. Narzędzia te mogą wspomagać wyszukiwanie, zestawianie i porządkowanie informacji, jednak ostateczna ocena ich wiarygodności wymaga konfrontacji z dokumentami, relacjami uczestników i ustaleniami literatury naukowej. Artykuł należy zatem traktować jako próbę uporządkowania obecnego stanu wiedzy o harcerstwie województwa poleskiego, a zarazem punkt wyjścia do dalszych badań nad tym regionem oraz do opracowania pełniejszego, ogólnopolskiego obrazu harcerskiej służby w 1939 r.

Redakcja zwraca się z apelem do historyków, archiwistów, instruktorów harcerskich, regionalistów, muzealników, członków rodzin uczestników wydarzeń oraz wszystkich osób posiadających materiały związane ze służbą harcerzy i harcerek na Polesiu w 1939 r. Szczególnie cenne będą kroniki drużyn, szczepów i hufców, rozkazy, wykazy osobowe, dzienniki służby, korespondencja, pamiętniki, wspomnienia, fotografie z opisami, legitymacje, dokumenty wojskowe, nekrologi, wycinki prasowe, akta sądowe i okupacyjne, dokumentacja organizacji społecznych oraz relacje rodzinne — również te, które nie były dotychczas publikowane.

Pomocne będą zarówno nowe nazwiska, jak i sprostowania lub uzupełnienia dotyczące osób już wymienionych w artykule. Istotne są również informacje pozwalające potwierdzić miejsce i czas służby, przynależność organizacyjną, wykonywane zadania oraz dalsze losy poszczególnych harcerzy i harcerek. Przy przekazywaniu kopii materiałów prosimy — o ile jest to możliwe — o podanie ich pochodzenia, daty powstania, nazwiska autora lub właściciela, miejsca przechowywania oraz informacji o zgodzie na wykorzystanie w dalszych badaniach i publikacjach.

Wszelkie uzupełnienia, korekty oraz informacje o nieznanych materiałach źródłowych prosimy kierować na adres: redaktor.naczelny.wobec@gmail.com.

Każda wiadomość może przyczynić się do pełniejszego odtworzenia zbiorowego i indywidualnego wysiłku harcerzy oraz harcerek Polesia podczas wojny obronnej Polski w 1939 r., do zachowania ich historii dla następnych pokoleń, a także do stworzenia możliwie rzetelnego obrazu harcerskiej służby we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej.