Wnętrze reformowanej synagogi Beit Warszawa. Autorstwa Piotr Łukasz – Praca własna, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1516929
Wprowadzenie do zagadnienia
Wśród narodu żydowskiego, ze względów religijnych, współcześnie wyróżniamy kilka odłamów religii, które w efekcie tworzą zupełnie odrębne gminy. Zdarza się, że połączone ze sobą tworzą związki, utrzymywane pod przewodnictwem rabina. Jak na tak długoletnią tradycję religijną, która pozostawała żywa przez ponad trzy tysiąclecia, judaizm posiada tylko cztery większe ugrupowania, które dają się dzisiaj stosunkowo dość łatwo scharakteryzować. Tak o to wyróżniamy judaizm reformowany, judaizm liberalny, judaizm konserwatywny oraz judaizm ortodoksyjny (chasydyzm, haredim oraz ortodoksję nowoczesną).
Judaizm reformowany
Reformowany odłam judaizmu pojawił się w Niemczech już w XIX w. jako żądanie zmian w ówczesnym judaizmie wysunięte przez ówczesne grono intelektualistów niemieckich. Spowodowany był on silną reakcją na stopniowe znoszenie zbudowanych uprzednio przeciw europejskim Żydom barier, zarówno tych prawnych jak i politycznych.
Początki odłamu religii judaistycznej związane są głównie z reformą liturgiczną Izraela Jacobsona przeprowadzaną w 1810 r., która wprowadziła do tamtejszej liturgii śpiewy hymnów w języku niemieckim, znacznie krótsze modlitwy oraz muzykę organową. Judaizm reformowany uznaje się tradycję za historyczną i podlegającą reformą. Jest on obecnie najpotężniej reprezentowany w Stanach Zjednoczonych i obejmuje około 1/3 Żydów amerykańskich. Najliczniejsze grupy judaizmu reformowanego można spotkać też w Wielkiej Brytanii (tam również występuje judaizm liberalny), z kolei najmniej licznie występują one w Izraelu.
Wyznawcy judaizmu reformowanego uważają, że ich święta księga, Tora została napisana przez ludzi i najprawdopodobniej była kompilowana przez różnych redaktorów w odmiennym czasie, gdyż nie została objawiona w całości Mojżeszowi przez Boga na Górze Synaj.
Żydzi reformowani przyjmują halachę (żydowskie prawo), ale uważają, że jest zmienne i podlega reformom. Dużą rolę kładą za to na zasadę indywidualnego przeżywania religii oraz zasadę wolnego wyboru Żydów w kwestii przestrzegania przykazań.
Odgórny przymus religijny jest jednak w judaizmie reformowanym zastąpiony osobistym poczuciem odpowiedzialności. W tym przypadku każda gmina żydowska sama ustala swoje zasady. W judaizmie reformowanym żydostwo dziedziczy się zarówno po matce, jak i po ojcu. Małżeństwa mieszane są tutaj raczej odradzane, ale nie są zakazane jednakże zarówno rabini jak i kantorzy nie mogą przewodniczyć ceremoniom ślubnym z innowiercami.
Żydzi reformowani przeprowadzają jednak znacznie mniej uciążliwą procedurę konwersji (przejścia na judaizm) niż pozostałe odłamy, pozwalając ludziom swobodnie wejść w ich odłam.
Judaizm reformowany głosi również całkowitą równość kobiet i mężczyzn w kwestiach religii oraz życia kulturalnego. Uważają, że kobieta może być rabinką i kantorką. Charakterystyczne dla tego odłamu są też liczne nabożeństwa odprawiane głównie w języku miejscowym, aczkolwiek skracają tutejsze rytuały, mają odrębną muzykę organową i śpiew chóralny. Według ich zasad nie powinno wykonywać się utworów świeckich oraz nieżydowskich. Judaizm reformowany wprowadził na swoim terenie synagogi zwane tempel (świątynia).
Jako jedni z nielicznych, zwolennicy judaizmu reformowanego, odrzucają mesjanizm narodu żydowskiego, nazywając się bardzo często Polakami, Amerykanami, czy nawet Francuzami uznającymi jedynie żydowskie wyznanie, a nie nadaną im narodowość.
Żydzi reformowani stosują też znacznie mniej uciążliwe zasady przejścia na judaizm niż pozostali.
Z judaizmu reformowanego wyodrębnił się przez lata odrzucający transcendencję judaizm humanistyczny. Tym pojęciem definiuje się nie – teistyczną (pozbawioną boga) formę judaizmu. Często odnajduje ona swoje odniesienie do kultury narodu żydowskiego. Według tego rodzaju judaizmu odkrywanie prawdy powinno się oprzeć na rozumie, a nie wierze.
Judaizm rekonstrukcjonistyczny
Ten rodzaj judaizmu pojawił się w I połowie XX w. w Stanach Zjednoczonych na styku judaizmu reformowanego oraz konserwatywnego. Miał on na celu pogodzić ze sobą oba wspomniane powyżej odłamy i obecnie liczy on około 60 tysięcy wyznawców na świecie.
Judaizm rekonstrukcjonistyczny podkreśla w swojej „wizji”, że społeczności żydowskie zawsze ewoluowały i dostosowywały się do nowych okoliczności historycznych. Odziedziczona przez nich tradycja (przestrzeganie szabatu, zasad koszerności, obrzezania)
nie stanowi niezmiennego Bożego prawa, gdyż z każdym pokoleniem jest „rekonstruowana”. Każda tradycja bowiem stanowi odbicie sposobu, w jakim to poszczególne pokolenie rozumie swoją więź z Bogiem. Równocześnie w obliczu tradycji należy się szacunek i wówczas rekonstrukcjoniści kładą większy nacisk na przestrzeganie halachy niż wyznawcy judaizmu reformowanego.
Większość Żydów identyfikujących się z rekonstrukcjonizmem nie wierzy w transcendentne objawienie (cuda i wydarzenia nadprzyrodzone) oraz w to, że Bóg wybrał naród żydowski. Są jednak za tym, aby w judaizmie rekonstrukcjonistycznym mężczyźni i kobiety byli równi wobec religii. Ich konwersja ma też charakter znacznie uproszczony,
nie wymaga zanurzenia się w mykwie i obrzezaniu.
Judaizm konserwatywny
W historii odłam judaizmu konserwatywnego oddzielił się od judaizmu reformowanego dopiero w latach 80-tych XIX w. i stanowi pomost między znaną ortodoksją, a odłamem postępowym. Najwięcej jego wyznawców znajduje się w USA i w Wielkiej Brytanii. Żydzi konserwatywni przyjmują, że prawa zawarte w Torze Pisanej oraz w Torze Ustnej są święte, a halacha powinna ewoluować zgodnie z potrzebami swojej społeczności. Oznacza to, że można ją przystosowywać do realiów współczesności, niemniej każda zmiana powinna być poprzedzona namysłem rabinów. W większości jednak opowiadają się za utrzymaniem języka hebrajskiego w liturgii, zachowaniem szabatu oraz przepisów koszerności.
Pochodzenie żydowskie w judaizmie konserwatywnym dziedziczone jest wyłącznie po matce, a małżeństwa mieszane są na ogół odradzane. Nie tylko rabinom czy kantorom nie
wolno również przewodniczyć ślubom z innowiercami, ale także nie-żydowscy małżonkowie nie mogą być wówczas członkami synagogi ani nawet uczestniczyć w lokalnych ceremoniach religijnych. Konwersja na judaizm konserwatywny wymaga obrzezania (oczywiście tylko w przypadku mężczyzn), zanurzenia w mykwie i egzaminu przed bejt dinem (tzw. sądem religijnym).
Wyznawcy judaizmu konserwatywnego różnią się od ortodoksów swoim stosunkiem do Mesjasza, bo uważają oni, że nie ma wyłącznie jednego poglądu dotyczącego idei Mesjasza i epoki mesjańskiej, gdyż żaden powstały tekst nie przesądza o tej kwestii w sposób ostateczny . Biorą oni przy tym pod uwagę, że zapowiadany przez wieki Mesjasz nie musi być człowiekiem, a wyłącznie pewnym symbolem wybawienia ludzkości od zła tego świata.
Kobiety w judaizmie konserwatywnym mają znacznie więcej praw aniżeli w judaizmie ortodoksyjnym, albowiem mogą one zasiadać w synagodze już na równi z tamtejszymi mężczyznami. Dodatkowo mogą również posługiwać jako wysokoznaczący rabini i być świadkami w żydowskim sądzie, a w niektórych społecznościach są nawet wliczane do minjanu.
Judaizm ortodoksyjny
Samo słowo ortodoksyjny oznacza wierność pewnym zasadom. W praktyce ortodoksyjnymi określa się głównie te wspólnoty żydowskie, które pragną utrzymać dawny, tradycyjny tryb życia. Pojęcie ortodoksyjny zostało jednak użyte po raz 1 dopiero w 1807 r. przez niemieckie środowiska reformowane. W praktyce „ortodoksyjnymi” określa się wspólnoty oraz ruchy żydowskie, które pragną utrzymać tradycyjny tryb życia i przestrzegać biblijnych praw. Przywiązanie do Talmudu jest wspólną cech wszystkich Żydów zwanych ortodoksyjnymi.
Ortodoksi zgodnie uważają, że Tora (Pisana i Ustna) została objawiona Mojżeszowi na górze Synaj. Sformułowane zatem w Talmudzie halacha (prawo żydowskie) jest wówczas Słowem Bożym i wszelkie aspekty życia ludzkiego powinny mu bezgranicznie podlegać.
Wyznawcy judaizmu ortodoksyjnego są przede wszystkim tradycjonalistami. Podkreślają konieczność ścisłego przestrzegania prawa żydowskiego i sprzeciwiają się zmianom czy reformom. Żaden nakaz i zakaz nie może zostać z halachy usunięty, pominięty i zmieniony. Małżeństwa mieszane w judaizmie ortodoksyjnym są zakazane, a kobiety podtrzymują swoją tradycyjną rolę w rodzinie. W synagogach siedzą osobno, a nie razem z mężczyznami, nie mogą być też liczone do minjanu ani zostać rabinkami. Żydowstwo jest jednak „dziedziczone” po matce, a konwersja na judaizm jest możliwa, ale trwa niestety zbyt wiele lat.
Żydzi ortodoksyjni wierzą, że na końcu czasów przyjdzie ich Król-Mesjasz, za jego sprawą zostanie w końcu odbudowana Świątynia w Jerozolimie, a na ziemi nastanie upragniony pokój. W ramach judaizmu ortodoksyjnego można wyróżnić chasydów, haredim oraz nowoczesną ortodoksję.
Chasydyzm
Nurt ortodoksyjny stworzony przez Baal Szem’a Towa (właściwie Izrael’a Ben Eliezer’a, żyjącego w latach 1700 – 1760). Według Chasydów najważniejsze w ich religii jest wypełnianie rytuałów, wysoka pobożność oraz radość służenia Bogu. Chasydzi skupiają się w wierzeniach wokół charyzmatycznego przywódcy, nazywanego cadykiem, który pośredniczy pomiędzy nimi, a Bogiem, a do tego uczy ludzi nawiązywania relacji na linii Bóg – człowiek. Cadyk często zajmuje się również dociekaniami kabalistycznymi.
Ruch Chasydów powstał na terenie dzisiejszej Ukrainy, Polski i Białorusi, ale najsilniej występuje w USA i w Izraelu, co ma z resztą związek z eksterminacją Żydów podczas II WŚ i ucieczką przed holokaustem. Najpopularniejsi Chasydzi to bracławscy i samarscy.
Haredim
Kolejny odłam judaizmu ultraortodoksyjnego jest bardzo negatywnie nastawiony do licznych zmian w społeczeństwie i zachodzącego wraz z nimi postępu kulturalnego, a jego gorliwi członkowie uznają wówczas zasadę „wszystko co nowe, jest przez Torę zakazane”.
Członkowie judaizmu ultraortodoksyjnego ograniczają się przede wszystkim do minimalnego kontaktu ze światem zewnętrznym, na rzecz praktykowania swoich tradycyjnych norm obyczajowych i religijnych. Jego członkowie tworzą miejsca odosobnienia, swoiste getta, w których to poddają się osobistej praktyce religijnej. Ubierają się oni wówczas w tradycyjny strój XIX w. czyli w czarne chałaty (długi płaszcz), białe koszule bez krawata, kapelusze lub jarmułki, nie noszą też krótko obciętych włosów z pejsami (peyot), ani brody. Menu Żydów ultraortodoksyjnych składa się wyłącznie z pożywienia koszernego. Niektórzy członkowie tego wyznania nie uznają jednak w historii państwa Izrael, uważając je za przejaw ogromnego bałwochwalstwa i sprzeczność z zasadami Biblii.
Ortodoksja nowoczesna (neoortodoksja)
Ostatni odłam, nazywany często ortodoksją aszkenazyjską, został stworzony przez rabina z Frankfurtu – Rafaela Hirscha w XIX w., który to kierował się hasłem „Prawo z miejscowymi zwyczajami”. Ten rodzaj judaizmu zmierza głównie do pogodzenia judaizmu ortodoksyjnego ze współczesną kulturą, nauką oraz społeczeństwem. Członkowie neoortodoksji poszukują kompromisu pomiędzy znanymi zasadami społecznymi, a religią oraz tym co dyktuje im życie współczesne. W ich przypadku nie ma wymogu noszenia tradycyjnych strojów, chodzą też ogoleni i nie izolują się od świata zewnętrznego. Wspomnianego kompromisu poszukują pomiędzy prawem religii żydowskiej, a własnym życiem zawodowym. Uczęszczają do synagogi, w miarę możliwości przestrzegają potraw koszernych.
Współcześnie na terenie Izraela przyjęto ortodoksję nowoczesną jako wysoko cenioną religię państwową, urzędową z jednym (z dwóch) Naczelnych Rabinów Izraela. Ze względów różnic liturgicznych wyodrębniły się jednak z czasem dwa odłamy ortodoksji: aszkenazyjska oraz sefardyjska, a na czele ich wspólnoty stoi obecnie aż dwóch naczelnych rabinów Izraela. Sefardyjczykami nazywani są tutaj potomkowie Żydów hiszpańskich (wypędzonych w 1492 r.), a także potomkowie Żydów portugalskich oraz włoskich.
Często o ortodoksyjności współczesnych Żydów świadczy jedynie ich przynależność do ortodoksyjnej świątyni bez praktyk religijnych. Ten odłam judaizmu zdominował bowiem współczesnych Żydów z wyjątkiem samych Stanów Zjednoczonych (0,6 mln Żydów ortodoksyjnych). Nawet w naszym kraju, w Warszawie, istnieje synagoga imienia Rywki i Zalmana Nożyków będącą określona synagogą ortodoksyjną. Warto także nadmienić, że ortodoksyjni są także wszyscy ówcześnie rabini zatrudnieni w chwili obecnej przez Związek Gmin Wyznaniowych w Rzeczypospolitej Polskiej. Członkiem gminy może zostać jednak każdy, kto tylko udowodni, że przynajmniej jedno z jego dziadków było Żydem.
Podsumowanie
Bez wątpienia judaizm to najstarsza i nadal jakże bardzo żywa religia monoteistyczna na świecie, uznana jako pierwsza pochodząca z grupy abrahamicznej, która to swoje początki miała już w czasach starożytnych. Jak wiadomo, podstawą wiary w judaizmie jest przede wszystkim Stary Testament, zwłaszcza Pięcioksiąg (wzmiankowana Tora), który to zawiera wszelkie prawa, nauki moralne oraz historie religijne istotne dla judaizmu. Mimo przytoczonych w niniejszym artykule odłamów oraz rodzajów (między innymi liberalny, mesjanistyczny czy też karaimski) wiara ta opiera się na uznaniu jednego Boga – Jahwe.
Bibliografia:
Brunetti Luzatti S., Della Roca R. (2010). Judaizm. Tłum. A. A. Wójcicka. Wydawnictwo Arkady.
- Chrostowski W. (2018). Prawda, Chrystus, Judaizm. Wydawnictwo FRONDA.
Eisenberg J. (1999). Judaizm. Tłum. I. Stąpor, E. Wolaska. Wydawnictwo: Cyklady.
Jędrzejewski P. (2009). Judaizm bez tajemnic. Wydawnictwo: Stowarzyszenie Pardes.
Kamykowski Ł. (2019). Obraz Izraela i Żydów w myśli chrześcijańskiej. Wydawnictwo: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie.
Kuncewicz P. (2000). Goj patrzy na Żyda. Dzieje braterstwa i nienawiści od Abrahama po współczesność. Wydawnictwo Iskry.
Lange N. (1996). Żydzi. Tłum. M. Stopa. Wydawnictwo: Świat Książki.
Maisonneuve D. (2010). Judaizm: podstawowe wiadomości. Tłum. B. Filipowicz. Wydawnictwo Akademickie Dialog.
Pilarczyk K. (2020). Studia z biblistyki, apokryfistyki, judaistyki i syndonologii. Oficyna Wydawnicza „Vocatio”.
Scholem G. (1991). Judaizm. Parę głównych pojęć. Tłum. J. Zychowicz. Wydawnictwo: Inter Esse.
Stanford P. (2021). Religia: 50 idei, które powinieneś znać. Tłum. R. Mączyński. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Świderkówna A. (2018). Narodziny judaizmu. PWN.
Trepp L. (2009). Żydzi. Naród, historia, religia. Wydawnictwo: Cyklady.
Tyloch W. (1987). Judaizm. Wydawnictwo KAW.
Wodziński M. (2019). Chasydyzm – wszystko co najważniejsze.
Unterman A. (1989). Żydzi – wiara i życie. Tłum. J. Zabierowski. Wydawnictwo Łódzkie.
Żbikowski A. (2004). Żydzi. Wydawnictwo Dolnośląskie.
Agnieszka Banaś