Siedziba Wysokiego Przedstawiciela Ligi Narodów w Wolnym Mieście Gdańsku, obecnie Nowy Ratusz. Creative Commons CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication.
[Powoli zbliżam się ku końcowi I-go rozdziału planowanej książki o harcerzach. Oczywiście to tylko wersja wstępna, swego rodzaju szkic. Zapewne jest w nim jeszcze sporo błędów. Niemniej jednak kosztował mnie już dość sporo pracy. Chcę bowiem nie tylko ukazać obraz ówczesnych wydarzeń na tle jednostkowych losów postaci z tamtych czasów, tych, do których krótkich biogramów i relacji zdołałem dotrzeć, ale także przez ten obraz zrozumieć zachodzące wówczas procesy. Polityczne, społeczne, ludzkie. Chcę zrozumieć sens tamtych walk. Niestety, wiele informacji o opisywanych czasach zaginęło, wiele bezpowrotnie. Pełnego obrazu nie uda nam się odtworzyć.
Dlaczego jednak zdecydowałem się na publikację powstającej pracy już na tym etapie? Cóż, może mój zamiar jest chybiony, liczę jednak na to, że być może ktoś mi w tej pracy pomoże, wskaże na źródła, artykuły, książki, które przeoczyłem. Pomoże wskazać jeszcze innych bohaterów, może członków swoich rodzin. Może ktoś zechce podjąć ten temat, włączyć się do rozmowy. Chętnych zapraszam. Moja poczta: piotr-kotlarz@wp.pl
Piotr Kotlarz]
Harcerze w szeregach armii wojska polskiego
Bardzo wielu byłych harcerzy, wciąż młodych ludzi znalazło się w szeregach wojska polskiego i walczyło w kampanii wrześniowej. Wielu znalazło się wśród poległych, część trafiła do niemieckiej niewoli. Losy tych harcerzy są dziś trudne do odtworzenia. Do wojska trafiło ich dziesiątki, może setki, poniżej wspomnę wyrywkowo tylko o niektórych z nich:
A. Bartoszewski w kampanii wrześniowej walczył w składzie Armii „Pomorze”, po czym wojnę spędził jako jeniec w oflagu, podobnie jak A. Kański – uczestnik bitwy nad Bzurą i żołnierz SGO „Polesie”; w bitwie nad Bzurą zginął J. Głasko. W kampanii wrześniowej udział brali również T. Bochniewicz, E. Grablis, J. Kamrowski (Armia „Pomorze” potem oflag), K. Maciejewicz (obrona Helu, potem oflag) i Z. Wietrzyński (wszyscy z Gdyńskiej Drużyny Harcerzy im. Bolesława Chrobrego)1.
Hm Stanisław Kosko (1898-1939)2 Podczas kampanii wrześniowej był dowódcą ORP „Gdynia”. Ranny 2 września w nalocie bombowym, zmarł po kilku dniach w szpitalu.
Hm Henryk Kossakowski (1893-1939) w obronie Gdyni w 1939 roku został ranny w nogę. Nie trafił jednak do niewoli i został zatrzymany 25 września 1939 razem z innymi wykładowcami Państwowej Szkoły Morskiej. Był więziony w obozie w Sztutowie i tam prawdopodobnie późną jesienią 1939 roku został rozstrzelany.
Jako ochotnik 32 pułku piechoty brał udział w kampanii wrześniowej Stanisław Sieradzki3.
Jan Banach, w młodości związany z Chojnicami, w sierpniu 1939 roku w stopniu pchor. sierżant został skierowany jako dca plut. czołgów w szwadronie pancernym do Grupy Operacyjnej „Czersk” ws kładzie Pomorskiej Brygady Kawalerii (Armia „Pomorze”) Szlak bojowy zakończył w walkach pod Kockiem4.
Część pułtuskich harcerzy, zorganizowanych w plutonie PW, uczestniczyła w bitwie pod Kockiem pod dowodztwem gen. F. Kleeberga. Przemaszerowali oni bardzo długi szlak wojenny, nim wrócili do okupowanego Pułtuska5.
Wspomniany wyżej, jeden z pionierów harcerskiego żeglarstwa morskiego 26 letni Tadeusz Prechitko już w lipcu 1939 roku wstąpił do Marynarki Wojennej. We wrześniu uczestniczył w walkach obronnych na Helu. Przebywał w stalagu w Toruniu (1939–1940), następnie udał się do Warszawy (1940–1944).
Część pułtuskich harcerzy, zorganizowanych w plutonie PW, uczestniczyła w bitwie pod Kockiem pod dowodztwem gen. F. Kleeberga. Przemaszerowali oni bardzo długi szlak wojenny, nim wrócili do okupowanego Pułtuska6. [W latach II Rzeczypospolitej Pułtusk był miastem garnizonowym, stacjonował w nim 13 Pułk Piechoty. W 1939 r. miasto liczyło 17 tysięcy mieszkańców.]
Phm Konrad Delewski z Tczewa (nauczyciel) zginął we wrześniu 1939 roku w bitwie pod Kutnem. Inny nauczyciel, phm. Stanisław Feisel poległ pod Lwowem, a phm Józef Grabowski – maturzysta, pracownik umysłowy, poległ pod Radomiem.
Phm. Maksymilian Zagórski – nauczyciel – poległ pod Warszawą7.
Tadeusz Pudełko8 po opuszczeniu Brodnicy w dniu 3 września 1939 wraz z wycofującym się Wojskiem Polskim, jako ochotnik 56 Kompanii Łączności 23 Dywizji (dołączony w Stalowej Woli jako uczestnik działań wojennych) brał udział w działaniach walk obronnych. Został ranny we wsi Pasieki woj. Lubelskie w dn. 18 września 1939. Do niewoli niemieckiej został zabrany 19 września 1939 i umieszczony w Kolumnie Sanitarnej z której uciekł / w Przeworsku/ w dniu 15 października wraz z kap. Goślińskim. Przez Rzeszów dotarł do rodziny w Krośnie.
Tomasz Łączewny (urodził się w 1914 r.) nauczyciel SP nr 6 w Gdyni, w sierpniu 1939 r. został zmobilizowany do ośrodka zapasowego 55 w Kielcach. Podczas walk żołnierze dotarli pod Kowel i kontynuowali marsz w kierunku Ostroga, gdzie 19 września dostali się do niewoli. Łączewny przez obóz przejściowy w Szpetówce trafił do Kozielska i został zamordowany przez Rosjan w Lesie Katyńskim. Pośmiertnie awansowano go do stopnia porucznika9.
Związany przed wojną z Toruniem Ferdynand Trap kampanię wrześniową odbył w batalionie zapasowym 61 p.p. jako zastępca dowódcy plutonu karabinów maszynowych. Wojenny szlak jego jednostki przebiegał od Sandomierza przez Janów Podlaski, Biłgoraj, Zamość do Bugu. Po klęsce wrześniowej i rozwiązaniu batalionu, powrócił do rodziców do Torunia (w cywilnym ubraniu na rowerze)10.
Edward Zürn kiedy nie udało mu się dostać do Oficerskiej Szkoły Marynarki Wojennej zgłosił się ochotniczo do wojska i znalazł się w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim. Jako zapalony harcerz został wybrany na przewodniczącego sekcji kręgu starszoharcerskiego. Szkołę skończył jako podchorąży artylerii, a praktyki odbywał w 15 Wielkopolskim Pułku Artylerii Lekkiej w Bydgoszczy. Jesienią 1937 roku rozpoczął studia na Akademii Nauk Politycznych w Warszawie. Tam też zorganizował Akademicki Krąg Starszoharcerski przy Akademii Nauk Politycznych. Tam poznał Marię, swoją przyszłą żonę, też harcerkę. 10 września 1938 roku uzyskał stopień podharcmistrza. Gdy powstało realne zagrożenie bezpieczeństwa kraju w ZHP ogłoszono Pogotowie Harcerek i Harcerzy ich zadaniem było pełnienie obowiązków łączników i gońców. 25 sierpnia 1939 roku Edward Zürn został mianowany dowódcą drugiego plutonu 6 baterii. W ostatnich dniach sierpnia 1939 roku w Smukale przypadło mu zająć pierwsze stanowisko ogniowe w II wojnie światowej. Po bitwie nad Bzurą został odznaczony Krzyżem Walecznych. Edward dostał się do Warszawy z grupą kilkudziesięciu żołnierzy. Udało mu się uratować swoją armatę, a była to jedna z czterech jaka została po 15 Wielkopolskim pułku artylerii lekkiej dociągnięta do Warszawy. 28 września 1939 roku tuż po kapitulacji Warszawy wszyscy oficerowie mieli trafić do niewoli.
W dniu 2 września Jerzy Tadeusz Błeszczyński (1906-1939) objął dowodzenie ORP „Mewa” zastępując rannego kpt. Lipkowskiego. Gdy 3 września, podczas nalotu na port helski, uszkodzona „Mewa”„” została zatopiona bombami (razem z niszczycielem ORP „Wicher” i stawiaczem min ORP „Gryf”), kpt. Błeszyński wrócił do Gdyni. Następnego dnia wziął ślub z Haliną Marczewską, córką kierownika Warsztatów Portowych Marynarki Wojennej i tego samego dnia zainicjował budowę pociągu pancernego. Pociąg „Smok Kaszubski” został zbudowany w ciągu 4 dni z 10–13 mm blach przeznaczonych na budowę niszczycieli. Dnia 8 września opuścił halę montażową na Oksywiu i podjął patrole bojowe na linii Gdynia – Wejherowo. 9 września pociąg wjechał do centrum opuszczonego już przez wojska polskie i zajętego przez Niemców Wejherowa. W zaciętej walce, jaka się wówczas wywiązała, kpt. Błeszyński został ciężko ranny. Przewieziono go natychmiast do szpitala w budynkach Szkoły Morskiej, gdzie zmarł tego samego dnia.
Mieszkaniec Tczewa, Leon Jasnoch (1920- 1944), we wrześniu 1939 r. brał udział w walkach pod Pułtuskiem, gdzie został ranny w rękę. Przewieziony do szpitala w Warszawie, wkrótce włączył się w nurt pracy konspiracyjnej.
W szeregach armii walczył też Witold Bublewski (1904-2007), który został harcmistrzem już w 1927 roku. Był inicjatorem harcerskiej szkoły pod żaglami na „Zawiszy Czarnym” i organizatorem szkoleń dla setek harcerzy. Został ranny w czasie walk pod Modlinem. Wspominam o jego aktywności przedwojennej, gdyż mógł ja później wykorzystać w swej pracy konspiracyjnej.
Teresa Hulewiczównaur. 25 09 1921 r. w Papowie Toruńskim, absolwentka gimnazjum im. Królowej Jadwigi w Toruniu, harcerka z II Druż. Toruńskiej. We wrześniu 1939 pracowała w ochotniczej służbie w szpitalu Św. Łazami w Warszawie11.
Urodzony w 1921 roku w Iłowie koło Działdowa Stanisław Sieradzki działał w harcerstwie od 1932 roku. Jako ochotnik 32. Pułku Piechoty brał udział w kampanii wrześniowej.
9 września 1939 roku w walkach obronnych Gdyni zginął działacz harcerski kpt. ż. w. Stanisław Kosko.
We wrześniu 1939 roku wielu harcerzy przasnyskiej 20 Męskiej Drużyny Harcerskiej zostało zmobilizowanych do wojska i broniło polskich granic12.
W czasie bitwy nad Bzurą Wśród do niemieckiej niewoli trafił m.in. Leon Pozorski z Tucholi, wcześniej harcmistrz w Państwowym Gimnazjum i Liceum w Tucholi. Była w latach międzywojennych jedna z najmłodszych szkół średnich ogólnokształcących. Pierwsza matura w szkole odbyła się w maju 1939 roku. Wybuch II wojny światowej przerwał działalność placówki. Hitlerowskie oddziały wojskowe wkroczyły do gmachu szkoły 2 września 1939 roku. Budynek w czasie okupacji służył Niemcom jako koszary wojskowe dla Wehrmachtu. W sali gimnastycznej już w 1939 roku zostało urządzone tymczasowe więzienie dla Polaków. W pierwszych dniach okupacji tragedia dotknęła również rodzinę Pozorskiego, jego ojcu zarekwirowano konie, a on sam został zabity przez miejscowego folksdojcza.
Paweł Kałamarski do 17 września brał udział w kampanii wrześniowej, kiedy dostał się do niemieckiej niewoli.
Hubert Bonin13 we wrześniu 1939 r. walczył w Armii „Pomorze”, dostał się do niewoli niemieckiej. Przebywał w obozach jenieckich w Łowiczu i Łodzi, z których niedługo potem został zwolniony i wrócił do Bydgoszczy14.
Kilku studentów Polaków z Politechniki Gdańskiej, harcerzy z Akademickiego Kręgu Starszoharcerskiego zmobilizowanych oficerów rezerwy przydzielono do różnych oddziałów Obrony Narodowej walczących na Wybrzeżu i na Pomorzu15.
Część dorosłych harcerzy z Harcerskiego Ośrodka PW Radiotelegraficznego powołana została do czynnej służby wojskowej w I Pułku Radiotelegraficznym: – Leon Niewiadomski brał udział w obsłudze radiowej oddziałów Pułku; 11 – Henryk Kucharski12 po dłuższych wędrówkach z plutonem łączności dostał się w Modlinie do niewoli i dopiero w 1945 roku wrócił ze stalagu; – Jan Klatte, przydzielony do kompanii łączności Kwatery Naczelnego Wodza, odbył podróż przez Siedlce do Brześcia Litewskiego, gdzie ostatecznie rozstał się z mundurem;13 – Władysław Kaczmarek, kapral nadterminowy, przydzielony do obsługi naziemnej 212 Eskadry Bombowej, brał udział w wędrówkach od jednego lotniska do drugiego. W nocy z 15/16 września, gdy lotnicy i obsługa przekroczyli granicę w Zaleszczykach, cofnął się przez most w Rumunii do Polski, zatrzymany przez wojska radzieckie i zwolniony, po licznych „przygodach” wrócił do Płocka.
Jan Trzaska w chwili wybuchu wojny odbywał służbę w oddziałach łączności w Zegrzu i z tym oddziałem w zmiennych warunkach zawędrował do okolic Łucka, gdzie oddział rozwiązano. Po powrocie do Płocka włączył się do pracy w kontrwywiadzie, a schwytany w łapance i wywieziony do pracy w Niemczech, wrócił do Płocka w 1942 roku i działał dalej w AK16.
Niektórych harcerzy najazd nazistowskich Niemiec zastał za granicą. Wśród nich był np. tczewski harcerz Wojciech Piotrowski najprawdopodobniej studiował w bydgoskiej Szkole Podchorążych Marynarki Wojennej. Latem 1939 r. podchorążowie wypłynęli w rejs szkolny na „Iskrze” i „Wilii” (źródła podają, że na tym transportowcu pływał W. Piotrowski) i za granicą zastała ich wojna. Oba okręty trafiły do Casablanki. 12 października 1939 r. „Iskrę” oraz „Wilię” skierowano do Port Lyautey (obecnie Kenitra), gdzie miały pozostać do końca wojny. Pięć dni później dowódcy obu jednostek wygłosili pożegnalne przemówienia, po czym nastąpiło opuszczenie bander z obydwu okrętów. Przez Casablankę, Bordeaux, obóz w Landerneau marynarze dotarli do Anglii. Większość z podchorążych od 23 listopada 1939 r. kontynuowała naukę na okręcie – bazie „Gdynia” w Devonport, na którym została zorganizowana Szkoła Podchorążych Marynarki Wojennej. Wojciech Piotrowski był jednym z pierwszych nowo mianowanych podporuczników tej szkoły. Po kilku tygodniach nauki podchorążych skierowano na praktyki w warunkach bojowych na trzech polskich kontrtorpedowcach i dwóch okrętach podwodnych. Praktyka trwała od grudnia 1939 r. do kwietnia 1940 r. Kolejną sześciomiesięczną praktykę marynarze odbyli z początkiem lutego 1941 r. Wojciecha Piotrowskiego zaokrętowano na ciężkim krążowniku HMS „London”. Był to ostatni sprawdzian przed promocją na oficera Polskiej Marynarki Wojennej. 3 września 1941 r. w obecności najwyższych przedstawicieli brytyjskiej Admiralicji wiceadmirał J. Świrski promował 40 podchorążych. Stopień podporucznika marynarki z dniem 1 września 1941 r. otrzymał także Wojciech Piotrowski, ukończywszy szkołę z 12 lokatą.
Prawdopodobnie od razu po promocji W. Piotrowski rozpoczął staż na brytyjskim eskortowcu HMS „Culver”. HMS „Culver” (dawniej „Mendota”) był dawną kanonierką amerykańskiej Straży Przybrzeżnej, zbudowaną do walki z kontrabandą. Został przekazany Brytyjczykom w kwietniu 1940 i pełnił służbę w konwojach przemierzających Atlantyk. 31 stycznia 1942 r. o godzinie 23.31 niemiecki okręt podwodny U-105 wystrzelił w kierunku konwoju SL-98 cztery torpedy, z których dwie trafiły w eskortowiec HMS „Culver”. Na okręcie doszło do eksplozji. Ponieważ nie posiadał grodzi wodoszczelnych, zatonął bardzo szybko. Udało się uratować jedynie trzynastu (inne źródła podają dwunastu) członków załogi. Kapitan, siedmiu oficerów i 118 marynarzy poległo. Był wśród nich Wojciech Piotrowski 17.
Nauczyciel Zygmunt Kurek na polecenie kierownictwa Macierzy Szkolnej opuścił teren Wolnego Miasta Gdańska i wziął udział w wojnie obronnej. Po kapitulacji trafił do obozu jenieckiego.
Bernard Myśliwek18 w 1939 pracował w placówce Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej w Bydgoszczy. Wziął udział w wojnie obronnej Polski jako podoficer żandarmerii wojskowej, m.in. w ochronie sztabu armii „Pomorze”. Na początku października 1939 został zwolniony z niewoli niemieckiej jako urodzony na Pomorzu.
To oczywiście tylko wybrane, nieliczne przykłady. O wielu innych harcerzach włączających się w walkę obronną naszego społeczeństwa wspomnę nieco później opisując już ich walkę w czasie okupacji. Nie sposób wymienić wszystkich, możemy jednak stwierdzić z całą pewnością, że w wojnę obronną włączyli się prawie wszyscy harcerze i wszystkie harcerki. Niestety wielu z nich poległo już na tym etapie. Cześć ich Pamięci!
Harcerze z Pomorza i Wolnego Miasta Gdańska w obronie Warszawy i na innych frontach wojny obronnej Polski 1939 roku
Część gdańskich harcerzy została odtransportowana w głąb kraju do ochotniczych gdańskich oddziałów w punktach zbiorczych pod Puławami. Wśród tej grupy znaleźli się drużynowy H. Januszewski, zastępowy B. Wollschleager i inni. Inna grupa Polaków gdańskich dotarła do Warszawy i brała udział w obronie stolicy w formacjach wojskowych lub w pomocniczej służbie cywilnej. W czasie działań wojennych w obronie stolicy zginął prof. Jan Gruchała wykładowca Polskich Szkół Handlowych, zginęli też działacze KPH z Oliwy, małżeństwo Franciszek i Gertruda Żygowscy. W ciężkich walkach pod Łowiczem i Kutnem nad Bzurą walczyli i zginęli inż. Jerzy Aleksiewicz z Akademickiego Kręgu Harcerskiego, zastępowy IV GDH Jerzy Bublej, drużynowy XIII GDH ppchor. rez. Ryszard Haman, hufcowy hm. Tadeusz Kulczycki, zastępowy III GDH Gerard Punkt, zastępowy Zygfryd Słupski, a w czasie działań wojennych na Wschodzie zginął członek Akademickiego Kręgu Starszoharcerskiego student PG Józef Mielcarzewicz – ostatni prezes ZSP „Bratniej Pomocy” w Gdańsku19. W Warszawie we wrześniu 1939 roku powstał Batalion Harcerski pod dowództwem hm. Juliusza Dąbrowskiego. Po ogłoszeniu 8 września przez płk. Romana Umiastowskiego radiowego apelu wzywającego młodzież do udania się na wschód w celu wzmocnienia jednostek wojskowych szykujących obronę na linii Bugu, z Warszawy wyruszyła niemal 1000- osobowa grupa harcerzy i instruktorów. Komendy Pogotowia Wojennego Harcerek i Harcerzy działały przez cały czas oblężenia Warszawy. Na poszczególnych terenach PH współpracowało z wojskiem i władzami cywilnymi. Jeżeli gdzieś wybuchł popłoch lub dezorganizacja, PH organizowało pracę na własną rękę. Harcerki pracowały w łączności, w szpitalach, w opiece społecznej, prowadziły punkty opieki nad dziećmi i ewakuowanymi. Wypracowana przez „K-7” koncepcja zorganizowania Brygady Gdańskiej, specjalnej dywersyjnej jednostki wojskowej, której trzon mieli tworzyć Polacy z Gdańska i Niemiec zakończyła się niepowodzeniem. Punktem zbornym dla tej młodzieży był Gronik pod Zakopanem, ośrodek młodzieży polskiej z zagranicy, prowadzona przez Światpol Kadrówka Młodych Polaków z Zagranicy. Dotarła tu latem młodzież z Opolszczyzny, uczniowie starszych klas gimnazjum bytomskiego, studenci z Wrocławia, Berlina, Królewca. Zastali tu swoich kolegów z Niemiec, studiujących na uniwersytetach krajowych, przede wszystkim w Poznaniu. W ostatnich dniach sierpnia 1939 r. zgrupowanie w Groniku rozwiązano. We wrześniu 1939 roku Kazimierz i Tadeusz zgłosili się do stołecznych władz harcerskich, aby włączyć się w przygotowanie Warszawy do obrony. Następnie na wezwanie pułkownika Umiastowskiego opuścili stolicę, by z innymi mężczyznami przedostać się do Francji, do odtwarzanego wojska polskiego. Jednak los rzucił ich do Wilna i Kowna. Przez zieloną granicę wrócili do Warszawy, by natychmiast włączyć się w wir pracy konspiracyjnej20.Młody Zygmunt Kornaszewski brał udział w pracach nad wznoszeniem barykad na placu Zbawiciela brał udział m.in. bydgoski harcerz Zygmunt Kornaszewski21. Po zakończeniu działań wojennych Kornaszewscy powrócili do Bydgoszczy. Jednakże w styczniu 1940 r. zostali wysiedleni do Generalnej Guberni trafiając znów do Warszawy. Hm Jan Laszkiewicz komendant Hufca Harcerzy z Płocka, w dniu 5 września ewakuowany z biurem Sądu Okręgowego do Warszawy, brał czynny udział w Obronie Cywilnej miasta, kierując grupą harcerzy; – hm Ładysław Żelazowski wyreklamowany (z wojska) jako nauczyciel niezbędny dla Liceum im. Wł. Jagiełły, powołany w dniu 28 sierpnia przez dyrektora Ludwika Nałęcza do opieki nad hufcem szkolnym, został w dniu 4 września, z chwilą wezwania przez władze wojskowe junaków wszystkich szkół średnich, członków Towarzystwa Sokół i Związku Strzeleckiego do ochotniczego uzupełnienia 2 i 3 kompanii I Warszawskiego Batalionu Obrony Narodowej 18 przekazany przez Komendę PW do dyspozycji dyrektora Liceum, 5 września otrzymał zarządzenie, jako niepodlegający powszechnej mobilizacji, do ewakuacji w głąb kraju. Zatrzymany działaniami wojskowymi nad Bzurą wrócił do Płocka 25 września; 19 -phm Bolesław Mielnikow , były drużynowy 87 Żeglarskiej Drużyny pracownik w 1939 roku Banku Polskiego w Włocławku, mianowany kierownikiem III rzutu ewakuacji środków pieniężnych, dotarł w okolice Łucka, gdzie zatrzymany przez oddziały radzieckie, po zwolnieniu powrócił do Płocka; 20 inni jak: – Zbigniew Andre, Franciszek Tomczak przedarli się do Anglii i brali udział w walkach polskiego lotnictwa22. W sierpniu 1839 roku Maria Porzezińska23 zdała konkursowy egzamin na Politechnikę Warszawską. Wybuch drugiej wojny światowej zastał ją w stolicy. Dzidka stawiła się natychmiast na punkt mobilizacyjny kobiet, otrzymując przydział do służby pomocniczej na terenie Ratusza. Pełniła tam funkcje łączniczki przy prezydencie miasta Stefanie Starzyńskim. Dopiero 1 września 1939 r. wieczorem, po 15 godzinach trwania otwartej wojny, odpowiednie władze wojskowe skierowały młodzież z Gronika do Warszawy, gdzie zaczęto organizować ochotniczą Brygadę Gdańską. Jednostkę zaczęto formować na stadionie Wojska Polskiego w Warszawie. 5 wrześnie pierwszej grupie przydzielono dwóch oficerów zawodowych – kapitana Głogowskiego i porucznika Hołuba, wypłacono zaliczkowo pierwszy żołd i … wydano rozkaz dotarcia do obozu szkoleniowego w Puławach, gdzie otrzymać mieli broń, prowiant, sprzęt. Ale coś się poplątało na tej drodze niedalekiej, w rozbitych bombami Puławach nie udało się odnaleźć Brygady, skierowano ją do Lublina. Z przeszkodami, w ogromnym rozgardiaszu, wciąż w cywilu, dotarli do Lublina. Spotkali po drodze kolegów – Rodłaków, którzy – jak Ludwik Alfa – „pocztą pantoflową dowiedzieli się o formowaniu „Legionu Gdańskiego” i na własną rękę podążali do Lublina, by dołączyć do niego”. Niestety w Lublinie, podczas bombardowania miasta poległ ich komendant kapitan Głogowski. Grupa została rozbita. W Chełmie porucznik Kołub rozstał się z grupą ozięble, przekazując ich do rejonowej Komendy Uzupełnień w tym mieście, gdzie otrzymali skierowanie do pułku lekkiej artylerii we Lwowie z rozkazem dotarcia tam własnym przemysłem i jak najprędzej… Skończyły się sny o „swojej Brygadzie”. I tak, zamiast otrzymać mundur żołnierza polskiego, zostali na szosach zawalonych uchodźcami i wojskiem, z niemieckimi paszportami ze swastyką, w dniach, kiedy w rozgorączkowanych mózgach za każdym nieopatrznie wyciągniętym lusterkiem, za każdym gwizdkiem krył się szpieg i zdrajca. Nie włączyli się w ogólny nurt uciekinierów pędzących w kierunku Rumunii. Część z nich udała się na wschód, część na Litwę, skąd przez Sztokholm do Francji i Anglii, by tam zgłosić się do Wojska Polskiego, a część zakonspirowała się w kraju, by pod przybranymi nazwiskami działać w ruchu oporu24. Wśród obrońców Warszawy znalazł się też Tadeusz Kaube (urodzony w 1921 roku w Bydgoszczy). W 1938 roku ukończył grudziądzkie gimnazjum uzyskując tzw. małą maturę. Kontynuował naukę w Państwowej Szkole Technicznej w Toruniu. Wybuch wojny zastał go u krewnych w Grudziądzu, skąd jeszcze przed wkroczeniem wojsk hitlerowskich zbiegł do Warszawy. Przeżył oblężenie stolicy czynnie wspierając jej obrońców. Po ukończeniu kampanii wrześniowej powrócił na Pomorze25. Witold Bublewski26 w latach 1927-1929 służył w 76. pułku piechoty w Grodnie, a w 1937 roku otrzymał stały przydział mobilizacyjny do Warszawskiego Batalionu Obrony Narodowej. Po wybuchu wojny wziął udział w działaniach wojennych w rejonie Płocka, Modlina i Warszawy jako dowódca plutonu w 8. Batalionie Obrony Narodowej w Warszawie. Po zdobyciu stolicy przez Niemców działał w konspiracji w ramach Związku Harcerstwa Polskiego. Z początku związany z Szarymi Szeregami, później z zakonspirowaną komórką Marynarki Wojennej AK, tzw. Alfą, pod pseudonimami Wybicki i Rybicki. Brał udział w Powstaniu Warszawskim, walcząc na Żoliborzu. Jan Laszkiewicz27 z Płocka bezpośrednio przed wybuchem wojny był również pracownikiem Sądu Okręgowego w Płocku. Po wybuchu wojny został ewakuowany wraz z urzędem, w którym pracował do Warszawy. Brał udział w obronie stolicy, m. in. uczestniczył w pracach Harcerskiej Komendy Obrony Cywilnej. Ireneusz Sieradzki28 z Włocławka we wrześniu 1939 wstąpił do ochotniczego oddz. licealistów włocławskich gimnazjów, rekrutujących się głównie z hufca PW Gimnazjum im. ks. Jana Długosza, którzy pod komendą prefekta ks. Piotra Tomaszowskiego wyruszyli z Włocławka pod Lublin, gdzie formowała się nowa zapasowa Armia „Lublin”. Ostatecznie od 10 do 11 IX 1939 wraz z uczestnikami wyprawy został żołnierzem Ochotniczego Batalionu Obrońców Warszawy im. Stefana Starzyńskiego29. Instruktorki Pomorskiej Chorągwi Harcerek zgrupowane przy komendzie chorągwi, na rozkaz władz wojskowych, po zniszczeniu lub zabraniu ważniejszych dokumentów ewakuowały się do Warszawy. Tam znalazła się komendantka chorągwi J. Lusniakówna wraz z 8 instruktorkami. Instruktorki z Pomorza uczestniczyły w Warszawie w zbiórce sprzętu, bielizny, opatrunków, żywności. Janina Kowalska, która w mundurze z plecakiem dotarła do stolicy z Torunia, wytrwale rozwoziła furmanką żywność do szpitali30. Nie wszystkim harcerzom udało się zrealizować swój plan wspomożenia stolicy. 8 września po zajęciu Wyszogrodu przez niemiecki 50 pułk piechoty wchodzący w skład 2 DP, żołnierze pułku wymordowali grupę poznańskich harcerzy w wieku 16-17 lat, idących na odsiecz Warszawie, ukrywających się pod wsią Rakowo, zamieszkałą przez kolonistów niemieckich31. W wyniku donosu wojskowym władzom niemieckim, doszło do walki, w której wielu z harcerzy poległo, pozostali ranni zostali bezlitośnie dobici na polu stanowiącym własność Jana Gasika. Okoliczni rolnicy za zgodą Niemców zbili kilka trumien i pochowali na tymże polu pomordowanych chłopców. Wczesną wiosną 1941 roku w wyniku starań księdza Longina Wiśniewskiego, który będąc na parafii w Miszewie Murowanym miał dodatkowy obowiązek pracy w parafii Zakrzewo, zaistniały możliwości identyfikacji zwłok. Po uzyskaniu zgody na ich pochówek na cmentarzu w Zakrzewie, przy pomocy pracującego na plebani w Kępie Polskiej mieszkańca wsi Zakrzewo Stanisława Radziłowskiego, odkopano zwłoki. Przy pięciu ciałach odnaleziono adresy ich miejsc zamieszkania. Ksiądz Wiśniewski po godnym pogrzebie pomordowanych harcerzy napisał do kilku rodzin powiadamiając je o śmierci dzieci. Na cmentarzu spoczywają: Jan Drygała, Kazimierz Figurski, Józef Kasprzak, Marian Koperski, Stefan Matuszewski, Adam Nadolski, Henryk Wiciak i Ludomir Wojtowski. Po wojnie grób ten został upamiętniony i jest pod stałą opieką młodzieży ze szkoły w Podgórzu32.
XXX
Do podpisania przez gen. Tadeusza Kutrzebę i gen. Johannesa Blaskowitza kapitulacji Warszawy doszło w dniu 28 września 1939. Rzeczpospolita nie skapitulowała, rząd polski został odtworzony na emigracji, gdzie też odtworzono polskie siły zbrojne, w kraju zaś znaczna cześć społeczeństwa przeszła do walki konspiracyjnej. Zorganizowanej, podporządkowanej polskim władzom politycznym i wojskowym na emigracji (Delegatura Rządu Londyńskiego na Kraj i Armia Krajowa, związanej z innymi ośrodkami politycznymi (np. Narodowe Siły Zbrojne) i spontanicznej. Wśród wciąż walczących pozostali harcerze i harcerki. Działania zbrojne na polskim Wybrzeżu zakończyły się wraz z kapitulacją obrońców Półwyspu Helskiego w dniu 2 października 1939 r.
Powyższe fakty mają znaczenie historyczne, dziś informacje o nich są w miarę dostępne, wiele ówczesnych wydarzeń udało nam się już rozpoznać, niewielu jednak historyków zwraca uwagę na to, w jakim stopniu były one znane ówczesnemu społeczeństwu polskiemu, temu, które pozostało w kraju (na ziemiach okupowanych), jak i temu, które znalazło się na emigracji. Dla ludności polskiej, która w wyniku działań wojennych „polskiego września 1939” roku znalazła się pod okupacją Trzeciej Rzeszy lub ZSRR zaczął się okres bezprawia i terroru. Dostęp ludności polskiej do informacji został bardzo ograniczony.
Wielu Polaków jeszcze w czasie działań wojennych poszukiwało nowych miejsc, w których w ich odczuciu można było przetrwać najtrudniejszy okres, wiele rodzin zostało pozbawionych osób, które wcześniej ponosiły ciężar ich utrzymywania, wśród nich głównie rodziny zawodowych żołnierzy oraz żołnierzy powołanych do armii. Wielu utraciło dotychczasowe źródła utrzymania. Była to sytuacja tragiczna, niewielu jednak z Polaków miało świadomość tego, jak długo ona potrwa, niewielu też zdawało sobie sprawę z rzeczywistych zamiarów okupantów.
Przypisy
1 Por.: Gdyńska Drużyna Harcerzy im. Bolesława Chrobrego 1931-1994, pod red. Marka Twardowskiego, Gdańsk 2001, s. 16.
2 Stanisław Kosko w czasach gimnazjalnych był uczestnikiem kółek samokształceniowych i współorganizatorem tajnego skautingu w Pułtusku. W latach 1915–1920 przebywał wraz z ewakuowaną rodziną na Ukrainie, tam zdał maturę i podjął studia. Był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej w Kijowie. Po powrocie do kraju pracował w Departamencie dla Spraw Morskich Ministerstwa Spraw Wojskowych. [Stanisław Kosko – Wikipedia]
3 Stanisław Sieradzki urodził się w 1921 r. w Iłowie k. Działdowa, w rodzinie Wawrzyna i Elżbiety ze Strzeszyńskich. Ukończył szkołę powszechną w Iłowie, następnie w latach 1935–1939 uczęszczał do Państwowego Gimnazjum i Liceum w Działdowie. Od 1932 r. Działał w harcerstwie.
4 Jan Banach należał do ZHP – harcerz orli. Ukończył Państwową Szkołę Handlową w Chojnicach. Od października 1936 do sierpnia 1939 pełnił służbę w Szkole Podchorążych Broni Pancernej w Modlinie.
5 Tadeusz Kowalski, Z kart pułtuskiego harcerstwa, Pułtusk 1999, s. 9.
6 Tadeusz Kowalski, Z kart pułtuskiego harcerstwa, Pułtusk 1999, s. 9.
7 Panorama harcerstwa Tczewa i powiatu tczewskiego w latach 1921-2011, pod. red. J. Kulasa, Tczew 2014, s. 23.
8 T. Pudełko ur. 2 września 1922 w Krośnie. Uczeń Państwowego Gimnazjum Męskiego w Brodnicy od września 1935 do wojny 1939 r., harcerz od 1934; Solidacja Mariańska od 1936. Ukończył Kurs Przysposobienia Wojskowego II st. przy Gimnazju Brodnickim.
9 Marian Walczak, Ludzie nauki i nauczyciele podczas II wojny światowej, Warszawa 1995, s. 471.
10 Ferdynand Trapp (ur. 1914 r.) rozpoczął edukację w Stryju. Naukę w Gimnazjum podjął w Starogardzie Gdańskim (1926), dokąd przeniesiono służbowo ojca. W pierwszej klasie gimnazjum wraz z pięcioma bliskimi kolegami wstąpił do drużyny harcerskiej. Koledzy wybrali go zastępowym. Cztery lata później założył własną drużynę legitymującą się pieczęcią „41 Pomorska Drużyna Harcerzy im. Króla Jana Sobieskiego w Starogardzie”. Służbę instruktorską kontynuował w okresie studiów zdobywał kolejne stopnie, został jednym z najmłodszych harcmistrzów w Polsce. Pełnił funkcje kierownika Wydziału Starszoharcerskiego oraz zastępcy komendanta Chorągwi Lwowskiej. Prowadził szkolenia i kursy instruktorskie dla młodzieży starszej i Kręgów Akademickich. W 1939 r wziął udział w międzynarodowym obozie skautowym w Rumunii. Po powrocie z obozu w sierpniu 1939 do Torunia zastał w domu kartę mobilizacyjną.
11 Niezwykłe biografie harcerskie Tczewa i Pomorza, pod red. Jana Kulasa, Pelplin 2016, s. 75-77.
1285 lat na szlaku wielkiej przygody. Historia ZHP na ziemi przasnyskiej, pod red. Tadeusza Siólkowskiego, Przasnysz 2002, s. 29.
13 H. Bonin urodził się 13 września 1912 r. w Bydgoszczy. Naukę rozpoczął dopiero w 1920 r., gdyż rodzice wcześniej nie chcieli posłać go do szkoły uczącej w języku niemieckim. W 1929 r. ukończył Szkołę Handlową, a następnie uzyskał dyplom technika. W 1929 r. wstąpił do VII Bydgoskiej Drużyny Harcerskiej im. Jana Karola Chodkiewicza, tam też złożył Przyrzeczenie Harcerskie. W latach 1934-1935 odbył służbę wojskową w kompanii sanitarnej Szpitala Wojskowego w Toruniu. Następnie pracował w bydgoskiej drogerii i prowadził jednocześnie drużynę harcerską, która w 1938 r. uzyskała dyplom Mistrzowskiej Drużyny Chorągwi. W marcu 1939 r. został mianowany na stopień podharcmistrza.
14Hubert Bonin, https://www.bobrzanie.pl/2017/01/13/hubert-bonin/
15 Łucjan Czyżewski, Harcerstwo gdańskie w walce z okupantem, „ Kalendarz Gdański” 1987, s. 49.
16 Benedykt Sandomierski, Daniel Korzan, Dzieje płockiego krotkofalarstwa 1934-2014 (Brudnopis), Płock 2015, s. 11. / https://www.sp5zba.net/files/80-lat/Plockie.krotkofalarstwo.-.Monografia.pdf
17 Gabriela Burclaw, Udało się ustalić wojenne losy Wojciecha Piotrowskiego, https://www.portalpomorza.pl/artykul/24689,udalo-sie-ustalic-wojenne-losy-wojciecha-piotrowskiego, Rodłacy – organizacja Rodło na Śląsku.
18 Bernard Myśliwek wychowywał się i uczęszczał do szkoły powszechnej w Neu Welzow w Niemczech, gdzie jego ojczym Stanisław Kaczmarek pracował jako górnik. Od 1922 mieszkał w Toruniu. Tam podczas nauki w Publicznej Szkole Powszechnej nr 5 wstąpił do drużyny harcerskiej dowodzonej przez Romana Truszczyńskiego. Po ukończeniu szkoły pracował jako goniec w księgarni i biurze Elektrowni i Gazowni Miejskiej w Toruniu. W latach 1930–1931 odbywał służbę wojskowa w żandarmerii w Grudziądzu i Gdyni. Był członkiem ochrony Józefa Piłsudskiego podczas podróży na Maderę. Po powrocie ze służby po interwencji prezydenta Ignacego Mościckiego wrócił do pracy w elektrowni. Został także drużynowym 3 Pomorskiej Drużyny Żeglarskiej im. Jana z Kolna, specjalizującej się w modelarstwie szkutniczym. W tym charakterze organizował harcerskie zawody modeli pływających. Prowadził szkolenia drużyn żeglarskich w Toruniu i na Jeziorze Charzykowskim. Odbywał rejsy po Bałtyku na jachtach i żaglowcu „Zawisza Czarny”. W 1932 wziął udział w Międzynarodowym Zlocie Skautów Wodnych w Garczynie. W 1936 otrzymał stopień podharcmistrza i został pilotem, czyli zwierzchnikiem wszystkich drużyn żeglarskich w Komendzie Chorągwi Pomorskiej Harcerzy w Toruniu. W 1938 zorganizował wśród instruktorów chorągwi fundusz, z którego miał zostać sfinansowana budowa chorągwianego ośrodka żeglarskiego.
19 Ł. Czyżewski, Harcerstwo gdańskie w walce z okupantem, [w:] Kalendarz Gdański 1987, Gdańsk 1987, s. 48-49.
20???
21 Zygmunt Kornaszewski urodził się 30 czerwca 1925 r. w Starogardzie Gdańskim. W 1926 r., po sprzedaży całego dobytku w Starogardzie, rodzina Kornaszewskich przeprowadziła się do Bydgoszczy. Tam dorastający Zygmunt ukończył szkołę powszechną, a następnie podjął naukę w Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika. Był aktywnym członkiem 6 Drużyny Harcerskiej Z.H.P. działającej w szkole. W 1939 r., licząc zaledwie 14 lat, zaangażował się wraz z drużyną w akcję powszechnej mobilizacji prowadzonej na terenie Bydgoszczy.
22 Benedykt Sandomierski, Daniel Korzan, Dzieje płockiego krotkofalarstwa 1934-2014 (Brudnopis), Płock 2015, s. 12. / https://www.sp5zba.net/files/80-lat/Plockie.krotkofalarstwo.-.Monografia.pdf https://www.sp5zba.net/files/80-lat/Plockie.krotkofalarstwo.-.Monografia.pdf
23 Maria Danuta Krystyna Porzezińska pochodziła z rodziny warszawskiej osiadłej od 1926 roku w Gdyni. Ojciec Jej Aleksander był pracownikiem Banku Narodowego, matka – Antonina z Klimkowskich zajmowała się domem i dziećmi: najstarszą Ireną, Jurkiem i najmłodszą Marią, zwaną w domu Dzidką. Maria urodziła się 24 października 1921 roku w Kole (woj. poznańskie). Szkołę średnią ukończyła w Gdyni. Świadectwo dojrzałości otrzymała w 1938 roku. Od najmłodszych lat należała do harcerstwa. W szkole średniej była członkiem zastępu żeńskiego VI Gdyńskiej Drużyny Harcerek.
Po wakacjach 1938 roku Maria Porzezińska (1921 r.) wstąpiła na wydział architektury ówczesnej Politechniki Wolnego Miasta Gdańska. 24 lutego 1939 roku wyrzucono młodzież polską z gmachu Politechniki. W czasie tej napaści Maria Porzezińska została pobita i aresztowana wraz z grupą kolegów za „naruszenie spokoju publicznego”. Na skutek interwencji Rządu RP aresztowaną młodzież wypuszczono po trzech dniach z więzienia. [Maria Danuta Porzezińska, Powstańcze Biogramy, https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/maria-porzezinska,35790.html]
24 Por.: Hajduk Ryszard, Nieznana karta tajnego frontu, Warszawa 1985, s. 87-89.
25 Tadeusz Kaube wstąpił do wojska jako ochotnik. W jego szeregach uczestniczył w wojnie obronnej 1939 r. w obronie Grudziądza. Od 3 września brał udział wraz z oddziałami 16 Dywizji Piechoty w walkach odwrotowych z Niemcami. Podczas bitwy nad Bzurą jego kompania została włączona do spieszonego pododdziału marynarzy z Oddziału Wydzielonego Rzeki Wisły.
26 Witold Bublewski urodził się 20 czerwca 1904 roku w Kamyszynie nad Wołgą. Jego rodzicami byli Franciszek i Wanda, z domu Lutkiewicz. W 1917 roku Witold wstąpił do I Carycyńskiej Drużyny Harcerskiej, żeglującej na Wołdze. Dwa lata później, podczas wojny domowej w Rosji, Wanda Bublewska z dziećmi – Witoldem, Olgierdem, Wandą i Marią – postanowiła wrócić do Polski. W 1919 roku rodzina Bublewskich osiadła w Wołominie, gdzie Wanda otrzymała pracę w gimnazjum. Podczas wojny polsko-bolszewickiej Witold był ochotnikiem Plutonu Łączności i Gońców Harcerskich Kompanii Inżynierskiej Obrony Warszawy – zajmował się m.in. zakładaniem linii telefonicznej z Radzymina do Zielonki. W latach 1921-1924 Witold kontynuował naukę w Państwowej Szkole Budownictwa, a w 1939 roku ukończył Wydział Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych w Uniwersytecie Warszawskim.
Od 1924 roku Bublewski pracował jako wychowawca w bursie dla dzieci. W 1926 roku objął stanowisko sekretarza w Lidze Morskiej i Rzecznej, a dwa lata później referenta w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Obronnego. Odbywał wówczas także kursy morskie w Jastarni i Gdyni. W 1924 roku Witold Bublewski uczestniczył w harcerskim obozie nad Narwią oraz – z Hufcem Syberyjskim – w Helu, a także opiekował się 39. Wodną Drużyną Harcerską. W 1927 roku otrzymał stopień harcmistrza. W 1930 roku objął stanowisko kierownika Harcerskich Drużyn Żeglarskich, redaktora „Biblioteczki Żeglarskiej ZHP”, wydawał też miesięcznik „Żeglarz”. W 1932 roku był komendantem Zlotu Skautów Wodnych w Garczynie. W 1933 roku Bublewski otrzymał patent jachtowego kapitana żeglugi morskiej. Rok później przeprowadził proces zakupu i przystosowania do celów szkolenia żeglarskiego szkunera „Petrea” – późniejszego „Zawiszy Czarnego”. Był pomysłodawcą harcerskiej szkoły pod żaglami na „Zawiszy Czarnym” w 1935. Wymyślił i opracował również projekt bandery harcerskiej, używanej do dzisiaj.
27 Jan Laszkiewicz – urodzony 24 marca w Lipnie. Od 1918 r. w harcerstwie przy 8-klasowym gimnazjum w Lipnie. Z uwagi na trudności materialne rodziców przerwał naukę. Po odbyciu służby wojskowej w 31. pułku artylerii lekkiej, w 1926 r. przybył do Płocka na zaproszenie komendanta Chorągwi Płockiej phm. Zdzisława Słoniewicza. Pracę podjął w komendzie Chorągwi Płockiej, w dziale organizacyjnym i szkoleniowym. 17 września 1928r. mianowany podharcmistrzem, a 1 września 1937 r. harcmistrzem, także drużynowym 87.Drużyny Mazowieckiej. Po likwidacji Chorągwi Płockiej został do 1 stycznia 1939 r. zastępcą komendanta Hufca Płockiego. W chwili wybuchu wojny był komendantem Żeglarskiego Hufca Harcerzy w Płocku.
28 Sieradzki Ireneusz ps. „Cezary Baryka”, „Andrzej Żwirski” (1922-2001), kmdt Rejonu Brześć Kuj., członek sztabu Obw. Włocławek Zjednoczonych Organizacji Ruchu „Miecz i Pług” („MiP”) i Obw. AK Włocławek. Urodzony 25 III 1922 we Włocławku, najstarszy z trojga dzieci urzędnika Aleksandra i Leonardy z d. Kowalskiej. W okresie międzywojennym rodzina mieszkała w Folborzu, gdzie Aleksander Sieradzki był sekretarzem gminy. Jednak dzieci w okresie nauki mieszkały we Włocławku przy ul. Królewskiej 37 na stancji u Józefy Sieradzkiej (ojca siostry, pracownicy starostwa powiatowego). Ireneusz ukończył Szkołę Powszechną nr 8 i Gimnazjum Ziemi Kujawskiej we Włocławku. W okresie nauki działał m.in. w Sodalicji Mariańskiej i ZHP.
29 Słownik biograficzny konspiracji pomorskiej 1939-1945, Toruń 2004, z. 6; por. też: Sieradzki Ireneusz, Relacja, Sieradzki_Ireneusz_1196_1996_
30 Stanisław Poznański, Ostatni kosynierzy, Warszawa 1967, s. 57. Jan Jankowski, Harcerstwo Pomorza Gdańskiego i Kujaw 1911-1945, Warszawa 1987, s. 243.
31 „Unheimlich” czyli 9 września 1939 r. i latający kuter pod Wyszogrodm. Inscenizacja historyczna, https://kultura.wrotamazowsza.pl/website/events/7b2a4abc-1716-4edc-8de9-322a6ef2990a
32 Zginęli za Polskę, opr. Stefan Popiołek, Tygodnik Płocki, https://tp.com.pl/artykul/zgineli-za-polske-n698883
Piotr Kotlarz
Ten utwór jest objęty
licencją Creative Commons Uznanie autorstwa CC BY-NC-ND 4.0.
