Między posterunkiem, szpitalem a polem bitwy. Harcerki i harcerze województwa poznańskiego w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku / Piotr Kotlarz

Defilada harcerek podczas Zlotu Chorągwi Wielkopolskiej ZHP, Poznań–Malta, maj 1937 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 1-P-767-7. Domena publiczna. 

ARTYKUŁ NAUKOWY

Studium organizacyjne i prosopograficzne

Opracowanie na podstawie kwerendy źródeł cyfrowych, materiałów archiwalnych i notatek roboczych 17 sierpnia 2026

HARCERSTWO WIELKOPOLSKIE • WRZESIEŃ 1939

Streszczenie

Artykuł rekonstruuje udział harcerek i harcerzy działających na obszarze województwa poznańskiego w granicach obowiązujących we wrześniu 1939 r. w służbie obronnej państwa. Analiza obejmuje przygotowania Pogotowia Harcerek i Pogotowia Harcerzy, służbę obserwacyjno-meldunkową, przeciwlotniczą, sanitarną, łącznikową i opiekuńczą, udział starszyzny w Wojsku Polskim oraz przejście części środowiska do Warszawy. Szczególny nacisk położono na identyfikację konkretnych osób: członków poznańskiej stacji obserwacyjno-meldunkowej, harcerek zabezpieczających dokumentację, ofiar pierwszego dnia bombardowań, żołnierzy-harcerzy z Gniezna i Żydowa oraz uczestników obrony Kłecka. Zestawienie źródeł pokazuje zarazem granice rekonstrukcji: zniszczenie kartotek w pierwszych dniach wojny uratowało ludzi przed represjami, lecz utrudniło późniejsze odtworzenie imiennej skali służby.

Słowa kluczowe: Związek Harcerstwa Polskiego; województwo poznańskie; kampania polska 1939; Pogotowie Harcerek; Pogotowie Harcerzy; Poznań; Gniezno; Kłecko; Armia „Poznań”.

Abstract

The article reconstructs the participation of Girl Guides and Boy Scouts from the Poznań Voivodeship, within its September 1939 borders, in Poland’s defensive war. It examines pre-war emergency preparations, observation and air-raid duties, medical and liaison service, the military service of adult Scout leaders, and the eastward movement of groups that eventually reached Warsaw. A prosopographical approach identifies individuals often omitted in general accounts and separates well-attested facts from later commemorative tradition.

Keywords: Polish Scouting and Guiding Association; Poznań Voivodeship; Polish Campaign of 1939; emergency service; Poznań; Gniezno; Kłecko.

1. Wprowadzenie: od legendy zbiorowej do historii imiennej

Udział młodzieży harcerskiej w kampanii polskiej 1939 r. należy do tematów silnie obecnych w pamięci zbiorowej, a zarazem trudnych do precyzyjnego zbadania. W popularnym obrazie „harcerz września” pojawia się zwykle jako anonimowy goniec, sanitariusz albo bardzo młody obrońca miasta. Taki symbol jest prawdziwy jako synteza postaw, lecz zaciera różnice wieku, płci, przygotowania, podporządkowania służbowego i lokalnej sytuacji wojskowej. W Wielkopolsce rozpiętość ról była szczególnie duża: od kilkunastoletnich obserwatorów i harcerek obsługujących punkty pomocy, przez instruktorów organizujących pogotowie, po pełnoletnich druhów służących w regularnych oddziałach Armii „Poznań”.

Celem opracowania jest więc nie tylko wykazanie, że harcerstwo uczestniczyło w obronie państwa, lecz odpowiedź na pytania: kto konkretnie pełnił służbę, gdzie, kiedy, pod czyim zwierzchnictwem i z jakim rezultatem? Przyjęto rozumienie „udziału w wojnie obronnej” szersze niż sama walka z bronią. Obejmuje ono służbę wojskową, obronę cywilną i przeciwlotniczą, obserwację i meldowanie, łączność, ratownictwo, opiekę nad ludnością, ochronę lub zniszczenie dokumentacji oraz pracę wykonywaną na szlaku odwrotu. Takie ujęcie odpowiada faktycznemu miejscu młodzieżowej organizacji pomocniczej w państwowym systemie mobilizacyjnym.

Artykuł ma charakter studium organizacyjno-prosopograficznego. Podstawę stanowią: przedwojenne rozkazy i sprawozdania ZHP zachowane w reprodukcjach cyfrowych; materiały osobowe i wspomnieniowe udostępnione przez Kujawsko-Pomorską Bibliotekę Cyfrową; opracowania hufcowe; dokumentacja miejsc pamięci; publikacje Instytutu Pamięci Narodowej i urzędów miejskich; a także inwentarze zespołów archiwalnych. Najważniejszym archiwalnym punktem odniesienia pozostaje zespół „Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego” w Archiwum Akt Nowych, obejmujący m.in. dokumentację władz naczelnych i struktur terenowych z lat przedwojennych.¹ Materiał internetowy traktowano hierarchicznie: pierwszeństwo miały reprodukcje dokumentów i relacji, następnie publikacje instytucjonalne, a dopiero na końcu strony popularyzatorskie.

2 Województwo poznańskie według stanu z 1 września 1939 roku

Ustawa z 12 czerwca 1937 r. i przepisy wykonawcze obowiązujące od 1 kwietnia 1938 r. zmieniły granice województw poznańskiego, pomorskiego, warszawskiego i łódzkiego. Do województwa poznańskiego przyłączono z województwa łódzkiego powiaty kaliski, kolski, koniński i turecki, natomiast powiaty inowrocławski, bydgoski, szubiński i wyrzyski przeszły do województwa pomorskiego.^[2]2

Konsekwencja metodologiczna jest istotna. Granice dzisiejszego województwa wielkopolskiego nie mogą służyć jako rama dla analizy wydarzeń z 1939 r. Z kolei środowiska Kalisza, Konina, Koła i Turku należy uwzględnić, mimo że w starszych publikacjach dotyczących „harcerstwa wielkopolskiego” bywają traktowane marginalnie, ponieważ do 1938 r. podlegały innemu układowi administracyjnemu i organizacyjnemu.

3. Potencjał organizacyjny i przygotowanie do wojny

3.1. Dwie autonomiczne organizacje w jednym ZHP

Przedwojenny ZHP składał się z autonomicznych Organizacji Harcerzy i Organizacji Harcerek. Odrębność ta miała znaczenie praktyczne: struktury przygotowywały się do wojny według osobnych rozkazów, programów i sieci dowodzenia, chociaż na poziomie lokalnym współpracowały z wojskiem, władzami cywilnymi, Ligą Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Polskim Czerwonym Krzyżem oraz Przysposobieniem Wojskowym Kobiet. Ogólnopolskie opracowanie Sebastiana Piątkowskiego podkreśla, że przygotowania harcerzy nie wszędzie osiągnęły jednakowy poziom, ale właśnie Poznań należał do ośrodków najlepiej zorganizowanych.³

W części źródeł Franciszek Firlik jest wskazywany jako przedwojenny komendant Chorągwi Wielkopolskiej Harcerzy. W dostępnych źródłach internetowych jego rola jest znacznie lepiej udokumentowana dla tworzenia konspiracyjnej komendy jesienią 1939 r. niż dla formalnego kierowania całym Pogotowiem Harcerzy w dniach kampanii. Bezpieczniej mówić o nim jako o czołowym instruktorze wielkopolskim i współtwórcy środowiska, z którego powstała później komenda „Ula Przemysław”, nie zaś przypisywać mu każdą akcję poznańskiego pogotowia. Najlepiej udokumentowaną postacią pierwszych dni wojny jest Florian Marciniak, kierownik Wydziału Młodzieży Komendy Chorągwi, który pracował w poznańskim pogotowiu, a następnie przedostał się do Warszawy.⁴

3.2. Pogotowie Harcerek: liczebność, specjalności i linie alarmowe

Organizacja Harcerek była przygotowana systemowo. Pogotowie Harcerek powołano rozkazem naczelniczki z 24 września 1938 r., a rozkaz z 1 stycznia 1939 r. doprecyzował zasady służby dziewcząt powyżej piętnastego roku życia, tworzenie komend na różnych szczeblach i utrzymywanie linii alarmowych. Program obejmował służbę samarytańską i gospodarczą, obronę przeciwlotniczą i przeciwgazową, łączność oraz terenoznawstwo.⁵

Według opracowania Aleksandry Bielerzewskiej Chorągiew Wielkopolska Harcerek liczyła ponad 6000 członkiń, 260 członkiń starszyzny i około 80 instruktorek specjalności. Przygotowaniem pogotowia objęto około 2500 dziewcząt. Komendantką Pogotowia Harcerek na Wielkopolskę została hm. Włodzimira Musidłowska, a na miasto Poznań — hm. Irena Tarnowska.⁶ Dane ze sprawozdania za 1938 r. pokazują skalę konkretnych kwalifikacji: 1166 sprawności samarytańskich, 640 z terenoznawstwa, 984 z wychowania fizycznego i 377 z przysposobienia do obrony kraju. Liczby te nie są stanem osobowym służby z września, lecz wiarygodnym wskaźnikiem zdolności mobilizacyjnej.

Przewidziano dwa zasadnicze typy zespołów. Pierwszy miał pozostać na miejscu i służyć ludności oraz administracji. Drugi, lepiej przygotowany do marszu, mógł być skierowany w teren. To rozróżnienie wyjaśnia późniejszy podział losów: jedne harcerki pozostały w poznańskich szpitalach, schronach i punktach pomocy, inne ruszyły pieszo na wschód, udzielając po drodze pomocy sanitarnej i żywnościowej.

4. Poznań: służba pod bombami i kontrolowany odwrót

4.1. Stacja obserwacyjno-meldunkowa 6. Szczepu

Najlepiej udokumentowaną zbiorową akcją poznańskich harcerzy była stacja obserwacyjno-meldunkowa uruchomiona przez 6. Szczep Harcerzy na rzecz 7. Batalionu Telegraficznego. Przygotowanie nie było improwizacją: na początku 1939 r. uczestnicy przeszli kurs w Wojskowej Szkole Obserwatorów i Meldunkowych, a 12 sierpnia otrzymali karty przydziału. Posterunek zainstalowano na dachu domu przy ul. Obornickiej 147 (dzisiejsza ul. Piątkowska). Działał od 24 sierpnia do 4 września 1939 r., a więc objął mobilizację, pierwsze naloty i początek ewakuacji wojskowej.⁷

Dowódcą stacji był Józef Szafrański, zastępcą Stanisław Kudliński. W skład obsady wchodzili ponadto: Władysław Jankowiak, Władysław Kaczmarek, Teodor Kruger, Zdzisław Leitgeber, Władysław Łęszczak, Sylwester Mager, Edmund Michalak, Wiktor Paczyński, Tadeusz Radzimski, Czesław Szczegóła i Tadeusz Tomczyk.⁸ Ta trzynastoosobowa lista jest ważna z dwóch powodów. Po pierwsze, przywraca nazwiska służbie zwykle opisywanej bezosobowo. Po drugie, dowodzi powiązania harcerskiej gotowości z wojskowym systemem obserwacji i meldowania, a nie tylko z doraźną pomocą cywilną.

Zadaniem posterunku nie było „śledzenie ruchów wojsk lądowych”, jak sugerują niektóre popularne narracje, lecz obserwacja przestrzeni powietrznej i przekazywanie meldunków w ramach wojskowego systemu alarmowania. Służba wymagała rozpoznawania samolotów, prowadzenia obserwacji w zmianach, sprawnej łączności i dyscypliny meldunkowej. Zakończenie pracy 4 września wiązało się z odwrotem polskich struktur wojskowych, nie z zajęciem Poznania przez Niemców.

4.2. Teodor Łagoda: od drużyny do 3. Pułku Lotniczego

Komendantem 6. Szczepu był Teodor Łagoda. Został on zmobilizowany jako mechanik samolotowy 3. Pułku Lotniczego na Ławicy. Z personelem jednostki przeszedł szlak odwrotu na południowy wschód, w rejon Kopyczyniec i Trembowli. Po agresji sowieckiej znalazł się w niewoli i został osadzony w Starobielsku, skąd — według relacji środowiskowej — zdołał uciec trzeciego dnia; do Poznania wrócił w połowie października.⁹ Jego los pokazuje, że udział wielkopolskiego instruktora harcerskiego nie zawsze przyjmował formę „harcerskiej drużyny w walce”. Częściej kwalifikacje cywilne i organizacyjne przechodziły w regularną służbę wojskową.

4.3. Pierwszy dzień wojny: Henryk Wysocki, Edward Pietrzykowski i Marian Matczyński

Bombardowania Poznania 1 września przyniosły harcerstwu pierwsze ofiary. Henryk Wysocki, urodzony 23 maja 1922 r., harcerz 7. Poznańskiej Drużyny Harcerzy, został przydzielony do placówki obrony przeciwlotniczej przy Szkole Powszechnej nr 23 u zbiegu ulic Żeromskiego i Dąbrowskiego. Około godziny 18, podczas patrolu w rejonie ul. Bukowskiej, zginął w ostatnim tego dnia nalocie.¹⁰ Jego śmierć nie była przypadkiem biernej obecności w mieście: pozostawał na wyznaczonej służbie OPL.

Tego samego dnia zginął Edward Pietrzykowski z 2. Poznańskiej Drużyny Harcerzy im. Kazimierza Wielkiego. Urodzony 3 października 1922 r., był uczniem ślusarskim w Zakładach H. Cegielskiego, posiadał stopień ćwika i pełnił funkcję drużynowego. Zginął w rejonie ul. Polnej; ciało odnalazł jego ojciec.¹¹ Źródła odnotowują także Mariana Matczyńskiego, również z 2. PDH, rannego podczas nalotu na Ławicę.¹² Matczyński jest ważnym przykładem osoby zwykle pomijanej, gdy pamięć skupia się wyłącznie na poległych.

4.4. Florian Marciniak i transfer poznańskich kadr do Warszawy

Florian Marciniak, urodzony w Gorzycach w powiecie kościańskim i od lat związany z poznańskim harcerstwem, w pierwszych dniach wojny wykonywał zadania w dobrze przygotowanym Pogotowiu Harcerzy. Obejmowały one zabezpieczanie budynków państwowych, działania przeciwpożarowe i sanitarno-ratownicze oraz pomoc dla wojska, kolei i poczty. Następnie ruszył na wschód z wycofującymi się grupami harcerzy i dotarł do Warszawy, gdzie współorganizował tamtejsze pogotowie; został jego komendantem, a Aleksander Kamiński zastępcą.¹³

Jest to kluczowe ogniwo między kampanią a konspiracją, ale obu faz nie należy utożsamiać. Decyzję o podziemnej działalności ZHP i powierzeniu Marciniakowi kierownictwa Organizacji Harcerzy podjęto 27 września, w końcowej fazie obrony stolicy. Jego wrześniowa aktywność była najpierw jawną służbą pogotowia, potem pomocą w obronie Warszawy, a dopiero w ostatnich dniach miesiąca — organizowaniem trwałej struktury podziemnej.

5. Harcerki: służba lokalna, patrole marszowe i ochrona ludzi

5.1. Komenda i decyzja o zniszczeniu dokumentów

W ostatnich dniach sierpnia 1939 r. uruchomiono sieć alarmową Chorągwi Wielkopolskiej Harcerek. Z Głównej Kwatery Organizacji Harcerek przybyła do Poznania Irena Kisielnicka. Komendantka chorągwi Zofia Becharska-Pawłowska (w źródłach i notatkach występująca też jako Zofia Pawłowska) otrzymała zadanie ewakuacji oraz polecenie zniszczenia dokumentacji osobowej i ukrycia sztandarów. Wyjechała z Kisielnicką i niewielką grupą harcerek, natomiast Włodzimira Musidłowska przejęła samodzielne kierowanie pogotowiem na miejscu.¹⁴

Decyzja o niszczeniu kartotek miała podwójny skutek. W 1939 r. ograniczała ryzyko przejęcia przez okupanta spisów młodzieży i instruktorek; z perspektywy historyka doprowadziła jednak do trwałej luki źródłowej. Anonimowość wielu harcerek nie świadczy zatem o mniejszej skali ich pracy, lecz jest po części zamierzonym rezultatem zasad bezpieczeństwa.

5.2. Aleksandra Bielerzewska i Krystyna Frysztak

Wyjątkowo dokładnie można odtworzyć wrześniową aktywność Aleksandry Markwitz, później Bielerzewskiej, pseudonim „Klio”. Urodzona 14 maja 1919 r. w Poznaniu, od 1931 r. należała do 12. Drużyny Harcerek im. Anny Danysz, była drużynową zuchów i członkinią Akademickiego Koła Harcerskiego im. Heliodora Święcickiego. W maju lub czerwcu 1939 r. została powołana do Pogotowia Harcerek i ukończyła kurs LOPP. Otrzymała przydział służby w rejonie zamieszkania, który wykonywała do 9 września.¹⁵

Gdy polskie struktury opuszczały miasto, Bielerzewska wraz z Krystyną Frysztak dotarła do lokalu Akademickiego Koła Harcerskiego. Obie zniszczyły dokumenty i kartoteki osobowe oraz wyniosły część inwentarza.¹⁶ Jest to jedna z najlepiej potwierdzonych konkretnych akcji poznańskich harcerek w kampanii. Jej znaczenie było większe niż samo „ratowanie mienia”: przede wszystkim uniemożliwiała policji niemieckiej wykorzystanie list członkowskich do identyfikacji środowiska akademickiego i instruktorskiego.

5.3. W szpitalach, schronach i na szlaku Kutno–Bzura–Kampinos–Warszawa

Harcerki pozostające w Poznaniu zgłaszały się do szpitali, punktów ratunkowych i schronów. Wykonywały prace sanitarne, opiekuńcze, gospodarcze i łącznikowe. Część patroli marszowych wyruszyła na wschód w odzieży cywilnej, organizując pomoc dla kolumn uchodźców na zatłoczonych i ostrzeliwanych drogach. Źródło rozróżnia dwie grupy: patrole szybko zatrzymane przez Niemców oraz te, które nawiązały kontakt z Wojskiem Polskim i przeszły szlak przez Kutno, rejon bitwy nad Bzurą i Puszczę Kampinoską do Warszawy. Tam pracowały w szpitalach, zdobywały żywność i wodę dla rannych oraz pełniły służbę łączności; po kapitulacji stolicy wróciły do Poznania.¹⁷

Relacyjna podstawa tego opisu obejmuje świadectwa Zofii Becharskiej-Pawłowskiej, Wandy Juńczak-Grabskiej i J. Nykiel-Wegner oraz wspomnienie Danuty Sokolnickiej.¹⁸ Nie wszystkie relacje zostały dotąd zdigitalizowane w całości, dlatego przypisanie każdej czynności konkretnej osobie wymaga dalszej kwerendy w spuściźnie wielkopolskich instruktorek. Same nazwiska wskazują jednak realny kierunek poszukiwań i powinny zastąpić ogólnikowe określenie „bezimienne harcerki”.

6. Gniezno i ziemia gnieźnieńska: od posterunku 42-16a do frontów kampanii

6.1. Służba pomocnicza i obserwacyjno-meldunkowa

W Gnieźnie harcerze pełnili funkcje łączników, pomagali w punktach mobilizacyjnych i Straży Obywatelskiej, przenosili amunicję z uszkodzonych wagonów, opatrywali rannych oraz wspierali ewakuację ludności.¹⁹ Najbardziej konkretny przekaz dotyczy 3. Drużyny Harcerzy im. Henryka Sienkiewicza. Jej oddział dozorowania obsadził punkt obserwacyjno-meldunkowy 42-16a na dachu szkoły św. Michała i pełnił tam służbę do 5 września, gdy w Gnieźnie znajdowało się dowództwo Armii „Poznań”.²⁰

Relacja nie zachowuje nazw wszystkich członków obsady. Nie wolno ich dopisywać na podstawie późniejszych list konspiracyjnych. Można natomiast stwierdzić, że drużyna została włączona do systemu wojskowego na podobnej zasadzie jak poznański 6. Szczep. Porównanie obu przypadków pokazuje regionalny wzorzec: najlepiej przygotowane drużyny dostarczały zespoły do obserwacji i meldowania, a harcerska struktura zastępów ułatwiała organizację zmian i utrzymanie dyscypliny.

6.2. Osiem nazwisk poległych w wojnie obronnej

Powojenny wykaz hufca gnieźnieńskiego, opracowany na podstawie rozkazu komendanta hufca z 4 września 1945 r., apelu poległych z 1948 r. i późniejszych opracowań lokalnych, identyfikuje osiem osób związanych z harcerstwem, które zginęły w kampanii 1939 r.²¹ Jest to źródło memorialne, nie pełna kartoteka wojskowa. Pozwala ustalić przynależność harcerską i ogólną lokalizację śmierci, lecz informacje o stopniu wojskowym, jednostce i dokładnej dacie wymagają odrębnej weryfikacji w aktach personalnych Wojska Polskiego.

Marian Parliński — harcerz Rzeczypospolitej, porucznik, drużynowy 10. Drużyny Harcerzy im. Tadeusza Kościuszki w Żydowie; poległ we wrześniu w Puszczy Kampinoskiej.

Ludwik Świątek — harcerz Rzeczypospolitej, były drużynowy 5. Drużyny Harcerzy im. Władysława Warneńczyka w Gnieźnie; poległ w Młocinach pod Sochaczewem.

Florian Lipowicz — harcerz Rzeczypospolitej, założyciel i były drużynowy 6. Drużyny Harcerzy im. Jana III Sobieskiego w Gnieźnie; poległ w obronie Warszawy.

Wacław Henkel — harcerz orli, zastępowy drużyny im. Zawiszy Czarnego w Gnieźnie, junak Przysposobienia Wojskowego; poległ w obronie Warszawy.

Bolesław Kupny — ćwik, przyboczny 4. Drużyny Harcerzy im. Stefana Batorego w Gnieźnie, junak PW; poległ w Puszczy Kampinoskiej.

Henryk Orczykowski — wywiadowca, członek 4. Drużyny im. Stefana Batorego i junak PW; zginął od bomby lotniczej.

Maria Czarczyńska — członkini II Drużyny Harcerek w Gnieźnie; wykaz stwierdza, że poległa w wojnie obronnej, bez podania miejsca i daty.

Wacław Roehr — podharcmistrz; wykaz odnotowuje jego śmierć w wojnie obronnej bez dalszych danych.

Lista potwierdza ważną cechę udziału starszyzny: harcerska biografia często znikała w ewidencji wojskowej. Parliński był przede wszystkim porucznikiem, Henkel i Kupny — junakami PW, inni mogli być żołnierzami lub ochotnikami. Dopiero zestawienie dokumentacji wojskowej z hufcowymi księgami pamięci ujawnia ich wcześniejszą przynależność do ZHP.

7. Kłecko: harcerze w lokalnej obronie zbrojnej

Kłecko stanowi w województwie poznańskim jeden z najbardziej wyrazistych przykładów przejścia harcerzy od służby pomocniczej do bezpośredniego udziału zbrojnego. W obronie miasta uczestniczyli członkowie 9. Drużyny Harcerzy im. Mieszka I: podharcmistrz Walerian Mężyński, przyboczny drużyny; Stanisław Mężyński, wywiadowca i zastępowy; oraz Sylwester Śliwiński, wywiadowca.²² Ich nazwiska widnieją także w urzędowej ewidencji mogiły zbiorowej harcerzy w Kłecku.²³

W przypadku Śliwińskiego źródła nie są w pełni zgodne. Powojenny wykaz hufca łączy całą trójkę z rozstrzelaniem 9 września za udział w obronie Kłecka. Szczegółowa biografia opublikowana przez gminę opisuje jednak wcześniejsze wydarzenie: 8 września około godziny 14 Szczepan Woźnicki sformował kilkunastoosobowy patrol rozpoznawczy z chłopców w wieku 16–19 lat. Śliwiński dołączył do grupy, która nad Małą Wełną zetknęła się z Niemcami jadącymi od strony Wągrowca; został śmiertelnie ranny w wymianie ognia, a jego ciało przeniesiono do kościoła.²⁴

Najbardziej prawdopodobna rekonstrukcja rozdziela zatem losy trzech harcerzy: Śliwiński zginął w walce 8 września, natomiast bracia Mężyńscy zostali rozstrzelani następnego dnia po opanowaniu miasta. Urzędowa nazwa mogiły zbiorowej i skrótowy język tablicy pamiątkowej ujednoliciły okoliczności śmierci. Przypadek ten pokazuje, dlaczego historia imienna wymaga konfrontowania źródła memorialnego z narracją zdarzeniową.

8. Wschodnie powiaty województwa: Kalisz i Konin

8.1. Kalisz — udokumentowana ciągłość, słabiej rozpoznany wrzesień

Kalisz należał do województwa poznańskiego dopiero od kwietnia 1938 r. Materiał internetowy potwierdza rozwinięte środowisko harcerskie i późniejszą, październikową akcję wyniesienia sztandaru z zajętego przez Niemców lokalu ZHP.²⁵

Nie daje jednak wystarczającej podstawy do przypisania konkretnym kaliskim osobom służby sanitarnej, łącznikowej albo bojowej we wrześniu. W notatkach pojawiają się nazwiska żołnierzy 25. Dywizji Piechoty i 29. Pułku Strzelców Kaniowskich, ale samo spotkanie ich na szlaku bojowym z rejonem Kalisza nie dowodzi przynależności harcerskiej.

Dlatego przypadek Kalisza należy opisać ostrożniej: miejscowe Pogotowie Harcerek i Harcerzy zostało uruchomione w ramach mobilizacji ogólnopolskiej, a starsi członkowie środowiska mogli trafić do wojska lub służb pomocniczych, lecz dostępne cyfrowo źródła nie pozwalają jeszcze stworzyć wiarygodnej listy imiennej. Najbardziej obiecujące są księgi rozkazów hufców, kroniki drużyn i akta miejskiego Komitetu OPL, o ile zachowały się w Archiwum Państwowym w Kaliszu lub w zbiorach regionalnych.

8.2. Konin — 9. Drużyna na posterunkach OPL

W Koninie można potwierdzić konkretną jednostkę, choć nadal bez nazwisk. 5 września, po ewakuacji władz miejskich, policji i Powiatowej Komendy Uzupełnień, harcerze 9. Drużyny pełniący obronę przeciwlotniczą opuścili miasto, lecz jeszcze tego samego dnia wrócili na stanowiska obserwacyjne.²⁶ Epizod ten jest cenny, ponieważ odsłania problem załamania zwierzchnictwa: drużyna utrzymała zdolność działania mimo czasowego zaniku administracyjnego kierownictwa.

Historia hufca podaje, że w 1939 r. środowisko konińskie obejmowało około 23 jednostek, przy czym dane dotyczące drużyn harcerek są niepełne.²⁷ Wymienieni w notatkach Jadwiga Szymczakówna i Stanisław Wiśniewski kierowali samodzielnymi hufcami w 1923 r.; nie ma podstaw, by bez dodatkowego źródła przypisywać im kierowanie służbą w 1939 r. Kwerenda imienna powinna skoncentrować się na składzie 9. Drużyny i dokumentacji miejskiej OPL.

9. Od służby harcerskiej do służby wojskowej

Najtrudniejszą do policzenia grupę stanowili pełnoletni harcerze i instruktorzy zmobilizowani do Wojska Polskiego. W aktach wojskowych występują jako oficerowie, podoficerowie, szeregowi, mechanicy, sanitariusze czy łącznościowcy, bez informacji o przynależności do ZHP. Z kolei kroniki harcerskie zapamiętały stopień i drużynę, lecz często nie podają numeru pułku. Z tego powodu nie należy tworzyć pozornie precyzyjnych zestawień wyłącznie przez nakładanie list żołnierskich na listy harcerskie.

Mimo ograniczeń źródła pozwalają wyróżnić trzy drogi. Pierwsza prowadziła przez mobilizację specjalistyczną, czego przykładem jest Teodor Łagoda w 3. Pułku Lotniczym. Druga obejmowała żołnierzy związanych wcześniej z hufcem gnieźnieńskim — Parlińskiego, Świątka, Lipowicza i innych — poległych na szlaku odwrotu Armii „Poznań”, w Puszczy Kampinoskiej i w obronie Warszawy. Trzecia była drogą grup pogotowia, które nie miały statusu regularnych oddziałów, ale wraz z cofającym się wojskiem wykonywały służbę łącznikową, sanitarną i gospodarczą. Dotyczyło to zarówno harcerzy Marciniaka, jak i patroli wielkopolskich harcerek.

Bitwa nad Bzurą pojawia się w pamięci harcerskiej jako kluczowy punkt marszu na wschód. Nie oznacza to jednak, że każda grupa z Wielkopolski walczyła tam z bronią. W przypadku harcerek źródło mówi o pracy w szpitalach, dostarczaniu wody i żywności oraz łączności. W przypadku starszych harcerzy-żołnierzy udział bojowy wynikał z przynależności do jednostek wojskowych, nie z odrębnej formacji ZHP.

10. Bilans i znaczenie udziału harcerstwa

Kwerenda prowadzi do pięciu wniosków. Po pierwsze, udział harcerstwa w wojnie obronnej miał charakter sieciowy, a nie jednolicie wojskowy. ZHP dostarczał gotowych zespołów, dowódców, łączności wewnętrznej, wyszkolenia sanitarnego i umiejętności terenowych. Państwo wykorzystywało tę zdolność w ramach OPL, obserwacji i meldowania, ratownictwa oraz pomocy administracji.

Po drugie, płeć wpływała na formalny podział zadań, ale nie wyznaczała prostej granicy między „aktywną walką” a „bierną pomocą”. Mężczyźni częściej trafiali do wojska, PW i posterunków obserwacyjnych; kobiety dominowały w służbie sanitarnej, gospodarczej i opiekuńczej. Jednak patrole harcerek przemieszczały się przez obszar walk nad Bzurą, pracowały pod ostrzałem i utrzymywały łączność, zaś zabezpieczenie kartotek było działaniem z zakresu bezpieczeństwa organizacyjnego o bezpośrednim znaczeniu dla życia członków ZHP.

Po trzecie, najpełniej udokumentowane są Poznań i Gniezno. Nie musi to oznaczać, że w Kaliszu, Kole, Turku, Lesznie, Rawiczu, Ostrowie czy Jarocinie służba była mniejsza. Jest to przede wszystkim efekt stanu zachowania i cyfrowej dostępności źródeł. Tam, gdzie przetrwała kronika drużyny, wykaz poległych lub szczegółowa relacja, pojawiają się nazwiska; tam, gdzie dokumenty zniszczono albo pozostają nieopracowane, widoczna jest tylko działalność zbiorowa.

Po czwarte, kampania wrześniowa była dla wielkopolskiego harcerstwa momentem przejścia, nie zaś początkiem od zera. Sprawności zdobywane w 1938 i 1939 r., kursy wojskowe oraz linie alarmowe przełożyły się na natychmiastową służbę. Po odwrocie i zajęciu regionu te same więzi umożliwiły budowę konspiracji. Nie należy jednak przenosić późniejszych pseudonimów, funkcji i struktur Szarych Szeregów wstecz na pierwsze dni września.

Po piąte, historia imienna zmienia ocenę zjawiska. Obok ikon — Floriana Marciniaka, Henryka Wysockiego czy Edwarda Pietrzykowskiego — pojawiają się mniej znani: Marian Matczyński, Teodor Łagoda, Krystyna Frysztak, Irena Kisielnicka, Marian Parliński, Ludwik Świątek, Wacław Henkel, Bolesław Kupny i Sylwester Śliwiński. Ich losy układają się w pełniejszy obraz: od posterunku na dachu i teczek niszczonych w lokalu akademickim, przez warsztat lotniczy i kolumny uchodźców, po Puszczę Kampinoską, Warszawę i lokalną obronę Kłecka.

12. Postulaty dalszej kwerendy

Archiwum Akt Nowych: przegląd jednostek zespołu „Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego” dotyczących Chorągwi Wielkopolskiej, Pogotowia Harcerek i Harcerzy, sprawozdań za 1938 r. oraz korespondencji mobilizacyjnej z 1939 r.

Archiwum Państwowe w Poznaniu i archiwa oddziałowe: zestawienie akt Komendy Okręgu Wielkopolskiego ZHP z dokumentacją urzędów wojewódzkich, miejskich komitetów OPL, PCK, kolei i 7. Batalionu Telegraficznego.

Centralne Archiwum Wojskowe / Wojskowe Biuro Historyczne: weryfikacja przydziałów i okoliczności śmierci Mariana Parlińskiego, Ludwika Świątka, Floriana Lipowicza, Wacława Henkla, Bolesława Kupnego, Henryka Orczykowskiego i Wacława Roehra.

Archiwa regionalne w Kaliszu, Koninie, Kole i Turku: identyfikacja składu 9. Drużyny w Koninie, obsad posterunków OPL oraz imiennych list Pogotowia Harcerek na terenach włączonych do województwa w 1938 r.

Zbiory Komisji Historycznych ZHP i relacje rodzinne: dotarcie do pełnych świadectw Wandy Juńczak-Grabskiej, J. Nykiel-Wegner i Danuty Sokolnickiej oraz do materiałów Krystyny Frysztak.

Przypisy:

Bibliografia selektywna

Źródła archiwalne i reprodukcje cyfrowe

Archiwum Akt Nowych, zespół „Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego”, inwentarz zespołu 49082.

Archiwum Pomorskie Armii Krajowej — materiały osobowe Aleksandry Bielerzewskiej z d. Markwitz ps. „Klio”, reprodukcja w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej.

Materiały Ewy Mikołajczak-Kolanowskiej, w tym opracowanie Czesława Promińskiego i wykaz poległych Hufca Gniezno, reprodukcja w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej.

„Wiadomości Urzędowe. Organ Naczelnictwa ZHP” 1938, nr 8; 1939, nr 1 i nr 6.

Ustawa z 12 czerwca 1937 r. o zmianie granic województw, Dz.U. 1937 nr 46 poz. 350; rozporządzenie z 28 marca 1938 r., Dz.U. 1938 nr 22 poz. 199.

Opracowania i relacje

Bielerzewska Aleksandra, „Służba harcerek wielkopolskich 1939–1945”.

Piątkowski Sebastian, „Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945”, „Biuletyn IPN” 2011, nr 5–6.

Promiński Czesław, „Wspomnienia z lat wojny 1939/45”, oprac. na podstawie dokumentu hm. Ludwika Gruszki i wspomnień własnych.

Sokolnicka Danuta, „Wspomnienia harcerki”, w: „Dni klęski, dni chwały”, Poznań 1970, s. 253–257.

Źródła internetowe instytucjonalne

Instytut Pamięci Narodowej — Oddział w Poznaniu: materiały o Florianie Marciniaku oraz bombardowaniu Poznania 1 września 1939 r.

Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie: „Czuwaj!”.

Hufce ZHP Poznań-Jeżyce, Gniezno, Konin i Inowrocław: strony historyczne i kronikarskie.

Miasto Poznań, Miasto Kalisz, Gmina Kłecko i Wielkopolski Urząd Wojewódzki: materiały historyczne i ewidencja miejsc pamięci.

Nota edytorska

Przypisy zastosowano w formie odsyłaczy liczbowych z wykazem na końcu artykułu. Datę dostępu podano dla zasobów aktualizowanych. Pisownię stopni i nazw drużyn ujednolicono, zachowując formy nazwisk występujące w źródłach. Określenie „wojna obronna” odnosi się do kampanii polskiej 1939 r., obejmującej także agresję Związku Sowieckiego od 17 września. W katalogu osób nie uzupełniano brakujących danych na podstawie samego podobieństwa nazwisk.

Nota odautorska

Przy przygotowaniu niniejszego artykułu autor korzystał z narzędzia ChatGPT firmy OpenAI. Narzędzie wspomagało kwerendę materiałów dostępnych w Internecie i bibliotekach cyfrowych, porządkowanie przekazanych notatek, wyszukiwanie pominiętych osób i faktów, porównywanie rozbieżnych informacji, a także opracowanie roboczej struktury oraz redakcję tekstu. Uzyskane w ten sposób rezultaty zestawiono z przywołanymi źródłami; przed kolejnymi publikacjami będą one również podlegały dalszej weryfikacji i korekcie autora.

O wyborze materiału, sposobie jego przedstawienia, interpretacji źródeł oraz ostatecznym kształcie artykułu decyduje autor, który ponosi odpowiedzialność za opublikowaną treść. Artykuł ma charakter publicystyczny i popularyzatorski, nie zaś wyczerpującego opracowania naukowego. Jego zamierzeniem jest uporządkowanie obecnego stanu wiedzy, przywrócenie pamięci o możliwie wielu uczestniczkach i uczestnikach wydarzeń oraz zachęcenie do dalszych poszukiwań i badań nad udziałem wielkopolskiego harcerstwa w wojnie obronnej 1939 roku.

Apel o udostępnienie dokumentów i relacji dotyczących wielkopolskiego harcerstwa we wrześniu 1939 roku

Zwracam się do rodzin przedwojennych harcerek i harcerzy, regionalistów, historyków, archiwistów, członków ZHP oraz wszystkich osób przechowujących pamiątki związane z wojną obronną Polski w 1939 roku.

Przygotowywany artykuł o udziale harcerek i harcerzy z województwa poznańskiego — w jego ówczesnych granicach administracyjnych — ujawnił, jak wiele wydarzeń pozostaje dotąd słabo rozpoznanych. W dostępnych opracowaniach działalność harcerstwa przedstawiana jest najczęściej zbiorowo. Nadal brakuje nazwisk uczestników, dokładnych opisów wykonywanych zadań, nazw drużyn i hufców, miejsc służby oraz informacji o dalszych losach poszczególnych osób.

Poszukiwane są w szczególności:

• dzienniki, pamiętniki, wspomnienia i relacje rodzinne;

• listy i kartki pocztowe pisane latem lub jesienią 1939 roku;

• fotografie harcerek i harcerzy, drużyn, obozów, kursów oraz posterunków służbowych;

• legitymacje, książeczki służbowe, przydziały mobilizacyjne i zaświadczenia;

• kroniki drużyn i hufców, księgi rozkazów, wykazy członków oraz sprawozdania;

• dokumenty Pogotowia Harcerek, Pogotowia Harcerzy, obrony przeciwlotniczej, PCK i Przysposobienia Wojskowego;

• informacje o służbie sanitarnej, łącznikowej, obserwacyjno-meldunkowej, wartowniczej i opiekuńczej;

• świadectwa udziału harcerzy w Wojsku Polskim, Armii „Poznań”, bitwie nad Bzurą i obronie Warszawy;

• dokumenty dotyczące pomocy uchodźcom, rannym i ludności cywilnej;

• informacje o poległych, rannych, zaginionych, jeńcach wojennych i osobach powracających z kampanii;

• niepublikowane nagrania, wywiady oraz zapamiętane przekazy rodzinne.

Cenne mogą okazać się nawet wiadomości fragmentaryczne: nazwisko, pseudonim, nazwa drużyny, fotografia z podpisem, pojedyncza data albo wspomnienie zasłyszane od rodziców czy dziadków. Istotne są również sprostowania informacji już opublikowanych. Każdy taki ślad może pomóc w identyfikacji zapomnianej osoby lub połączeniu rozproszonych przekazów.

Proszę, aby w miarę możliwości do przekazywanych materiałów dołączyć informację o ich pochodzeniu: kto jest autorem dokumentu lub relacji, kogo ona dotyczy, kiedy została sporządzona i w jaki sposób trafiła do obecnego właściciela. W przypadku fotografii szczególnie pomocne będą nazwiska przedstawionych osób, przybliżona data, miejsce wykonania zdjęcia i nazwa jednostki harcerskiej.

Nie ma potrzeby przekazywania oryginałów. Do wstępnego rozpoznania wystarczą czytelne skany, fotografie cyfrowe albo dokładny opis posiadanych materiałów. Sposób ich ewentualnego wykorzystania, zakres publikacji oraz podpisanie właściciela lub źródła zostaną każdorazowo uzgodnione. Na życzenie informacja może zostać wykorzystana anonimowo.

Celem przedsięwzięcia nie jest stworzenie zamkniętego i ostatecznego wykazu, lecz możliwie wierne odtworzenie działalności ludzi, których nazwiska zbyt często zniknęły za ogólnym określeniem „harcerki i harcerze września”. Zgromadzone świadectwa mogą nie tylko wzbogacić przygotowywany artykuł, lecz także ocalić rodzinne i regionalne historie przed zapomnieniem oraz stworzyć podstawę dla przyszłych, pogłębionych badań.

Proszę o kontakt:

Piotr Kotlarz
redaktor.naczelny.wobec@gmail.com

Będę wdzięczny za udostępnienie tego apelu wszystkim osobom i instytucjom, które mogą posiadać związane z tematem dokumenty, fotografie lub wspomnienia.