Dzieje świata (cz. 5. Homo erectus – powstawanie odrębnych podgatunków) / Piotr Kotlarz

Plik:Gran Dolina 2012 (Sierra de Atapuerca).jpg. Plik ten jest licencjonowany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 2.0

Przedstawione powyżej informacje i teorie dotyczące pobytu pierwszych przedstawicieli hominidów na terenach Europy powstały głównie na bazie zabytków kultury materialnej (narzędzi – głównie kamiennych, śladów szałasów, kości zwierząt, itp.). Zachowały się z tego, bardzo długiego, prawie dwumilionowego okresu, również kości należące do twórców tych kultur. Niestety są to zabytki bardzo nieliczne, szczątkowe, często niekompletne. Trudno na ich bazie prześledzić zmiany zachodzące w poszczególnych populacjach, trudno też udowodnić hipotezy na temat kierunków i przyczyn tych zmian. Niemniej jednak archeolodzy i antropolodzy wyodrębnili kilka grup hominidów, których przedstawiciele wyróżniali się odrębnymi cechami dotyczącymi budowy zewnętrznej, (np. wzrostu, wagi, kształtu czaszki) oraz wielkości mózgu¹.

Przedstawione poniżej podgatunki² wczesnych hominidów zapewne nie wyczerpują całości obrazu. Nie wiemy też, czy część z nich nie współistniało równocześnie. Nasza wiedza w tym zakresie jest wciąż bardzo niewielka. Przykładem odkrycie w 2013 roku nowego gatunku z rodziny Homo, tzw. Homo naledi.

Dziś przyjmuje się hipotezę, że Homo naledi był prymitywnym gatunkiem, który liczy sobie zaledwie 300 000 lat i prawdopodobnie był potomkiem wczesnego Homo erectusa o małym mózgu. Mógł żyć w lesie galeriowym wzdłuż strumieni i przetrwać w izolacji³. [Mógł to być jednak przypadek regresu ewolucyjnego spowodowanego gwałtowną zmianą środowiska w wyniku jakiegoś kataklizmu.]

Homo naledi został odkryty w październiku 2013 roku podczas prac archeologicznych prowadzonych przez międzynarodowy zespół pod kierownictwem Lee R. Bergera w jednej z jaskiń na terenie Republiki Południowej Afryki. Po raz pierwszy gatunek opisano naukowo w 2015 roku w elektronicznym wydaniu eLife. Żył w plejstocenie; dokładny wiek znanych skamieniałości przedstawicieli gatunku jest niepewny, lecz badania Dirksa i współpracowników (2017) pozwoliły na stwierdzenie, że skamieniałości te najprawdopodobniej mają nie mniej niż 236 tysięcy lat i nie więcej niż 335 tysięcy lat.

Odkrycia dokonano w komorze Dinaledi (na głębokości około 30 m) w trudno dostępnych głębokich partiach jaskini Rising Star (26°1′13′′ S; 27°42′43′′ E), położonej w prowincji Gauteng w odległości ok. 50 km na północny zachód od Johanesburga. W jaskini odnaleziono skamieniałe szczątki (1550 kości) należące do co najmniej 15 osobników, które – jak przypuszczano prawdopodobnie zostały tam złożone w ramach rytualnego pochówku. Teoria taka została jednak później podważona⁴. Było to największe pod względem ilościowym znalezisko skamieniałości gatunku należącego do Hominidów spośród odkrytych na kontynencie afrykańskim. Odkrywcy byli przez pewien czas przekonani, że odkryta, trudno dostępna część jaskini była komorą grobową, w której członkowie ówczesnej społeczności w sposób świadomy i celowy składali ciała zmarłych krewnych. Naukowcy podkreślają, że odnotowanie u Homo naledi tego typu zachowań, charakterystycznych dla współczesnych ludzi, było ogromnym zaskoczeniem. Nazwa gatunkowa naledi pochodzi z języka sotho i znaczy gwiazda. Nazwa ta nawiązuje do lokalizacji jaskini. Holotyp stanowi okaz odkryty w marcu 2014 roku w obrębie komory Dinaledi. Jest przechowywany w Evolutionary Studies Institute na Uniwersytecie w Witwatersrand w Johannesburgu.

Naukowcy wykazali liczne różnice w budowie ciała odkrytego gatunku w stosunku do znanych okazów prehistorycznych człowiekowatych: Australopithecus afarensis, Australopithecus africanus, Australopithecus sediba, Homo habilis, Homo rudolfensis, Homo erectus, Homo floresiensis, Homo antecessor czy Homo heidelbergensis. Przedstawiciele Homo naledi osiągali wzrost około 150 cm przy masie ciała ok. 45 kg (przeprowadzone symulacje wskazały na przedział 39,7–55,8 kg[1]). Biodra wykazywały podobieństwo do szkieletu żeńskiego osobnika Australopithecus afarensis nazywanego Lucy, a przednie kończyny były dobrze przystosowane do wspinania. Objętość mózgu wynosiła ok. 500 cm³. Podwzględem morfologicznym czaszka Homo naledi wykazuje podobieństwo do czaszek wczesnych przedstawicieli rodzaju Homo, w tym do Homo erectus, Homo habilis i Homo rudolfensis, jednak jest to odrębny gatunek lokowany pomiędzy pierwotnymi naczelnymi, a bezpośrednimi przodkami H. sapiens. Uzębienie gatunku było prymitywne, o prostym zgryzie⁵.

Homo antecesor

Za jeden z najwcześniejszych znanych przedstawicieli gatunku Homo w Europie uważany jest Homo antecesor (Homo poprzednik). Kości kilku osobników tego gatunku odkryto w latach 1996-1997 w jaskini Cueva Mayor w Atapuerca koło Burgos⁶. Datuje się je w oparciu o metodę paleomagnetyczną na 780.000 lat. Przypuszcza się jednak, że gatunek ten rozwijał się w okresie od 1 200 000 do 800.000 lat temu⁷. Szczątki wykazują mieszaninę wcześniejszych cech Homo erectus i bardziej progresywnych. Kości palców, ramieniowe, biodrowe i nóg przypominają kości ich następców w Europie, czyli neandertalczyków, objętość mózgu wynosiła około 1000 cm³. Niektórzy archeolodzy i antropolodzy sugerują ewolucyjne powiązanie między Homo antecesor a Homo ergaster i Homo heidelbergensis, inni np. Richard Klein uważają, że to ten sam gatunek, który zamieszkiwał Europę od 600.000 do 250.000 lat temu⁸.

Najlepiej zachowaną skamieniałością przypisywaną do gatunku Homo antecesor jest szczęka należąca do 10-letniego osobnika znaleziona w Hiszpanii. Na podstawie paleomagnetycznych pomiarów uważa się, że pochodzi ona z okresu pomiędzy 780.000-857.000 lat temu. Pomimo tego, że jest tak stara, twarz jest nieoczekiwanie podobna do twarzy współczesnych ludzi, a nie innych archaicznych ludzi — mianowicie w swojej ogólnej płaskości, jak również w zakrzywieniu kości policzkowej, gdy łączy się z górną szczęką — chociaż te elementy są znane tylko z młodego okazu.  Objętość mózgu mogła wynosić 1000 cm3 (61 cali sześciennych) lub więcej, ale nie odkryto nienaruszonej puszki mózgowej. Jest to w zakresie zmienności dla współczesnych ludzi. Szacunki wzrostu wahają się od 162,3 do 186,8 cm (5 stóp 4 cale – 6 stóp 2 cale). 

W latach 1994 i 1995 w Atapuerca w Hiszpanii odkryto kolejne 80 skamieniałości z sześciu osób, które mogą należeć do tego gatunku. W tym miejscu zachowały się liczne przykłady kości ludzkich, na których zauważono ślady oddzielania mięsa od kości, co wskazuje, że Homo antecesor prawdopodobnie praktykował kanibalizm. Nie wiemy, czy było to spowodowane jakąś klęską żywiołową i zjawisko jednorazowe (może okresowe), czy też stała praktyka.

Homo antecesor dochodził do 1,6 – 1,8 m (5,5 – 6 stóp) wzrostu i ważył około (mężczyźni) 90 kg (200 funtów). Ich rozmiary mózgu wynosił od 1,000 do 1,150 cm ³. Według Juan Luis Arsuaga, jednego z dyrektorów wykopalisk w Burgos, Homo antecesor mógł być praworęczny. Hipoteza ta opiera się na tomografii technik. Badacz ten twierdzi również, że zakres częstotliwości słuchu Homo antecesor był podobny do Homo sapiens, co uprawnia hipotezę, że Homo antecesor używał języka symbolicznego i był w stanie rozumować. W oparciu o wzór erupcji zębów, naukowcy uważają, że Homo antecesor przechodził te same etapy rozwoju, co homo sapiens, choć prawdopodobnie w szybszym tempie. Inne cechy nabyte przez ten gatunek to niskie czoło i brak silnego podbródka. Niektóre szczątki są niemal nie do odróżnienia od kopalnych należących od pochodzącego okresu około 1.500.000 lat temu Turkana Boy, należącego do gatunku do Homo ergaster⁹.

Homo antecessor produkował proste narzędzia kamienne w Gran Dolina. Przemysł  ten można znaleźć w innych miejscach wczesnoplejstoceńskiej Hiszpanii — zwłaszcza w Barrac de la Boella i pobliskiej Galerii — wyróżnia się przygotowaniem i ostrzeniem rdzeni przed odłupaniem, obecnością (surowych) bifacji i pewnym stopniem standaryzacji typów narzędzi. Przypomina to znacznie bardziej złożony przemysł aszelski, charakterystyczny dla stanowisk afrykańskich i późniejszych europejskich. Najwcześniejsze dowody typowych zestawów narzędzi acheulskich pochodzą z Afryki sprzed 1,75 miliona lat, ale typowy zestaw narzędzi acheulskich pojawia się w Europie Zachodniej prawie milion lat później. Trwa debata, czy te wczesne stanowiska europejskie rozwinęły się w europejski przemysł acheulski niezależnie od afrykańskich odpowiedników, czy też przemysł acheulski został przeniesiony z Afryki i rozprzestrzeniony w całej Europie. W 2020 r. francuska antropolog Marie-Hélène Moncel argumentowała, że ​​pojawienie się typowych bifacji acheulskich 700 000 lat temu w Europie było zbyt nagłe, aby mogło być wynikiem całkowicie niezależnej ewolucji wynikającej z lokalnych technologii, zatem musiał istnieć wpływ Afryki. Zużycie narzędzi kamiennych TD6 jest zgodne z wielokrotnym ocieraniem się o ciało, więc prawdopodobnie były one używane jako narzędzia rzeźnicze¹⁰.

Pytanie na temat tego, w jaki sposób Homo antecessor, najstarszy znany gatunek hominida w Europie, jest spokrewniony z innymi gatunkami człowieka oraz jak wpisuje się w drzewo ewolucyjne, pozostaje tematem debat. Chociaż dane genetyczne i znaleziska kopalne dają wgląd w pochodzenie współczesnych ludzi, rozpad antycznego DNA stanowi wyzwanie dla dokładnego prześledzenia procesów ewolucyjnych. Aby rozwiązać ten problem, zespół badaczy wykorzystał nową technikę badania białek znajdujących się w szkliwie nazębnym gatunku człowieka liczącego 800 000 lat i określił jego umiejscowienie w drzewie genealogicznym. W ramach projektów HOPE i TEMPERA, częściowo finansowanych przez UE, badacze wykorzystali metodę nazywaną paleoproteomiką, dzięki której wyodrębniono materiał molekularny i odtworzono ewolucję człowieka w niezbadanym dotychczas okresie prehistorii. Poprzez zastosowanie spektrometrii mas odczytano sekwencję prehistorycznych białek ze szkliwa nazębnego Homo antecessor i porównano je z odpowiednikami u innych hominidów, na przykład Homo sapiens. Ten proces pomógł badaczom sprecyzować umiejscowienie Homo antecessor w drzewie genealogicznym. Wyniki przeprowadzonych badań ukazały się w czasopiśmie „Nature”. Hominidy to rodzina ssaków obejmująca współczesnych ludzi, wymarłe gatunki człowieka oraz wszystkich naszych najbliższych przodków¹¹.

Kończąc omawianie losów Homo Antencesor chciałbym się odnieść do sugestii jakoby gatunek ten praktykował kanibalizm. Moim zdaniem hipoteza taka jest niewłaściwa. Jest przecież oparta o wyniki jednostkowych odkryć. Być może do kanibalizmu doszło w tym przypadku w wyniku nagłych wypadków losowych (np. kataklizmu, gwałtownym znacznym ochłodzeniu lub t.p.).

Przypisy:

Ten utwór jest objęty
licencją Creative Commons Uznanie autorstwa CC BY-NC-ND 4.0.