Napoleona w Auxonne. Obraz François Flamenga z 1896 roku. Domena publiczna. 

Wprowadzenie

Lata 1785–1789 były w życiu Napoleona Bonapartego okresem formowania charakteru, poglądów politycznych i ambicji, które w kolejnych dekadach miały odmienić historię Europy. Młody podporucznik artylerii żył jeszcze na pograniczu dwóch światów — korsykańskiego patriotyzmu i kariery wojskowej w służbie monarchii Burbonów.

W tych kilku latach nałożyły się na siebie trzy wielkie procesy: kryzys monarchii francuskiej, przemiany polityczne na Korsyce, trudna sytuacja rodziny Bonapartów po śmierci ojca.

Napoleon znajdował się pomiędzy dwiema ojczyznami — Korsyką i Francją — i długo nie potrafił zdecydować, z którą z nich powinien związać swoją przyszłość.

Jednocześnie sama Francja znajdowała się u progu gwałtownego przesilenia politycznego i społecznego, które już w 1789 roku miało przerodzić się w rewolucję.

W tych kilku latach Napoleon przeszedł drogę od ubogiego oficera z prowincji do człowieka świadomie budującego własną tożsamość polityczną i intelektualną. Właśnie wtedy powstały jego pierwsze teksty polityczne, historyczne i filozoficzne; wtedy ujawniły się również jego fascynacje oświeceniem, republikanizmem i korsykańskim nacjonalizmem.

Francja u schyłku ancien régime

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych XVIII wieku Królestwo Francji znajdowało się w stanie głębokiego kryzysu finansowego, społecznego i politycznego. Monarchia Burbonów traciła autorytet, a państwo było praktycznie niewypłacalne.

Skarb królewski obciążały koszty wcześniejszych konfliktów zbrojnych, utrzymania dworu w Wersalu oraz ogromne wydatki związane z udziałem Francji w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Finansowanie wojny poprzez kolejne pożyczki doprowadziło do gwałtownego wzrostu długu publicznego.

Szczególnie widoczna była niewydolność systemu podatkowego ancien régime’u. Uprzywilejowane stany — szlachta i duchowieństwo — korzystały z licznych zwolnień fiskalnych, podczas gdy główny ciężar podatków spoczywał na stanie trzecim.

Próby reform podejmowane przez ministrów finansów, takich jak Anne Robert Jacques Turgot, Jacques Necker czy Charles Alexandre de Calonne, kończyły się niepowodzeniem wobec oporu elit.

Kryzys gospodarczy szybko połączył się z katastrofą społeczną. Nieurodzaje lat 1787–1788, gwałtowne burze gradowe oraz ciężka zima 1788/1789 doprowadziły do dramatycznego wzrostu cen chleba i pogłębiającej się biedy.

Coraz większa część społeczeństwa obwiniała za sytuację Ludwika XVI oraz Marię Antoninę, przedstawianą przez propagandę jako symbol rozrzutności i oderwania od problemów zwykłych ludzi. Szczególne znaczenie miała tzw. afera naszyjnikowa z lat 1785–1786¹.

Równolegle rozprzestrzeniały się idee oświecenia. Dzieła Woltera, Rousseau i Monteskiusza popularyzowały pojęcia wolności obywatelskiej, suwerenności narodu i ograniczenia absolutyzmu.

Szczególne znaczenie miała broszura Qu’est-ce que le Tiers-État? („Czym jest stan trzeci?”), opublikowana na początku 1789 roku przez Emmanuela Josepha Sieyèsa. Autor twierdził, że stan trzeci jest prawdziwym narodem i powinien posiadać pełnię praw politycznych.

W maju 1789 roku zwołano Stany Generalne. Konflikt wokół sposobu głosowania doprowadził do kryzysu ustrojowego. 17 czerwca przedstawiciele stanu trzeciego ogłosili się Zgromadzeniem Narodowym, a kilka dni później złożyli słynną Przysięgę w Sali do Gry w Piłkę.

Dla wielu Francuzów był to moment przełomowy — monarchia absolutna przestała wydawać się wszechmocna.

W tym samym czasie idee rewolucyjne oddziaływały również na młodego Napoleona Bonapartego. Studiując w szkołach wojskowych, zetknął się z filozofią oświecenia i dziełami Rousseau. Rewolucja stworzyła warunki, które w kolejnych latach umożliwiły jego błyskotliwą karierę wojskową i polityczną.

Valence — początek oficerskiej kariery

W 1785 roku, po przyspieszonym ukończeniu École Militaire, Napoleon otrzymał stopień podporucznika artylerii i został skierowany do pułku artylerii La Fère stacjonującego w Valence.

Pułk należał do najbardziej prestiżowych jednostek artyleryjskich armii francuskiej. Artyleria uchodziła za elitę armii — wymagała znajomości matematyki, geometrii i nowoczesnej techniki wojskowej.

Napoleon był jednym z najmłodszych oficerów w pułku i jedynym Korsykaninem w swojej jednostce. Otrzymywał niewielki żołd i żył bardzo skromnie. Wynajmował mały pokój nad kawiarnią prowadzoną przez Marie‑Claudine Bou przy Grande‑Rue.

Po śmierci ojca, Carla Buonapartego, w 1785 roku znaczną część pieniędzy wysyłał rodzinie na Korsykę.

W kieszeni miał zaledwie sto pięćdziesiąt siedem franków i szesnaście solidów. Razem z Alexandrem des Mazis udał się dyliżansem do Valence. Podczas podróży miał wykrzyknąć: „Wolny! Jestem wolny!”, co dobrze oddaje jego ulgę po siedmiu latach życia w internatach.

W Valence Napoleon uczył się praktycznej służby wojskowej: obsługi dział, budowy baterii, sporządzania map i organizacji marszów.

Życie w Valence było jednak nie tylko szkołą wojskową. Napoleon dużo czytał, pisał pierwsze teksty literackie i historyczne oraz pracował nad historią Korsyki. Był zamknięty w sobie, oszczędny i melancholijny.

Młody oficer szybko zaczął uchodzić za człowieka niezwykle ambitnego, lecz mało towarzyskiego. Mówił z silnym korsykańskim akcentem, był ubogi i nie należał do francuskiej arystokracji.

Lektury, pisanie i narodziny ideologii

Pobyt w Valence był jednym z najważniejszych etapów intelektualnego dojrzewania Napoleona.

Czytał obsesyjnie historię starożytną, geografię, matematykę, filozofię i teorię wojskowości. Największy wpływ wywarli na niego Rousseau, Plutarch oraz autorzy opisujący wielkich wodzów starożytności.

Fascynowali go Aleksander Wielki, Juliusz Cezar, republikańska Sparta i republikański Rzym.

Napoleon pisał wtedy pierwsze eseje polityczne i filozoficzne. Interesowały go zagadnienia tyranii, wolności narodów, organizacji państwa i roli armii.

W 1786 roku stworzył esej O samobójstwie, będący mieszanką młodzieńczej egzaltacji, romantycznego pesymizmu i korsykańskiego patriotyzmu.

„Moi rodacy są obciążeni łańcuchami, podczas gdy ze strachem całują rękę, która ich uciska”.

Esej był zarazem oskarżeniem wobec Francji, manifestem korsykańskiego nacjonalizmu i wyrazem osobistego osamotnienia.

W tym samym okresie zaczął pisać Historię Korsyki oraz Listy o Korsyce. Przedstawiał w nich Francję jako okupanta niszczącego dawną wolność wyspy.

Lyon 1786 — zamieszki robotników jedwabiu i udział Napoleona

Tło konfliktu

12 sierpnia 1786 roku Napoleon Bonaparte wraz ze swoim batalionem wyruszył do Lyonu, gdzie trwały gwałtowne niepokoje społeczne związane ze strajkiem robotników przemysłu jedwabniczego².

Strajk rozpoczął się 7 sierpnia i był odpowiedzią na niewprowadzenie obiecanej taryfy płacowej.

Dodatkowym źródłem napięć była decyzja arcybiskupa Montazeta o przywróceniu podatku od wina.

Wybuch strajku

7 sierpnia rozpoczęli strajk tkacze jedwabiu, a wkrótce dołączyli kapelusznicy domagający się podwyżek płac.

Na czele protestujących stanęli przywódcy poszczególnych grup, między innymi Pierre Sauvage.

Demonstranci udali się pod rezydencję prorektora kupców Louisa Tolozana de Montfort, żądając ustanowienia nowej taryfy płac.

Brak reakcji władz doprowadził do eskalacji przemocy. Doszło do starć z policją i wojskiem.

Reakcja władz

9 sierpnia konsulat przyjął nową strategię: chwilowo zgodzić się na ustępstwa, podzielić protestujących i przeczekać do przybycia wojsk królewskich. Do Lyonu wezwano pułk artylerii La Fère, w którym służył Napoleon. Władze zakazały zgromadzeń robotniczych i działalności organizacji czeladniczych. Był to jeden z pierwszych przykładów działań wymierzonych przeciw organizacjom robotniczym.

Proces i egzekucje

Aresztowano około dziesięciu robotników, w tym: Jean‑Jacques’a Nerina, Josepha‑Antoine’a Dapiano i Pierre’a Sauvage’a.

11 sierpnia rozpoczął się proces oskarżonych o bunt przeciw porządkowi publicznemu.

12 sierpnia 1786 roku Nerin, Dapiano i Sauvage zostali publicznie powieszeni przed ratuszem.

Znaczenie wydarzeń

Wydarzenia w Lyonie były jednym z najważniejszych wystąpień robotniczych przed rewolucją francuską.

Pokazały: narastający konflikt społeczny, narodziny polityki antyzwiązkowej, rozwój liberalizacji gospodarki, zapowiedź późniejszych buntów Canutów.

Udział Napoleona

Napoleon nie odegrał bezpośredniej roli politycznej ani militarnej w tłumieniu zamieszek. 12 sierpnia 1786 roku jego pułk został skierowany do Lyonu; do miasta dotarł 15 sierpnia, dokładnie w swoje siedemnaste urodziny; służył w pułku artylerii La Fère.

W czasie pobytu w Lyonie Napoleon złożył do miejscowej Akademii rozprawę konkursową zatytułowaną:

„Jakie uczucia należy najbardziej zalecać, aby uszczęśliwić człowieka?”

W tym okresie rozważał nawet służbę wojskową w Imperium Osmańskim z powodu frustracji związanej z powolnym awansem.

30 sierpnia pułk powrócił do Valence, a 1 września Napoleon uzyskał pierwszy urlop i wyjechał na Korsykę.

Korsyka — ojczyzna młodego Bonapartego

Korsyka po podboju francuskim

Korsyka została przyłączona do Francji w 1768 roku, kiedy Republika Genui sprzedała Francji prawa do wyspy.

Rok później wojska francuskie pokonały siły korsykańskie pod wodzą Pasquale Paolego w bitwie pod Ponte Nuovo.

Paoli stał się symbolem korsykańskiej walki o niepodległość i bohaterem młodego Napoleona.

Ojciec Napoleona, Carlo Buonaparte, początkowo popierał Paolego, lecz po klęsce Korsyki przeszedł na stronę francuską.

Dzięki temu rodzina Bonapartów uzyskała możliwość korzystania z francuskiego systemu edukacyjnego.

Korsykańska tożsamość Napoleona

W latach 1786–1789 Napoleon uważał się przede wszystkim za Korsykanina.

W domu mówił głównie po korsykańsku i włosku; języka francuskiego nauczył się dopiero podczas edukacji na kontynencie.

Jego największym bohaterem był Pasquale Paoli, którego uważał za symbol walki narodowowyzwoleńczej.

Napoleon wielokrotnie pisał o prawie Korsykanów do oporu wobec francuskiego panowania.

Jednocześnie coraz wyraźniej dostrzegał ograniczenia korsykańskiej polityki lokalnej — biedę wyspy, konflikty rodowe oraz brak nowoczesnych instytucji.

Rodzina Bonapartów i śmierć ojca

Rodzina Bonapartów należała do drobnej korsykańskiej szlachty pochodzenia włoskiego.

Najważniejszym wydarzeniem rodzinnym tego okresu była śmierć Carla Buonapartego w lutym 1785 roku.

Ojciec Napoleona zmarł prawdopodobnie na raka żołądka, pozostawiając rodzinę w trudnej sytuacji finansowej.

Napoleon poczuł się odpowiedzialny za matkę i rodzeństwo.

Szczególnie troszczył się o: Józefa, Lucjana, Elizę, Ludwika, Paulinę, Karolinę, Hieronima.

Doświadczenia związane ze śmiercią ojca i odpowiedzialnością za rodzinę wykształciły w Napoleonie przekonanie, że rodzina stanowi podstawę kariery politycznej.

Na Korsyce (1786–1788)

We wrześniu 1786 roku Napoleon powrócił na Korsykę po niemal ośmioletniej nieobecności³. Do Ajaccio wrócił jako młody oficer armii francuskiej.

Pobyt na wyspie, początkowo planowany jako krótki urlop, przedłużył się do niemal roku.

Napoleon zajmował się zarządzaniem majątkiem rodzinnym, obserwował sytuację polityczną i utrzymywał kontakty z korsykańskimi patriotami.

W tym czasie jego starszy brat Józef ukończył studia prawnicze w Pizie, a Lucien coraz wyraźniej zdradzał zainteresowanie ideami rewolucyjnymi.

Między listopadem 1787 a końcem stycznia 1788 roku Napoleon przebywał również w Paryżu, próbując rozwijać interesy rodzinne.

Po niemal roku i dziewięciu miesiącach nieobecności 1 czerwca 1788 roku powrócił do pułku La Fère, stacjonującego w Auxonne.

Auxonne — narodziny przyszłego stratega

W 1788 roku Napoleon został przeniesiony do Auxonne, jednego z najważniejszych ośrodków artyleryjskich Francji⁴. To właśnie tam jego zainteresowania polityczne i wojskowe osiągnęły nowy poziom.

Żył niezwykle surowo — spał po kilka godzin dziennie, jadł jeden posiłek i poświęcał nawet piętnaście godzin na naukę.

Studiował: matematykę, artylerię, historię wojskowości, organizację państwa.

Napisał dziesiątki tekstów wojskowych, filozoficznych i politycznych. Powstawały pierwsze projekty regulaminów i konstytucji, zdradzające jego przyszłe zdolności administracyjne.

Szkoła artylerii w Auxonne, kierowana przez generała barona Jeana‑Pierre’a du Teila, należała do najbardziej nowoczesnych ośrodków wojskowych Francji.

Napoleon uważał, że nowoczesna wojna jest przede wszystkim nauką.

W Auxonne poznał również ludzi, którzy odegrali później ważną rolę w jego życiu: Jean‑Andoche Junota, Antoine’a Christophe’a Salicetiego.

Coraz wyraźniej interesował się polityką. Analizował historię republik i mechanizmy tyranii, zastanawiając się nad relacją między armią a społeczeństwem.

W 1789 roku napisał między innymi dramat Hrabia Essex oraz rozprawę Dissertation sur l’Autorité Royale, w której podważał sens monarchii absolutnej.

W Auxonne zdobywał także pierwsze doświadczenia związane z dowodzeniem i tłumieniem niepokojów społecznych. Jednocześnie chaotycznie poszukiwał możliwości swej dalszej kariery. Rozważał służbę wojskową w Imperium Osmańskim z powodu frustracji związanej z powolnym awansem w armii francuskiej.

Zakończenie

Lata 1785–1789 były dla Napoleona Bonapartego okresem niezwykle intensywnego dojrzewania politycznego, intelektualnego i emocjonalnego.

Był jeszcze ubogim korsykańskim oficerem armii francuskiej, ale już wtedy ujawniały się cechy, które miały zadecydować o jego przyszłości: ogromna ambicja, pracowitość, fascynacja historią i wojskowością, zainteresowanie polityką, przekonanie o własnym przeznaczeniu.

Jednocześnie pozostawał rozdarty między Korsyką a Francją. Rewolucja francuska miała jednak wkrótce sprawić, że wybierze Francję — i wykorzysta kryzys starego porządku do budowy własnej potęgi.       

                              Piotr Kotlarz

Przypisy: