CZUWAJ NA WOJENNYM POSTERUNKU. Harcerki i harcerze województwa łódzkiego w wojnie obronnej Polski 1939 roku / Piotr Kotlarz

Artykuł syntetyzuje przekazane notatki z cyfrowo dostępnymi publikacjami naukowymi, materiałami Instytutu Pamięci Narodowej, dokumentami urzędowymi, opracowaniami muzealnymi i źródłami środowisk harcerskich. Szczególnym celem jest poszerzenie imiennej listy uczestników oraz krytyczne oddzielenie służby z września 1939 r. od późniejszej działalności konspiracyjnej.

Streszczenie

Artykuł rekonstruuje udział harcerek i harcerzy związanych z województwem łódzkim w wojnie obronnej Polski w 1939 r. Analizie poddano przygotowania Związku Harcerstwa Polskiego — Pogotowie Harcerek i Pogotowie Wojenne Harcerzy — oraz konkretne formy służby: obserwację i obronę przeciwlotniczą, ratownictwo, pomoc uchodźcom i żołnierzom, łączność, ochronę obiektów, zabezpieczanie dokumentacji, a także walkę w regularnych i ochotniczych oddziałach Wojska Polskiego. Przyjęto administracyjne granice województwa z 1 września 1939 r., z zaznaczeniem, że zasięg chorągwi ZHP nie był z nimi w pełni tożsamy. Najlepiej udokumentowane pozostają działania w Łodzi — przede wszystkim na stacji Łódź–Widzew — oraz w Pabianicach, Skierniewicach, Zgierzu, Zduńskiej Woli i Radomsku. Kwerenda pozwoliła poszerzyć wykaz imienny o osoby słabo obecne w syntetycznych opracowaniach, m.in. Halinę Kępińską-Bazylewicz, Wacława Medyńskiego, Janusza Polkowskiego, Jerzego Bogdana Wieczorka, Stanisława Kuźmińskiego, Kazimierza Antoniego Sheybala, Henrykę Lasoń-Architektową, Jana Stoka i Zygmunta Piechurowskiego. Wykazano zarazem, że część nazwisk pojawiających się w lokalnej narracji jest poświadczona dopiero dla konspiracji po kapitulacji i bez dodatkowych źródeł nie może być zaliczana do uczestników działań wrześniowych.

Słowa kluczowe: Związek Harcerstwa Polskiego, Pogotowie Wojenne Harcerzy, Pogotowie Harcerek, województwo łódzkie, kampania polska 1939, wojna obronna Polski, Łódź, Pabianice, Skierniewice, Zgierz

1. Wprowadzenie: młodzieżowa służba na zapleczu frontu

Udział harcerstwa w wojnie obronnej Polski bywa przedstawiany za pomocą kilku utrwalonych obrazów: sanitariuszki pochylonej nad rannym, młodego łącznika biegnącego z meldunkiem, wartownika przy magazynie lub dworcu i nastoletniego ochotnika na barykadzie. Obrazy te są prawdziwe, lecz jako synteza historyczna pozostają niewystarczające. Nie ukazują różnicy między zaplanowaną służbą pomocniczą a spontanicznym działaniem, między walką wojskową a ochroną ludności ani między wydarzeniami września a rozwiniętą później konspiracją. W przypadku województwa łódzkiego problem komplikuje krótko przedwojenna zmiana granic administracyjnych oraz niepełna zgodność tych granic z podziałem organizacyjnym ZHP.

Celem opracowania jest możliwie krytyczna rekonstrukcja skali, form i geografii harcerskiej służby. Pytanie o „udział harcerzy” obejmuje co najmniej trzy kategorie osób: młodzież pełniącą służbę w Pogotowiu, instruktorów organizujących tę służbę oraz harcerzy i byłych harcerzy walczących jako żołnierze bądź ochotnicy. Kategorie te zachodziły na siebie, ale nie były tożsame. Osiemnastoletni Jan Kamiński na Widzewie wykonywał zadanie łącznikowe w mundurze harcerskim; Kazimierz Antoni Sheybal był żeglarzem-harcerzem, lecz we wrześniu walczył już jako wyszkolony podchorąży; Anna Dylikowa i Stefan Kępczyński odpowiadali natomiast za instytucjonalną ciągłość chorągwi.

Szczególną uwagę poświęcono rekonstrukcji imiennej. W źródłach internetowych nazwiska są rozproszone: w miejskich biogramach, rocznicowych tekstach muzeów, materiałach hufców, publikacjach IPN i cyfrowych wersjach opracowań regionalnych. Ich zebranie poszerza wiedzę, lecz wymaga ostrożności. Biogram powstańca warszawskiego może wspominać jego harcerską młodość i kampanię 1939 r., nie dowodząc jednak, że we wrześniu działał w strukturze Pogotowia. Historia konspiracyjnej drużyny utworzonej zimą 1939 r. nie przesądza z kolei o jej zorganizowanej służbie przed kapitulacją. Zastosowano więc trzy stopnie oceny: udział potwierdzony bezpośrednio, udział prawdopodobny lub pośrednio poświadczony oraz nazwisko wymagające dalszej kwerendy.

2. Źródła, metoda i granice poznania

Punktem wyjścia były przekazane notatki robocze, zawierające zestaw pytań, lokalnych epizodów, nazwisk i odsyłaczy. Potraktowano je jako materiał heurystyczny, nie jako gotową narrację. Każdą istotną informację konfrontowano — o ile pozwalały na to zasoby cyfrowe — z publikacją instytucjonalną lub opracowaniem o wskazanym autorstwie. Najwyżej oceniono artykuły naukowe, akty prawne, publikacje IPN, oficjalne biogramy miejskie opracowane przez muzea oraz materiały instytucji harcerskich oparte na kronikach. Niższą rangę przyznano blogom historycznym, stronom pamięci i tekstom rocznicowym, które są cenne dla lokalizacji tropów, ale nie zawsze przedstawiają aparat krytyczny.

Najważniejszym źródłem dla wydarzeń na Łodzi–Widzewie jest opracowanie Patrycji Resel opublikowane przez Instytut Pamięci Narodowej, bazujące na relacjach i materiałach dotyczących 11. Łódzkiej Drużyny Harcerzy oraz 5. Łódzkiej Drużyny Harcerek [8]. Dla kwestii terytorialnych podstawowe znaczenie ma artykuł Jolanty Jakóbczyk-Gryszkiewicz [1]. Informacje o Pabianicach, Skierniewicach i Zgierzu uzupełniają oficjalne biogramy miejskie i materiały lokalnych hufców [13–22]. Dla Radomska i Zduńskiej Woli wykorzystano strony miejscowego hufca oraz muzeum miejskiego [23–24]. Ogólny kontekst Pogotowia oparto na opracowaniach dotyczących mobilizacji ZHP przed wojną [3–7].

Ograniczeniem kwerendy jest nierównomierna cyfryzacja źródeł. Dla Łodzi zachowały się rozbudowane relacje, podczas gdy dla Piotrkowa Trybunalskiego, Tomaszowa Mazowieckiego, Sieradza, Wielunia, Kutna, Łowicza, Rawy Mazowieckiej, Opoczna i Końskich internetowy zasób imienny jest znacznie uboższy. Milczenie sieci nie oznacza braku służby; oznacza jedynie, że jej skali i obsady nie wolno dowodzić na podstawie ogólnych schematów z innych miast. Przykładem potencjalnego kierunku dalszych badań jest kolekcja „1939 — Ochotnicy do Wojska Polskiego” w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, która wymaga osobnej analizy skan po skanie [28].

Określenia „wojna obronna Polski” użyto w znaczeniu kampanii polskiej od 1 września do kapitulacji ostatnich zorganizowanych oddziałów na początku października. Analizy nie ograniczono zatem do pierwszych dni walk w regionie. Do korpusu włączono również harcerzy z województwa łódzkiego walczących nad Bzurą, w obronie Warszawy lub w Samodzielnej Grupie Operacyjnej „Polesie”, pod warunkiem że ich związek z harcerstwem i udział w kampanii są źródłowo potwierdzone.

3. Województwo i chorągiew: dwie niepokrywające się mapy

Zakres terytorialny wymaga precyzyjnego zdefiniowania. W 1938 r. z województwa łódzkiego odłączono cztery zachodnie powiaty i przekazano je województwu poznańskiemu. Następnie w kwietniu 1939 r. dołączono z województwa warszawskiego powiaty kutnowski, łowicki, skierniewicki i rawski, a z województwa kieleckiego opoczyński i konecki. W rezultacie tuż przed wojną województwo liczyło czternaście powiatów i miało około 20,4 tys. km² — największy obszar w swojej dotychczasowej historii [1–2].

Korekta ta ma istotne konsekwencje dla historii harcerstwa. Liczebność Łódzkiej Chorągwi Harcerzy i Łódzkiej Chorągwi Harcerek nie może być bezpośrednio utożsamiana z liczbą członków ZHP mieszkających w administracyjnych granicach województwa 1 września 1939 r. Struktury ZHP przekazywały hufce między chorągwiami w innym rytmie niż państwowa administracja, a nowo przyłączone powiaty jeszcze niedawno należały do warszawskiego lub kieleckiego układu organizacyjnego. Pojęcie „harcerze z województwa łódzkiego” ma więc w artykule sens terytorialny, natomiast dane statystyczne odnoszą się do chorągwi jako organizacji.

Według zestawienia przywołanego w regionalnej historiografii, w 1938 r. chorągwie łódzkie skupiały 7265 harcerzy i 4764 harcerki, łącznie 12 029 osób [6]. Była to znacząca baza społeczna, ale nie liczba faktycznie zmobilizowanych do Pogotowia. Dla żeńskiej części chorągwi podawano około 1500 dziewcząt zarejestrowanych jako zdolne do służby [7]. Brak analogicznie precyzyjnego, wiarygodnego zestawienia dla chłopców z regionu. Statystyki organizacyjne pokazują zatem potencjał, nie stan bojowy ani liczbę osób obecnych na posterunkach we wrześniu.

Samo województwo było zróżnicowane. Łódź stanowiła wielki ośrodek przemysłowy i komunikacyjny, Pabianice i Zgierz należały do jej bezpośredniego zaplecza, Piotrków Trybunalski był miastem garnizonowym, Skierniewice — węzłem kolejowym, a południowe i zachodnie powiaty znalazły się bardzo szybko w pasie działań frontowych. Rodzaj lokalnej służby zależał od tej geografii. Na Widzewie kluczowy był dworzec; w Skierniewicach — kolej, garnizon i napływ rannych; w Zgierzu — stacja oraz opuszczone przez władze obiekty publiczne; w Pabianicach — pomoc wojsku i mieszkańcom w przeddzień bezpośredniej bitwy.

4. Mobilizacja przed wojną: Pogotowie Harcerek i Pogotowie Wojenne Harcerzy

4.1. Dwa nurty przygotowań

Przygotowanie ZHP do konfliktu przebiegało dwutorowo. Pogotowie Harcerek uruchomiono 24 września 1938 r. w związku z kryzysem czechosłowackim i akcją zaolziańską; ogólnopolską komendantką została hm. dr Józefina Łapińska. Po czasowym ograniczeniu aktywności pracę wznowiono 16 marca 1939 r. [3, 7]. Program obejmował służbę sanitarną, opiekuńczą, łącznościową, gospodarczą i przeciwlotniczą. W Łódzkiej Chorągwi funkcję komendantki Pogotowia powierzono Władysławie Matuszewskiej, dotychczasowej zastępczyni komendantki chorągwi.

Komendantką Łódzkiej Chorągwi Harcerek w latach 1937–1939 była geografka Anna Dylikowa. Władysława Matuszewska kierowała pracą także w okresie jej urlopu [7, 27]. Informacja ta porządkuje rozbieżność obecną w popularnych opracowaniach: Matuszewska odpowiadała za Pogotowie i praktyczne kierowanie pracą, nie zaś za formalne wyeliminowanie Dylikowej z przedwojennej obsady komendy.

Pogotowie Wojenne Harcerzy otrzymało formalną podstawę w rozkazie Naczelnika Harcerzy L. 13 z 10 maja 1939 r. Powołano komisję pod przewodnictwem hm. Józefa Ratajczaka, a 10 czerwca ustanowiono komisarzy w chorągwiach [4]. Źródła regionalne znacznie rzadziej wymieniają nazwisko jednego łódzkiego komisarza wojennego, częściej lokalnych organizatorów: Aleksandra Główkę i Wacława Medyńskiego w Skierniewicach czy Edmunda Sańdę na Widzewie. Komendantem Łódzkiej Chorągwi Harcerzy w latach 1937–1939 był Stefan Kępczyński [5].

Nie należy mylić wojennego Pogotowia z konspiracyjnymi strukturami powołanymi po zajęciu regionu. Józef Pawliczak odegrał ważną rolę w późniejszych łódzkich Szarych Szeregach, a Władysława Keniżanka-Olbromska stanęła w grudniu 1939 r. na czele tajnej organizacji harcerek. Są to fakty doniosłe, lecz chronologicznie późniejsze. Nie dowodzą automatycznie pełnienia przez te osoby określonych funkcji w pierwszych dniach września.

4.2. Repertuar służby

Szkolenie i rozdział zadań odzwierciedlały wyobrażenia o wojnie totalnej, w której zaplecze miasta stanie się obszarem nalotów, masowych migracji i zerwanej łączności. Harcerze oraz harcerki byli kierowani przede wszystkim do działań, które dziś zaliczylibyśmy do ochrony ludności, logistyki kryzysowej i wsparcia służb publicznych:

obserwacji przeciwlotniczej i przeciwgazowej, alarmowania, kontroli zaciemnienia oraz rozpoznawania samolotów;

pierwszej pomocy, transportu rannych, wsparcia szpitali i punktów sanitarnych;

łączności pieszej i rowerowej, przenoszenia meldunków, dyżurów telefonicznych;

ochrony dworców, urzędów, magazynów, studni i innych obiektów publicznych;

wydawania żywności, gorących napojów i wody żołnierzom, uchodźcom, kobietom i dzieciom;

gaszenia pożarów, usuwania skutków nalotów, kierowania ruchem i pomocy ewakuacyjnej;

zabezpieczania sztandarów, dokumentacji, bibliotek i sprzętu harcerskiego przed zniszczeniem lub przejęciem przez okupanta.

W praktyce granice między zadaniami zacierały się. Służba na dworcu mogła w ciągu kilku minut zmienić się z rozdawania herbaty w ratowanie rannych po bombardowaniu. Wartownik po ewakuacji władz stawał się jedynym widocznym reprezentantem porządku publicznego. Starsi harcerze, szczególnie po odejściu z rodzinnych miast, poszukiwali przydziałów wojskowych i podejmowali walkę z bronią. Regionalny obraz kampanii trzeba więc budować z mikronarracji, a nie z jednego centralnego rozkazu.

W tym kontekście określenie „służba pomocnicza” nie powinno być rozumiane jako „służba drugorzędna”. Polska administracja i wojsko potrzebowały obserwatorów, kurierów, sanitariuszy i ludzi zdolnych utrzymać porządek w warunkach paniki. Harcerskie wychowanie — zespołowość, gotowość do działania, znajomość terenu, pierwsza pomoc — czyniło młodzież użyteczną właśnie tam, gdzie zawodowe służby były przeciążone albo wycofywały się wraz z frontem.

5. Łódź: między Widzewem a obroną stolicy

5.1. Stacja Łódź–Widzew — najlepiej udokumentowany posterunek

Najpełniej rozpoznanym łódzkim epizodem jest służba na stacji Łódź–Widzew. 3 września Edmund Sańda z 11. Łódzkiej Drużyny Harcerzy im. ks. Jeremiego Wiśniowieckiego otrzymał zadanie utworzenia miejscowej grupy Pogotowia. Chłopcy współdziałali z 5. Łódzką Drużyną Harcerek im. Reginy Żółkiewskiej. Opiekowali się ewakuowanymi, przygotowywali napoje i prowiant, pełnili dyżury oraz wykonywali zadania łącznikowe [8]. Była to służba typowa dla zaplecza komunikacyjnego, lecz wykonywana na obiekcie o znaczeniu wojskowym, narażonym na uderzenia lotnicze.

4 września bombardowanie zamieniło dworzec i jego otoczenie w obszar katastrofy. Zginął osiemnastoletni Jan Kamiński, który wykonywał zadania łącznika. Ranni zostali harcerze Czesław Kamiński i Zdzisław Lewandowski oraz harcerki Irena Błoch, Stanisława Iskra i Regina Kolasa. Losy dwóch pierwszych rannych harcerek pokazują długie trwanie skutków wojny: Iskra zmarła w 1942 r., Błoch w 1944 r. Nie powinno się ich zatem wpisywać do wykazu poległych 4 września, choć ich późniejsza śmierć pozostawała związana z odniesionymi ranami. To drobne chronologicznie rozróżnienie ma duże znaczenie dla wiarygodności imiennych list ofiar.

Relacje o „Dzieciach Widzewa” ujawniają również płciowy podział zadań, który nie był podziałem ryzyka. Dziewczętom powierzano przede wszystkim opiekę, aprowizację i ratownictwo; znajdowały się jednak pod tym samym ostrzałem co chłopcy pełniący obserwację lub łączność. Regina Kolasa pozostawiła świadectwo bezpośredniego doświadczenia nalotu i zranienia. Widzew jest zatem nie tylko historią heroizmu, lecz dowodem, że pomocnicza służba młodzieży odbywała się w strefie realnych działań bojowych.

Pogrzeb Jana Kamińskiego 5 września na cmentarzu św. Anny na Zarzewiu miał wymiar wspólnotowy. Chłopca pochowano w mundurze, a sztandar drużyny towarzyszył konduktowi mimo kolejnych alarmów. W warunkach rozpadu zwykłego rytmu miasta ceremoniał harcerski porządkował doświadczenie straty i potwierdzał zobowiązanie do dalszej służby. Pamięć o Kamińskim stała się później jednym z punktów odniesienia dla konspiracyjnego środowiska Widzewa.

5.2. Służba miejska i ratowanie symboli

W innych częściach Łodzi harcerze i harcerki pełnili służbę przy urzędach, punktach sanitarnych i węzłach komunikacyjnych, gasili pożary, pomagali rannym oraz uczestniczyli w zabezpieczaniu mienia. Ważnym, choć odmiennym typem działania było ocalanie symbolicznych depozytów organizacji. Wanda Kasprzykowska uratowała sztandar drużyny działającej przy Szkole Powszechnej nr 72. Czyn taki nie miał bezpośredniego znaczenia militarnego, ale zabezpieczał ciągłość wspólnoty, którą okupant zamierzał rozbić. W późniejszych warunkach konspiracyjnych sztandar, kronika lub pieczęć mogły również ułatwiać odtworzenie sieci zaufania.

Władysława Matuszewska koordynowała żeńskie Pogotowie w chorągwi, a około 1500 zarejestrowanych dziewcząt stanowiło rezerwuar służby w Łodzi i terenie [7]. Anna Dylikowa pozostawała formalną komendantką chorągwi harcerek, zaś Stefan Kępczyński kierował chorągwią harcerzy [5, 27]. W źródłach popularnych nazwiska te bywają zastępowane późniejszymi komendantami konspiracyjnymi. Dla odtworzenia wrześniowego łańcucha odpowiedzialności trzeba zachować przedwojenną obsadę.

Dokładne odtworzenie rozmieszczenia patroli w mieście wymaga dalszej kwerendy w dokumentach miejskiej obrony przeciwlotniczej, szkołach, komendach hufców i rodzinnych spuściznach. Notatki wspominają służbę meldunkową pomiędzy administracją a sztabem Armii „Łódź”, ochronę obiektów i kierowanie ruchem. Są to zadania zgodne z programem Pogotowia, lecz ich imienna obsada nie jest równie dobrze udokumentowana jak na Widzewie.

5.3. Z Łodzi do Warszawy: pamięć, ochotnictwo i spór o przydziały

Osobny nurt stanowi wyjście grup łódzkich harcerzy na wschód i ich udział w obronie Warszawy. Tradycja 27. Łódzkiej Drużyny Harcerzy i XIII ŁDH „Stalowej Trzynastki” mówi o wymarszu 6 września w mundurach, udzielaniu pomocy rannym po drodze i szukaniu przydziału w stolicy [10]. Henryk Baranowski, związany ze „Stalową Trzynastką”, jest wskazywany jako uczestnik Pogotowia i obrony Warszawy. Należy jednak ostrożnie posługiwać się formułą „na apel radiowy”: ewakuacyjne komunikaty władz i późniejsza pamięć o ochotniczej obronie stolicy nakładały się na siebie, tworząc uproszczoną opowieść o jednym wezwaniu.

Zygmunt Feliks Grzelak, drużynowy 20. ŁDH im. Zawiszy Czarnego, służył w IV batalionie 360. Pułku Piechoty Obrońców Warszawy i został odznaczony Krzyżem Walecznych [9]. Jego przypadek jest jednym z najlepiej poświadczonych przykładów bezpośredniej walki łódzkiego instruktora.

W odniesieniu do grupy około dwudziestu „Bałuciarzy” trzeba zachować ostrożność. Lokalna tradycja łączy ich z por. Janem Pietrzykiem i IV batalionem 360. pułku. Nowsza analiza zwraca jednak uwagę, że dokumentacja wojskowa lokuje Pietrzyka raczej jako dowódcę 3. kompanii osobnego ochotniczego batalionu im. Ordona [11]. Sam udział łódzkich harcerzy w obronie stolicy jest osadzony w przekazie środowiskowym, lecz dokładne przydziały nie wszystkich osób zostały ustalone. Niepewność należy zachować w narracji zamiast wygładzać pozornie precyzyjnym numerem jednostki.

Do grona łódzkich instruktorek działających w Warszawie należały postacie o znaczeniu ogólnopolskim. Józefina Łapińska, komendantka Pogotowia Harcerek, organizowała pomoc szpitalną i opiekuńczą. Maria Wocalewska, wybitna instruktorka związana z Łodzią i dawna naczelniczka harcerek, uczestniczyła w organizowaniu ochotniczek. Ich działalność pokazuje przepływ kadry między regionem a centralnymi strukturami państwa i ZHP. Z punktu widzenia geografii biograficznej są „łódzkie”, ale ich wrześniowy posterunek znajdował się w stolicy.

Zdzisław Fangrat, harcerz związany z Łodzią, jest wymieniany w lokalnych opracowaniach jako żołnierz Armii „Prusy”. Informacja ma charakter pośredni i wymaga potwierdzenia w ewidencji wojskowej. Zakwalifikowana jako trop badawczy wskazuje jednak na szerszy niż Warszawa rozrzut wojennych losów łódzkiej młodzieży.

6. Pabianice: Pogotowie, obrona miasta i losy harcerzy-żołnierzy

Pabianice należą do ośrodków o stosunkowo dobrze zachowanej pamięci personalnej. Lokalna prasa historyczna szacuje liczebność Pogotowia na około 200 osób, a grupę wyruszającą w kierunku Warszawy na około czterdziestu harcerzy [12]. Liczby trzeba traktować jako ustalenia regionalne, wymagające porównania z kronikami hufca. Z organizacją Pogotowia wiązani są Eugenia i Stefan Czerwińscy. Młodzież pełniła służbę w komendzie miasta, przy stacji, punktach pomocy i obserwacji przeciwlotniczej; wspierała żołnierzy Armii „Łódź” i ludność podczas walk o Pabianice 7 września.

Najbardziej dramatyczny jest los Jana Piechoty, urodzonego w 1920 r. harcerza drużyny im. Lisa-Kuli. Pełnił służbę Pogotowia w miejskiej komendzie ulokowanej w pabianickim zamku. Po wejściu Niemców został zatrzymany przez pierwszy patrol, wyprowadzony w rejon Chechła i rozstrzelany. Oficjalny biogram miejski wskazuje 8 września 1939 r. [13]. W części notatek pojawia się data 3 września, niezgodna z chronologią wkroczenia wojsk niemieckich do miasta; wymaga ona odrzucenia.

Zygmunt Luboński, zastępca komendanta pabianickiego Pogotowia, dotarł do Warszawy i brał udział w jej obronie; został odznaczony Krzyżem Walecznych [14]. Informacja ta łączy lokalną służbę organizacyjną z dalszą drogą ochotniczą. Pabianiczanie nie ograniczali aktywności do granic własnego miasta — część, podobnie jak łódzkie grupy, szukała możliwości dalszej walki po wycofaniu władz i oddziałów.

Oficjalne pabianickie biogramy pozwalają dodać kolejne nazwiska harcerzy, którzy we wrześniu służyli już w formacjach wojskowych. Janusz Duszczyk, związany z drużyną im. Tadeusza Kościuszki, bronił Warszawy. Jan Pochwicki, również wychowanek tej drużyny, przeszedł szlak od Wilna ku Lwowowi, został ranny i trafił do niewoli. Henryk Czekay, były hufcowy, oraz Zenon Gałdek, dawny harcerz drużyny kościuszkowskiej, zostali oficerami; po kampanii znaleźli się w obozie w Starobielsku i zostali zamordowani w Charkowie. Maksymilian Sałaciński, były drużynowy, został zmobilizowany 3 września, następnie osadzony w Kozielsku i zamordowany w Katyniu [13].

Biografie te rozszerzają rozumienie harcerskiego udziału. Nie wszyscy występowali w kampanii jako członkowie Pogotowia; byli jednak produktem przedwojennego wychowania harcerskiego, a ich wojskowa służba pozostaje częścią odpowiedzi na pytanie o udział środowiska. Oddzielenie obu form nie pomniejsza żadnej z nich — pozwala zobaczyć, jak harcerstwo przygotowywało zarówno zaplecze cywilne, jak i przyszłych podoficerów oraz oficerów rezerwy.

W materiałach o okupacyjnym harcerstwie pabianickim występują też Kazimierz Jakubowski „Trzeciak”, Gustaw Brandszteter „Kotwicz”, Jerzy Lewandowski i Zenon Grottel „Ćwiek”. Ich rola w późniejszej konspiracji jest istotna, lecz dostępne cyfrowo opracowania nie przypisują im wystarczająco precyzyjnych zadań we wrześniu. Dlatego zostali ujęci w aneksie osób wymagających dalszej kwerendy, nie na liście potwierdzonej.

7. Skierniewice: hufiec w mieście garnizonowym i kolejowym

Skierniewice znalazły się w województwie łódzkim dopiero w kwietniu 1939 r., a więc ich wrześniową historię należy rozpatrywać na styku wcześniejszych więzi mazowieckich i nowej administracji łódzkiej. Oficjalna historia hufca podaje, że w 1939 r. działały tu dwa hufce liczące łącznie około 800 osób [15]. W sierpniu Aleksander Główka — drużynowy 31. Mazowieckiej Drużyny Harcerzy im. Jana III Sobieskiego i członek komendy hufca — wraz z Wacławem Medyńskim organizował Pogotowie Wojenne Harcerzy. Służba miała rozpocząć się 16 sierpnia i trwać do końca września [16–17].

Po bombardowaniu kościoła św. Jakuba 3 września harcerze uczestniczyli w ratowaniu rannych i wydobywaniu ofiar. Lokalny przekaz zachował wspomnienie Stefana Kowalskiego, co pozwala nadać imię przynajmniej jednemu uczestnikowi tej zbiorowej akcji [17]. W mieście węzłowym znaczenie miała także obserwacja przeciwlotnicza, łączność i pomoc transportom rannych oraz jeńców.

Szczególnie cennym uzupełnieniem jest biogram Haliny Kępińskiej-Bazylewicz. Jako szesnastoletnia harcerka działała we wrześniu w Lidze Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej w Skierniewicach, a w połowie miesiąca zgłosiła się do pomocy polskim jeńcom w miejscowym szpitalu jenieckim [18]. Jej historia pokazuje, że służba nie kończyła się wraz z zajęciem miasta: przybierała postać opieki nad rannymi i jeńcami już w warunkach okupacyjnych, wciąż w ramach bezpośrednich następstw kampanii.

Tadeusz Dudziński „Zawieja”, harcerz i muzyk wojskowy 18. Pułku Piechoty, uczestniczył w bitwie nad Bzurą, trafił do niewoli i zdołał z niej uciec [19]. Skierniewicki materiał łączy zatem cztery poziomy zaangażowania: planowanie Pogotowia (Główka i Medyński), ratownictwo po nalotach (Kowalski), służbę młodej harcerki przy LOPP i jeńcach (Kępińska) oraz walkę żołnierza uformowanego przez harcerstwo (Dudziński).

Przykład Skierniewic ma znaczenie szersze. Pokazuje, że administracyjne włączenie powiatu do województwa łódzkiego nie oznaczało natychmiastowego zerwania wcześniejszej tożsamości organizacyjnej — stąd w nazwie drużyny Główki zachowane określenie „Mazowiecka”. Artykuł obejmuje to środowisko z racji granic państwowych na dzień wybuchu wojny, a nie dlatego, że było już całkowicie zintegrowane z Łódzką Chorągwią.

8. Zgierz: posterunki po ewakuacji władz i trzy wojenne biografie

W Zgierzu harcerki pomagały uchodźcom na stacji kolejowej już 3 września. W nocy z 4 na 5 września, po opuszczeniu części urzędów przez administrację, Pogotowie objęło ochronę budynków publicznych. Podczas kolejnego bombardowania 5 września na stacji zginęło dwóch harcerzy, których nazwisk dostępny przekaz miejski nie podaje [20]. Ta anonimowość jest wymowna: źródło pozwala potwierdzić ofiarę środowiska, ale nie upoważnia do jej sztucznego „uzupełnienia”.

Imienny wymiar zgierskiej służby poszerza biogram Jerzego Bogdana Wieczorka, urodzonego w 1922 r. harcerza, który w 1939 r. pełnił służbę w Pogotowiu Wojennym Harcerzy [21]. W okupacji organizował następnie tajne harcerstwo w Zgierzu. Jego biografia dobrze ilustruje ciągłość między jawną służbą wrześniową a konspiracją, ale równocześnie pozwala zachować cezurę: najpierw Pogotowie, potem podziemna organizacja.

Dwaj inni zgierzanie walczyli w regularnych lub ochotniczych formacjach. Stanisław Kuźmiński „Skobig”, harcerz i uczestnik obozów przysposobienia wojskowego, zgłosił się ochotniczo do Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” i wziął udział w wojnie obronnej [22]. Kazimierz Antoni Sheybal „Antek”, morski żeglarz-harcerz i absolwent kursu podchorążych rezerwy, walczył w kompanii ciężkich karabinów maszynowych 11. Batalionu Strzelców Wołyńskiej Brygady Kawalerii, uczestniczył w walkach Armii „Łódź” i obronie Warszawy, a po kapitulacji dostał się do niewoli [22]. Oba przypadki potwierdzają znaczenie harcerskiego wychowania i przysposobienia wojskowego w przygotowaniu starszej młodzieży do służby żołnierskiej.

Zgierski materiał przypomina również o różnicy między historią instytucjonalną a biografią. Pogotowie jako formacja wykonywało zadania cywilne w mieście, podczas gdy Kuźmiński i Sheybal walczyli daleko poza nim. Wszystkie te wymiary należą do udziału miejscowego środowiska, lecz wymagają odrębnego opisu.

9. Zduńska Wola i Radomsko: nazwiska wydobyte z lokalnych zasobów

9.1. Zduńska Wola

Nalot na Zduńską Wolę 3 września przyniósł ofiary wśród ludności cywilnej. Materiał Muzeum Historii Miasta wymienia Janusza Polkowskiego, harcerza drużyny przeciwlotniczej LOPP, który zginął w rejonie ulicy Łaskiej [23]. To nazwisko jest szczególnie ważne, ponieważ nie pojawia się zwykle w ogólnych zestawieniach harcerzy września. Pokazuje też przenikanie się harcerstwa z przysposobieniem obronnym i Ligą Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej.

Dostępne online materiały nie pozwalają jeszcze odtworzyć pełnej obsady harcerskich posterunków w mieście. Znana jest natomiast wczesna działalność grup pomocowych po zajęciu Zduńskiej Woli, m.in. Grupy Charytatywnej Marii Petrykowskiej, która wspierała rannych żołnierzy i uchodźców [29]. Nie ma podstaw, by całą inicjatywę utożsamiać ze strukturą ZHP. Jest to przykład szerszego, obywatelskiego otoczenia, w którym mogli działać wychowankowie harcerstwa.

Nazwisko Janusza Polkowskiego powinno kierować dalsze badania ku dokumentacji LOPP. Przedwojenne drużyny przeciwlotnicze skupiały młodzież szkolną i harcerską, a ich ewidencja może zawierać osoby niewidoczne w zachowanych kronikach hufca. Zestawienie list LOPP z księgami zgonów po nalocie mogłoby przynieść kolejne identyfikacje.

9.2. Radomsko i Kamieńsk

Historia Hufca ZHP Radomsko przynosi trzy istotne nazwiska. Pogotowie Wojenne Harcerek w mieście organizowała Henryka Lasoń-Architektowa. 2 września zginął Jan Stok, harcerz z Kamieńska, na moście pod Barczkowicami. We wrześniu Zygmunt Piechurowski ocalił sprzęt, dokumentację i bibliotekę hufca przed zniszczeniem [24]. Każdy z tych przypadków reprezentuje inny rodzaj służby: dowodzenie strukturą żeńską, ofiarę w strefie działań frontowych i ochronę instytucjonalnej pamięci.

W radomszczańskiej tradycji szczególnie silnie obecna jest późniejsza konspiracja Roju „Metal”, zorganizowana 26 grudnia 1939 r. przez Witolda Stasiewicza, Romana Rogalskiego i Zygmunta Piechurowskiego. Dla niniejszego tematu kluczowe jest jednak, że spośród tej trójki bezpośrednio wrześniową czynność źródło przypisuje Piechurowskiemu. Pozostałych nie należy automatycznie dopisywać do listy uczestników kampanii tylko dlatego, że pod koniec roku tworzyli konspiracyjną strukturę.

Zapis o Janie Stoku jest lakoniczny i wymaga rozszerzenia: nie określa dokładnego charakteru jego zadania ani okoliczności śmierci. Mimo to jednoznacznie łączy nazwisko, przynależność harcerską, datę i miejsce w strefie działań. Pozwala więc zaliczyć go do potwierdzonych uczestników, z zaznaczeniem skromnej podstawy opisowej.

10. Ośrodki słabiej rozpoznane: między prawdopodobieństwem a dowodem

10.1. Piotrków Trybunalski

Piotrków był ważnym garnizonem, węzłem komunikacyjnym i obszarem ciężkich bombardowań oraz walk w dniach 4–6 września. Jest wysoce prawdopodobne, że miejscowe drużyny wykonywały typowe zadania Pogotowia: pomoc rannym, łączność, wartę i gaszenie pożarów. Przekazane notatki zawierają taki obraz zbiorowy, ale cyfrowa kwerenda nie przyniosła wiarygodnej, imiennej listy piotrkowskich harcerzy pełniących te funkcje. Nie należy wypełniać luki nazwiskami znanymi dopiero z późniejszych organizacji okupacyjnych lub powojennych.

Często przywoływana w kontekście Piotrkowa Halina Kępińska-Bazylewicz działała we wrześniu w Skierniewicach, a do Piotrkowa przeniosła się dopiero w 1940 r. [18]. Jest ważną postacią dla historii regionu i późniejszej konspiracji piotrkowskiej, lecz nie dla miejscowej służby wrześniowej. To przykład, jak biografia związana z dwoma miastami może prowadzić do anachronicznego przypisania.

Perspektywicznym materiałem są listy ochotników przechowywane przez Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim [28]. Ich wykorzystanie wymaga jednak identyfikacji wieku, szkoły, drużyny lub funkcji każdego ochotnika, a następnie porównania z ewidencją hufca. Sama obecność na liście wojskowej nie dowodzi przynależności do harcerstwa.

10.2. Tomaszów Mazowiecki

Tomaszów znalazł się na osi działań Armii „Prusy” i 45. Pułku Piechoty, a 6 września miasto stało się obszarem walk. Ogólna obecność harcerzy w służbach pomocniczych jest zgodna z mechanizmem Pogotowia, lecz internetowe źródła nie dają obecnie solidnej, poimiennej rekonstrukcji. W przekazanych notatkach wymieniono Irenę i Halinę Poborcówny oraz Bronisławę i Janinę Cabanówny. Materiał muzealny potwierdza ich późniejsze związki z konspiracją ZWZ w Spale i tragiczne losy okupacyjne, nie zaś konkretną służbę we wrześniu 1939 r. [25].

Nazwiska te powinny pozostać w wykazie osób wymagających dalszej kwerendy, nie w grupie potwierdzonych uczestniczek wojny obronnej. Potrzebne byłyby kroniki drużyn, ewidencja LOPP, dzienniki szpitalne, relacje rodzinne lub dokumenty Pogotowia. Zasada jest istotna metodologicznie: późniejsze bohaterstwo nie może służyć jako zastępczy dowód wcześniejszego udziału.

10.3. Sieradz, Wieluń, Kutno, Łowicz, Rawa, Opoczno i Końskie

Dla pozostałych ośrodków województwa stan rozpoznania jest jeszcze bardziej nierówny. Wieluń doświadczył pierwszych niszczycielskich nalotów wojny, Kutno i Łowicz znalazły się w zapleczu bitwy nad Bzurą, a Rawa Mazowiecka, Opoczno i Końskie leżały na trasach przemarszu oraz odwrotu. Można oczekiwać obecności harcerskich patroli sanitarnych, łącznościowych i opiekuńczych, ale bez imiennych źródeł nie należy mechanicznie przenosić na te miasta modelu widzewskiego czy pabianickiego.

Dodatkową trudność tworzy świeżość zmiany administracyjnej. Hufce z powiatów przyłączonych w kwietniu 1939 r. mogły pozostawać w dokumentacji wcześniejszych chorągwi. Przyszła kwerenda powinna objąć nie tylko Archiwum Państwowe w Łodzi, lecz także zasoby warszawskie, kieleckie, płockie, radomskie oraz archiwa lokalnych muzeów. Dopiero wtedy możliwe będzie zbudowanie mapy odpowiadającej granicom administracyjnym z 1 września.

11. Harcerki i harcerze jako uczestnicy wojny totalnej

Zebrany materiał pozwala odejść od prostego podziału na „walczących” i „pomagających”. Wojna lotnicza uczyniła dworzec, kościół, szpital i ulicę miejscami równie niebezpiecznymi jak pozycja polowa. Jan Kamiński zginął jako łącznik, Janusz Polkowski jako harcerz drużyny przeciwlotniczej, a dwaj bezimienni zgierzanie na stacji. Ich śmierć nie nastąpiła w regularnym oddziale, lecz w bezpośrednim następstwie działań wojennych. Służba cywilna wymagała dyscypliny i odwagi porównywalnej z wojskową, choć miała inny status prawny i organizacyjny.

Harcerki były szczególnie widoczne w opiece, aprowizacji i ratownictwie. Przypadki Ireny Błoch, Stanisławy Iskry, Reginy Kolasy i Haliny Kępińskiej pokazują jednak, że nie była to bezpieczna „sfera kobieca”. Naloty nie respektowały podziału pracy. Jednocześnie żeńska struktura Pogotowia była przygotowywana wcześniej i bardziej systematycznie niż męskie Pogotowie Wojenne, co mogło ułatwiać szybką organizację punktów pomocowych.

Starszych harcerzy spotykamy w regularnych jednostkach: Grzelaka w obronie Warszawy, Dudzińskiego nad Bzurą, Sheybala w Wołyńskiej Brygadzie Kawalerii, Kuźmińskiego w SGO „Polesie”, pabianickich harcerzy-oficerów na różnych odcinkach kampanii. W ich przypadku harcerska tożsamość nie zastępowała statusu żołnierza, lecz stanowiła część wcześniejszej socjalizacji: sprawności terenowe, przysposobienie wojskowe, nawyk służby zespołowej i etos odpowiedzialności.

Trzecim polem działania było zabezpieczenie ciągłości organizacyjnej. Wanda Kasprzykowska ratowała sztandar, Zygmunt Piechurowski — dokumentację, bibliotekę i sprzęt. Działania stawały się pomostem do konspiracji, ponieważ chroniły materialne nośniki pamięci i zasoby potrzebne do odtworzenia środowiska. Nie wolno jednak opisywać ich wyłącznie jako „początku Szarych Szeregów”: we wrześniu miały również doraźny wymiar ochrony własności społecznej przed chaosem wojny.

Na poziomie społecznego doświadczenia harcerstwo pełniło również funkcję stabilizującą. Mundur, rozkaz, podział na patrole i znane zasady postępowania dawały młodzieży ramę działania w sytuacji nagłego załamania instytucji. Ta zdolność samoorganizacji była atutem, ale niosła ryzyko: nastolatkowie mogli pozostawać na posterunku mimo braku osłony, w warunkach nalotu lub po ewakuacji przełożonych. Tragiczne przypadki z Widzewa, Zgierza i Zduńskiej Woli są ceną tej gotowości.

12. Pamięć lokalna a rygor rekonstrukcji

Historia harcerstwa jest w dużej mierze historią wspólnot pamięci. Drużyny przechowują imiona patronów, powtarzają relacje o wymarszach i ocalonych sztandarach, opiekują się grobami. Dzięki temu zachowały się fakty, które mogły nie trafić do dokumentacji państwowej. Ten sam mechanizm sprzyja jednak skrótom: późniejszy komendant konspiracyjny zostaje przeniesiony na stanowisko z sierpnia, grupa ochotników otrzymuje jeden niepewny przydział, a harcerka znana z okupacji zostaje dopisana do służby wrześniowej.

Krytyka źródeł nie polega na odrzuceniu pamięci lokalnej, lecz na jej warstwowaniu. Informację o wymarszu „Stalowej Trzynastki” warto zachować, zaznaczając źródło środowiskowe. Sporny przydział Jana Pietrzyka należy omówić, zamiast wybierać jedną wersję bez komentarza. Nazwiska tomaszowskich konspiratorek powinny pozostać widoczne jako kierunek badań, lecz poza listą potwierdzonych uczestniczek września. Dwa bezimienne zgony w Zgierzu trzeba pozostawić bezimienne, dopóki nie zostaną odnalezione księgi zgonów, kroniki hufca lub relacje rodzinne.

Aneks imienny nie jest zamkniętą listą. Jest rejestrem stanu badań w dniu 20 sierpnia 2026 r. i narzędziem do dalszej pracy. Najbardziej wartościowe kolejne kroki to porównanie ewidencji ZHP z wykazami LOPP i Przysposobienia Wojskowego, analiza ksiąg szpitalnych i parafialnych, kwerenda akt mobilizacyjnych, dokumentów miejskich komend obrony przeciwlotniczej oraz rodzinnych spuścizn instruktorów.

W ocenie stopnia pewności ważna jest nie tylko ranga instytucji publikującej źródło, lecz również rodzaj twierdzenia. Oficjalny portal miejski może wiarygodnie przytoczyć biogram opracowany przez muzeum, ale rocznicowy tekst nie zawsze wyjaśnia podstawę liczbowego szacunku. Z kolei relacja uczestnika jest bezcenna dla przebiegu wydarzenia, lecz może po latach mylić nazwy jednostek lub dokładną godzinę. Najbezpieczniejsza rekonstrukcja powstaje z krzyżowania źródeł różnego typu.

13. Zakończenie

Harcerki i harcerze województwa łódzkiego uczestniczyli w wojnie obronnej Polski na wielu, wzajemnie uzupełniających się polach. Wykonywali przygotowane wcześniej zadania Pogotowia, reagowali spontanicznie na naloty i exodus ludności, a jako starsi wychowankowie ZHP służyli w oddziałach regularnych i ochotniczych. Najpełniejszym symbolem tej służby pozostaje Widzew: punkt pomocy na dworcu, który w jednej chwili stał się miejscem śmierci i ciężkich ran młodych ludzi. Nie mniej ważne są jednak słabiej znane przypadki ze Skierniewic, Zgierza, Pabianic, Zduńskiej Woli i Radomska.

Kwerenda przyniosła kilkanaście dodatkowych nazwisk, ale jej najważniejszym rezultatem jest metodologiczne uporządkowanie materiału. Potwierdzony udział we wrześniu należy oddzielać od późniejszej konspiracji; granice województwa — od granic chorągwi; służbę Pogotowia — od wojskowej służby byłych harcerzy. Dopiero takie rozróżnienia pozwalają zobaczyć rzeczywistą skalę zjawiska bez pomniejszania heroizmu i bez tworzenia pozornej pewności.

Obecny wykaz pozostaje niepełny. Jego luki nie są dowodem nieobecności harcerstwa, lecz świadectwem stanu zachowania i udostępnienia źródeł. Nauka historyczna powinna te luki nazywać. Właśnie wtedy lokalna pamięć, archiwalna kwerenda i cyfrowe narzędzia mogą się spotkać, prowadząc do kolejnych identyfikacji osób, których wrześniowa służba dotąd kryje się pod zbiorowym określeniem „harcerze i harcerki”.

Aneks 1. Imienny wykaz uczestników i organizatorów

Legenda oceny: A — udział lub funkcja wrześniowa potwierdzone w źródle instytucjonalnym albo jednoznacznym biogramie; B — informacja wiarygodna, lecz oparta głównie na lokalnej tradycji lub źródle pośrednim; C — nazwisko związane z harcerstwem i wojną, którego dokładna aktywność we wrześniu wymaga dalszej kwerendy. Wykaz rozróżnia służbę Pogotowia, działalność organizacyjną i służbę wojskową.

Aneks 2. Nazwiska niewłączone do listy potwierdzonej

Irena i Halina Poborcówny oraz Bronisława i Janina Cabanówny (Tomaszów Mazowiecki) — źródło muzealne potwierdza późniejszą konspirację i losy okupacyjne, nie wskazuje konkretnej służby we wrześniu 1939 r. [25].

Józef Pawliczak i Władysława Keniżanka-Olbromska (Łódź) — kluczowe postacie organizacji konspiracyjnych po zajęciu miasta; ich późniejsze funkcje nie powinny być przenoszone wstecz na komendy z pierwszych dni września bez dodatkowego dokumentu.

Kazimierz Jakubowski, Gustaw Brandszteter, Jerzy Lewandowski i Zenon Grottel (Pabianice) — ważni dla historii okupacyjnego harcerstwa pabianickiego, lecz ich indywidualna służba wrześniowa nie została opisana wystarczająco precyzyjnie.

Łucja Pierzchałko „Ludka” — znana łódzka harcerka i późniejsza uczestniczka Powstania Warszawskiego; wzmianka o opiece nad jeńcami we wrześniu wymaga identyfikacji pierwotnego źródła.   

                              Piotr Kotlarz

Przypisy i bibliografia źródłowa

Wszystkie adresy internetowe sprawdzono 20 sierpnia 2026 r. W przypadku źródeł lokalnych ich rangę wskazano w tekście; część pełni funkcję dokumentacji pamięci środowiskowej, a nie krytycznego opracowania naukowego.

[1] J. Jakóbczyk-Gryszkiewicz, „Powstanie i podziały administracyjne województwa łódzkiego”, Acta Geographica Lodziensia, t. 109, 2019, s. 49–57, DOI: 10.26485/AGL/2019/109/3. https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Acta-Geographica-Lodziensia/article/download/644/583/1127

[2] Ustawa z 9 kwietnia 1938 r. o zmianie granic województw oraz dokumentacja wykonawcza dotycząca zmian obowiązujących od 1 kwietnia 1939 r., Internetowy System Aktów Prawnych. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19390140082

[3] E. Łoska, „Udział harcerstwa w akcji Zaolzie w 1938 roku”, Muzeum Harcerstwa. https://muzeumharcerstwa.pl/wp-content/uploads/2025/04/Eugeniusz_Loska_.pdf

[4] „Harcerstwo u progu II wojny światowej”, Azymut ZHR, 23 XII 2024. https://azymut.zhr.pl/2024/12/23/harcerstwo-u-progu-ii-wojny-swiatowej/

[5] „Komendanci Chorągwi Harcerzy”, Łódzka Chorągiew Harcerzy ZHR. https://lodzki.zhr.pl/komendanci-chh-y/

[6] K. Jurek, dane o liczebności łódzkich chorągwi przywołane w „Roczniku Łódzkim”, t. 73, 2022, s. 144; cyfrowy podgląd zeszytu. https://www.academia.edu/114194966/Niewykorzystana_szansa_Kilka_uwag_o_kulturze_literackiej_%C5%81odzi_na_marginesie_ksi%C4%85%C5%BCki_S%C5%82ownik_kultury_literackiej_%C5%81odzi_do_1939_r_pod_red_K_Badowskiej_i_in_Wydawnictwo_Uniwersytetu_%C5%81%C3%B3dzkiego_%C5%81%C3%B3d%C5%BA_2022_ss_462_Rocznik_%C5%81%C3%B3dzki_2022_T_73_s_177_202

[7] „Łódzcy harcerze w działaniach wojennych i pierwszych miesiącach okupacji”, Baedeker Łódzki; tekst kompilacyjny oparty na regionalnej literaturze harcerskiej. https://baedekerlodz.blogspot.com/2020/01/odzcy-harcerze-w-dziaaniach-wojennych-i.html

[8] P. Resel, „Dzieci Widzewa. Tragiczne losy członków Pogotowia Wojennego Harcerzy w Łodzi”, Instytut Pamięci Narodowej. https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/183607%2CPatrycja-Resel-Dzieci-Widzewa-Tragiczne-losy-czlonkow-Pogotowia-Wojennego-Harcer.html

[9] „Szlakami Szarych Szeregów — Zygmunt Feliks Grzelak”, baza miejsc pamięci i biogramów harcerskich. https://odznaki.org/odznaka/szlakami-szarych-szeregow/

[10] Historia XIII Łódzkiej Drużyny Harcerzy „Stalowa Trzynastka”, część dotycząca 1939 r. https://stalowa.ultra.pl/serwer/historiacd2.htm

[11] P. Kotlarz, „Z ziem wcielonych do Rzeszy pod ostrzałem stolicy. Harcerze i harcerki w obronie Warszawy we wrześniu 1939 roku”, „Miesięcznik Wobec”, 23 VII 2026. https://miesiecznik-wobec.pl/z-ziem-wcielonych-do-rzeszy-pod-ostrzalem-stolicy-harcerze-i-harcerki-w-obronie-warszawy-we-wrzesniu-1939-roku-piotr-kotlarz/

[12] „Wrzesień 1939 roku. Niemcy zaciekle atakują Pabianice…”, Życie Pabianic, materiał historyczny. https://zyciepabianic.pl/pl/545_historia/57358_-wrzesien-1939-roku-niemcy-zaciekle-atakuja-pabianice-bohaterska-obrona-s.html

[13] „Rysy biograficzne”, Urząd Miejski w Pabianicach: biogramy Jana Piechoty, Janusza Duszczyka, Jana Pochwickiego, Henryka Czekaya, Zenona Gałdka i Maksymiliana Sałacińskiego. https://um.pabianice.pl/artykul/110/3301/rysy-biograficzne

[14] „Honorowi Obywatele Miasta Pabianic” — biogram Zygmunta Lubońskiego, Urząd Miejski w Pabianicach. https://um.pabianice.pl/artykuly/348/honorowi-obywatele-miasta-pabianic

[15] „Historia Hufca ZHP Skierniewice”, Komenda Hufca ZHP Skierniewice. https://skierniewice.zhp.pl/info/historia/

[16] „Honorowy Obywatel Miasta Skierniewice” — biogram Aleksandra Główki, Urząd Miasta Skierniewice. https://www.skierniewice.eu/urzad-miata/miasto/wyroznieni-obywatele/honorowy-obywatel-miasta-skierniewice/

[17] „O tym, jak rój Wilkołak w Skierniewicach konspirował”, ITS Skierniewice — materiał oparty na historii miejscowego hufca i relacji Stefana Kowalskiego. https://tygodnikits.pl/o-tym-jak-roj-wilkolak-w-skierniewicach-konspirowal/ar/10117608

[18] „Halina Kępińska-Bazylewicz”, w: Honorowi Obywatele Piotrkowa Trybunalskiego, oficjalny portal miejski. https://www.piotrkow.pl/nasze-miasto-t70/z-zycia-miasta-t87/miasta-partnerskie-t119

[19] „Jestem dumny — rozszerzamy panteon skierniewickich bohaterów”, biogram Tadeusza Dudzińskiego, Urząd Miasta Skierniewice. https://www.skierniewice.eu/aktualnosci/miasto/jestem-dumny-rozszerzamy-panteon-skierniewickich-bohaterow%2C803.html

[20] „Miesiąc wrzesień w historii miasta”, Urząd Miasta Zgierza. https://www.miasto.zgierz.pl/pl/content/miesiac-wrzesien-w-historii-miasta

[21] „Jerzy Bogdan Wieczorek”, archiwalny biogram Urzędu Miasta Zgierza. https://cms.miasto.zgierz.pl/index.php?hl=eng&page=jerzy-wieczorek

[22] Biogramy Stanisława Kuźmińskiego „Skobiga” i Kazimierza Antoniego Sheybala „Antka”, Urząd Miasta Zgierza / oprac. Muzeum Miasta Zgierza. https://www.miasto.zgierz.pl/pl/content/kuzminski-stanislaw-ps-skobig-athos oraz https://www.miasto.zgierz.pl/pl/content/sheybal-kazimierz-antoni-ps-antek

[23] D. Buszyński, „Relacja ze spaceru historycznego «Miasto w morzu ognia»”, Muzeum Historii Miasta Zduńska Wola, 6 IX 2021. https://muzeumzdunskawola.pl/2021/09/06/relacja-ze-spaceru-historycznego-miasto-w-morzu-ogniu/

[24] „Bohater — historia Hufca ZHP Radomsko i Roju «Metal»”, Hufiec ZHP Radomsko. https://radomsko.zhp.pl/bohater/

[25] „Tomaszów i tomaszowianie w II wojnie światowej”, Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim. https://www.muzeumtomaszow.pl/aktualnosci/tomaszow-i-tomaszowianie-w-ii-wojnie-swiatowej

[26] „Groby harcerzy w Łodzi”, opracowanie biograficzne projektu Gra Edu. https://graedu.pl/content/ghl/zyciorysy_harcerze_lodz.pdf

[27] „Groby harcerzy w Łodzi” — biogramy Anny Dylikowej i Władysławy Matuszewskiej; dane zestawione z materiałami regionalnymi. https://graedu.pl/content/ghl/zyciorysy_harcerze_lodz.pdf

[28] „1939 — Ochotnicy do Wojska Polskiego”, kolekcja Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim w serwisie Szukaj w Archiwach. https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/kolekcje/-/kolekcje/8440850

[29] „Krótka historia AK w Zduńskiej Woli”, Muzeum Historii Miasta Zduńska Wola, 15 II 2019. https://muzeumzdunskawola.pl/2019/02/15/1950/

[30] „Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945”, publikacja Instytutu Pamięci Narodowej — kontekst organizacyjny przejścia do konspiracji. https://www.polska1918-89.pl/pdf/harcerstwo-polskie-w-okresie-okupacji-1939-1945%2C3977.pdf

Wybrana literatura i zespoły archiwalne do dalszej kwerendy

K. Jurek, Lilijka i łódka. Historia harcerstwa łódzkiego do 1939 roku, Łódź.

B. Bejm, Od „Kedywu” do baonu „Zośka”, Łódź 1994.

Archiwum Państwowe w Łodzi, zespoły dotyczące urzędów wojewódzkich, obrony przeciwlotniczej i organizacji młodzieżowych.

Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, relacje i materiały do dziejów września 1939 r., w tym wykazy ochotników.

Kroniki i ewidencje hufców ZHP: Łódź, Pabianice, Skierniewice, Zgierz, Radomsko, Tomaszów Mazowiecki, Piotrków Trybunalski, Sieradz, Wieluń, Kutno i Łowicz.

Nota redakcyjna

Prezentowany artykuł ma charakter wstępnego opracowania i służy przede wszystkim popularyzacji słabo dotąd rozpoznanego zagadnienia udziału harcerek i harcerzy z województwa łódzkiego w wojnie obronnej Polski w 1939 roku. Powstał na podstawie zgromadzonych notatek oraz kwerendy obejmującej stosunkowo łatwo dostępne publikacje naukowe, materiały Instytutu Pamięci Narodowej, opracowania muzealne i samorządowe, strony organizacji harcerskich, lokalne biogramy oraz inne zasoby internetowe.

Tekst nie rości sobie prawa do miana pełnej monografii ani zamkniętego wykazu uczestników wydarzeń. Stanowi raczej próbę uporządkowania obecnego stanu wiedzy, wskazania rozproszonych informacji i pozyskania dodatkowych nazwisk. Szczególną uwagę poświęcono rozróżnieniu między udziałem potwierdzonym źródłowo, ustaleniami opartymi na lokalnej tradycji oraz informacjami wymagającymi dalszej weryfikacji. Dotyczy to zwłaszcza przypadków, w których późniejsza działalność konspiracyjna bywa utożsamiana ze służbą pełnioną we wrześniu 1939 roku.

Publikacja ma również stworzyć punkt wyjścia do przyszłych kwerend w archiwach IPN, zbiorach organizacji harcerskich, muzeach regionalnych i archiwach państwowych. Redakcja będzie wdzięczna za wszelkie uzupełnienia, sprostowania, relacje rodzinne, fotografie i wskazania nieznanych dotąd dokumentów. Mogą one pomóc w przywróceniu nazwisk osobom, których wojenną służbę zachowano dotychczas jedynie pod zbiorowym określeniem „harcerze i harcerki września”.

PS – Jak zwykle poprosiłem o napisanie noty redakcyjnej CHatGTP, zapomniałem dodać prośbę, by w nocie zaznaczył swój wkład w napisanie tego artykułu. Dodam więc, że bez tego narzędzia artykuł ten by nie powstał. Szczególnie ważna była dodatkowa kwerenda, ale i pomoc w sposobie ujęcia i redagowania tego tekstu.

Dostaliśmy do ręki wspaniale narzędzie i mam nadzieję, że pomoże ono wielu innym historykom w pracach nad pogłębianiem tego, jak i wielu innych tematów.