Śmierć w czasie pandemii: toskański cmentarz cholery w Benabbio (1855) / Antonio Fornaciari

W połowie 1855 r. toskańska wioska Benabbio padła ofiarą trzeciej światowej pandemii cholery (1846–1860). Położona w górach Lukki wioska mocno ucierpiała, co zmusiło społeczność do zapewnienia nowych zapasów dla zmarłych. W latach 2007–2011 powstały cmentarz choleryczny został całkowicie zbadany przez oddział paleopatologii Uniwersytetu w Pizie (A. Fornaciari, Cariboni i in. 2010 ). W artykule, po krótkim zilustrowaniu historii rozprzestrzeniania się cholery w Toskanii oraz środków sanitarnych wdrożonych przez władze publiczne w celu przeciwdziałania pandemii, zaprezentowano wyniki badań archeologicznych na cmentarzu cholerycznym w Benabbio. Informacje pochodzące ze źródeł historyczno-medycznych i archiwalnych porównuje się z tym, co wyszło z wykopalisk pochówków i badań szkieletów ofiar cholery. Wyłania się obraz, w którym pod presją pandemii praktyki pochówkowe odbiegają od tradycyjnych norm, ale mieszkańcy jedynie częściowo przestrzegają nowo narzuconych przepisów sanitarnych.

W ostatnich latach tematyka pandemii wzbudziła zainteresowanie badaczy z różnych dyscyplin, nie tylko archeologii, a także nabrała tempa w związku z panującą pandemią Covid-19, o czym świadczą liczne publikacje archeologiczne i opracowania poświęcone problematyce społeczno-kulturowej wpływ pandemii (Ogundiran 2020 ; Gamble i in. 2021 ; Gutiérrez i Cameron 2021 ). Badania bioarcheologiczne i paleomolekularne szczątków ludzkich z masowych grobów i cmentarzy pandemicznych jeszcze bardziej pogłębiły wiedzę na temat pandemii dżumy od prehistorii do czasów współczesnych (A. Fornaciari 2017 ; Keller i in. 2019 ; Rascovan i in. 2019 ; Spyrou i in. 2019 ) . Druga pandemia dżumy nawiedziła świat zachodni i śródziemnomorski w latach 1347–1351 wraz z czarną śmiercią i powtórzyła się kilka razy. Najważniejszymi epidemiami dżumy były dżuma mediolańska (1630), wielka dżuma londyńska (1665–1666) i dżuma marsylska (1720–1722) (Alfani i Murphy 2017 ), ale lokalne ogniska dżumy występowały aż do na początku XIX wieku w miejscach takich jak Malta (Calvert 1815 ; Eckert 2000 ). Wykopaliska w pochówkach ofiar zarazy drugiej pandemii współczesności prowadzono na obszarze Morza Śródziemnego, zwłaszcza we francuskim Midi, gdzie uczeni o połączonych doświadczeniach archeologicznych i bioantropologicznych wnieśli znaczący wkład w zrozumienie tego tematu. Najważniejszymi miejscami odkopanymi i analizowanymi przez francuskich archeologów są cmentarz Des Fédons, Lambesc (1590) (Bizot et al. 2005 ), Cimetière de Lariey w Puy-St.-Pierre (1629–1630), Briançon (Signoli et al. 2007 ) , wielki masowy grób Zakonu w Marsylii (1720–1721) i cmentarz zarazowy Le Délos w Martigues (1720–1722) (Signoli 2006 ).

Najważniejszym cmentarzem zarazy zbadanym archeologicznie we Włoszech jest cmentarz San Michele z Alghero (1582–1583) na Sardynii, gdzie szczątki 180 osób pochowano razem w 16 długich i wąskich rowach (Milanese 2010 ). W północnych Włoszech na wyspie Lazzaretto Vecchio w Wenecji odkryto kilka miejsc pochówku ofiar zarazy od połowy XIV do początków XVII wieku. Pochówki datowane na XVI wiek odnajdywano w dużych i długich okopach. Pochówki z początku epidemii z początku XVII w. charakteryzowały się regularnymi okopami w orientacji wschód-zachód lub grobami prostokątnymi zawierającymi różną liczbę zwłok (Tran i in. 2011 ). Na terenie Lazaretto w Modenie w dolinie Padu odkryto kilka dołów z epidemii dżumy z 1630 r., w których na ogół znajdowały się pojedyncze pochówki w uporządkowanych rzędach, czasem z pochówkami podwójnymi lub potrójnymi w tym samym dole (Biagini 2018 ). Wykopaliska w Lazaretto w Imola (Bolonia) odsłoniły dwa masowe groby związane z zarazą z lat 1630–1632 (Rinaldo i in. 2014 ). Na obszarze alpejskim w pobliżu Merano (Bolzano) wykopaliska w kościele San Proclo a Naturno odsłoniły liczne groby dżumy z 1636 r., z których niedawno zsekwencjonowano genetycznie sześć szczepów Yersinia pestis, bakterii dżumy przenoszonej przez pchły. Ponadto pomyślnie zsekwencjonowano próbki z niektórych kontekstów francuskich i włoskich, aby ustalić typ szczepów drzewa filogenetycznego drugiej pandemii Yersinia pestis (Bos et al. 2016 ; Guellil et al. 2020 ).

Dane archeologiczne i bioarcheologiczne dotyczące innych chorób zakaźnych, które spowodowały kryzysy śmiertelności porównywalne z tymi powodowanymi przez dżumę, są stosunkowo skąpe. W Lucca (Toskania, Włochy) wykopaliska w 2006 roku na cmentarzu katastrofalnym z pierwszej połowy XVII wieku, przypisywanym zarazie z lat 1630–1631 lub tyfusowi wybroczynowemu z lat 1648–1650, uwydatniły problem rozpoznawalności patogen wywołujący infekcję (Ciampoltrini i Spataro 2016 ; A. Fornaciari, Minozzi i in. 2020 ). W środkowej Francji cmentarz w Issoudum, utworzony przez szereg masowych dołów grobowych z końca XVII do początków XVIII wieku, powstał w wyniku nieznanego zdarzenia epidemicznego (Poulle 2007 ). Dlatego też wkład badań molekularnych staje się decydującym czynnikiem w analizie tych przypadków.

W przeciwieństwie do dżumy, cholera – jeden z największych zabójców XIX wieku – nie była przedmiotem wielu szczegółowych badań archeologicznych. Oprócz prezentowanego tutaj przypadku Benabbio, uczeni z Uniwersytetu w Palermo i Uniwersytetu we Florencji odkopali pochówki cholery i systematycznie badali cmentarz powstały w wyniku pandemii tej choroby, wydobywając odłączone kości ludzkie z jaskini kostnicy w pobliżu sycylijskiej wioski Alia (Palermo). Szczątki osteologiczne z Alii były badane przez antropologów fizycznych w latach 1996–2000 i, jak odnotowano w księgach lokalnego archiwum parafialnego, przypisano je ofiarom cholery z 1837 r. (Chiarelli i in. 2002 ).

Dalsze badania archeologiczne na cmentarzu cholerycznym w Richmond w Grangegorman na przedmieściach Dublina dostarczyły ważnych badań na temat zarządzania pochówkami pandemicznymi. Podczas prac nad nową linią kolei miejskiej profesjonalny archeolog udokumentował dwa rowy kostnicowe, w których znajdowały się szczątki ludzkie złożone wtórnie oraz 30 przegubowych szkieletów w pojedynczych pochówkach ułożonych w dwóch odrębnych, równoległych rzędach, a wszystkie miały związek z pandemią cholery z 1832 r. (Gooney 2020 ).

W ostatnich latach paleomolekularne badania cholery przyniosły ważne wyniki. W 2014 roku badacze z McMaster Ancient DNA Centre w Toronto zsekwencjonowali genom Vibrio cholerae ze specjalnego okazu tkanki datowanego na 1849 rok i przechowywanego w zbiorach Muzeum Mütter w Filadelfii (Devault i in. 2014 ). Badania wykazały, że szczep okazu filadelfijskiego jest w 95–97% podobny do genomu 0395, klasycznego szczepu cholery, od którego różni się jedynie 203 polimorfizmami pojedynczych nukleotydów, a także pokazuje znaczenie archiwalnych pozostałości medycznych dla źródło informacji na temat badań genomicznych nad początkami poprzednich pandemii. Kolejny i znaczący wkład w bioarcheologię cholery wnoszą wykopaliska i badania argentyńskiego cmentarza cholery w La Zanjia, niedaleko miasta Kordoba, przeprowadzone przez argentyński zespół antropologii sądowej w 2011 roku. Archeolodzy odkryli duży masowy grób i odnalazł 13 szkieletów zakopanych w trumnach i przykrytych wapnem. Osoby te zostały zabite przez piątą pandemię cholery (1886–1887), jak wykazały analizy paleogenetyczne przeprowadzone na próbkach osadów z jamy miednicy jednego szkieletu (Ramirez i in. 2021 ).

Trudność w powiązaniu danych historycznych ze pozostałościami osteoarcheologicznymi staje się oczywista, gdy cmentarze są definiowane jako „cmentarze cholery” w historycznej i lokalnej tradycji ustnej, nawet jeśli pochówki wykazują raczej diachroniczne rozwarstwienie w XIX wieku i nie ma jednoznacznych elementów, które mogłyby pomóż przypisać pochówki wyłącznie cholerze. Tak jest na przykład w przypadku cmentarza Harrison Township Cholera w hrabstwie Pickaway w stanie Ohio (IRLAB – – Institute for Research and Learning in Archaeology and Bioarchaeology 2020 ), czy cmentarza w Twerze, mieście położonym około 200 km na północny zachód od Moskwy , Rosja (Zinowjew 2007 ).

Chociaż badania epidemiologiczne i historyczno-medyczne cholery są liczne i mają długą tradycję, zarówno w kontekście eurośródziemnomorskim (Hauser 1897 ; Evans 1987 ; Tognotti 2000 ), jak i globalnym (Rosenberg 1962 ; Gómez-Diaz 2008 ), badania archeologiczne cholery cmentarzy jest niezwykle mało, co czyni włoski przypadek Benabbio szczególnie cennym. Benabbio to pierwsze na świecie szeroko zakrojone i zaplanowane wykopaliska cmentarza cholerycznego. Wyzwaniem tych badań jest sprawienie, aby źródło materialne mówiło o temacie poruszanym dotychczas z punktu widzenia źródeł pisanych. Materialność cmentarza, jego topografia, układ nagrobków, ich charakterystyka formalna, przedmioty towarzyszące zmarłemu oraz obserwacje wynikające z tafonomii pochowanych dają oryginalny i nowy obraz reakcji społeczności na stanu nadzwyczajnego, objawiając się także zjawiskami oporu wobec zasad narzuconych przez władzę. Źródło archeologiczne otwiera zatem nowe scenariusze dla historii medycyny i chorób.

Cholera rozprzestrzeniła się na całym świecie na początku XIX wieku, między innymi dzięki rewolucji w transporcie parowym, która umożliwiła szybkie rozprzestrzenianie się patogenu drogą morską i kolejową. Postęp technologiczny i rewolucja przemysłowa umożliwiły bakteriom cholery rozprzestrzenienie się na poziomie pandemii z regionu jej pochodzenia, Bengalu, w Azji Południowo-Wschodniej, gdzie od wieków występuje endemicznie. Uważa się, że cholera rozprzestrzenia się z szybkością od 9 do 16 razy większą niż dżuma, chociaż wskaźniki zachorowalności i śmiertelności w przypadku cholery są znacznie niższe (Speziale 2003 ; Cliff i Haggett 2004 ). Choroba po raz pierwszy dotarła do wybrzeży wschodniej części Morza Śródziemnego w 1823 r., ostatecznie docierając do Europy i Włoch podczas drugiej pandemii w latach 1830–1837. W Toskanii od sierpnia do października 1835 roku choroba dotknęła głównie Livorno (Leghorn), gdzie spowodowała śmierć 1171 osób (Betti 1856 ). Cholera osiągnęła poziom pandemii we Włoszech w latach 1847–1849 i ponownie, jeszcze gorzej, w latach 1854–1855 (Tognotti 2000 ; Gómez-Diaz 2008 ).

Chorobę cholery wywołuje bakteria w kształcie przecinka, zwana „Vibrio” ( Vibrio cholerae ), przenoszona drogą kałowo-ustną poprzez spożycie wody lub żywności skażonej odchodami zakażonych ludzi lub zwierząt. Choroba postępuje bardzo szybko. Pierwsze objawy pojawiają się po 24–48 godzinach inkubacji z coraz gwałtowniejszym krwawieniem, które powoduje szybkie odwodnienie organizmu, któremu towarzyszą skurcze i wymioty. Typowy wygląd osoby chorej na cholerę to zapadnięte oczy, zimna i niebieskawa skóra, zmarszczki na kończynach, drżące skurcze, groteskowo przykurczone kończyny i szybka śmierć z powodu odwodnienia. W latach trzydziestych XIX wieku dramatyczne objawy cholery i szybki przebieg choroby wywarły duże wrażenie na Europejczykach, którzy po raz pierwszy w swoich krajach doświadczyli tej egzotycznej choroby na własnej skórze. Przyczyny i drogi zakażenia były całkowicie nieznane przed odkryciami bakteriologicznymi Pasteura i Kocha. Większość świata naukowego uważała istnienie organizmów za źródło patologii za wątpliwe (Tognotti 2000 ).

Trzecia epidemia cholery zaatakowała Europę w 1853 r. i dotarła do Włoch w latach 1854–1855; spowodowała śmierć 248 514 osób na półwyspie (Hauser 1897 ; Del Panta 1986 ), a jej skutki były szczególnie niszczycielskie w Toskanii. Podobnie jak przy innych okazjach, cholera przybyła drogą morską na małej łódce, tym razem płynąc z Genui do Avenza w północnej Toskanii w dniu 26 lipca 1854 r. (ryc. 1 ). Dwóch ciężko chorych członków załogi, naruszając zasady kwarantanny i kordony sanitarne, dotarło do Viareggio i rozprzestrzeniło chorobę na terenach Wielkiego Księstwa Toskanii. Jednocześnie pierwsze przypadki choroby pojawiły się w Livorno, gdzie z Marsylii przybył szkuner neapolitański z dwoma pasażerami, którzy podczas przeprawy zmarli na cholerę. Od wybrzeża choroba dotarła do wewnętrznej części regionu przez Valdarno, przecinając linię kolejową „Leopolda”, zainaugurowaną zaledwie kilka lat wcześniej przez wielkiego księcia Lotaryngii Leopolda II. Pod koniec 1854 r., po 3403 ofiarach śmiertelnych z 6452 przypadków (53% śmiertelności) (Betti 1857 ), liczba przypadków cholery zdawała się gwałtownie spadać, aż w styczniu zniknęły prawie całkowicie. Jednak w lutym 1855 roku liczba ludności ponownie eksplodowała z wielką gwałtownością w rejonie Sesto Fiorentino, na północ od Florencji, gdzie wiele działalności handlowych związanych z wodą, takich jak pralnie, farbiarnie i kilka fabryk, przyczyniło się do przetrwania i nowego rozpowszechnienia Vibrio cholera.

Trajektoria cholery w Toskanii w latach 1854 i 1855. (Rysunek autora, 2020.)

Obraz w pełnym rozmiarze

Podobnie jak w zeszłym roku, ale w przeciwnym kierunku, cholera ponownie rozprzestrzeniła się w całej Toskanii, osiągając poziom wyjątkowej zachorowalności i śmiertelności. Pod koniec pandemii w listopadzie 1855 r. w Toskanii zginęło 29 730 osób, z czego 26 327 miało miejsce w samym 1855 r., a Lukka była jedną z najbardziej dotkniętych dzielnic, w której odnotowano 3180 zgonów. Zachorowalność wahała się od 2% do 4%, z najwyższymi poziomami w obszarach miejskich Florencji i Arezzo, gdzie śmiertelność wynosiła 54% (Betti 1858 ).

Aż do zidentyfikowania prątka cholery przez Roberta Kocha w 1883 r., naukowcy i lekarze nie znali prawdziwych przyczyn tej choroby. W Toskanii, w pierwszej fazie pandemii w 1854 r., anatomopatolog Filippo Pacini odkrył pod mikroskopem bakterie Vibrio w płynach jelitowych zwłok ofiar cholery. Pacini wysunął tezę o związku mikroorganizmu z możliwością przenoszenia choroby, lecz inni nie uznali jego intuicji (Pacini 1854 ). W połowie XIX wieku debatę naukową na temat natury cholery zdominowały dwie teorie: teoria antyzakaźna i model zarażenia. Przeciwnicy zarazy, pozostający pod wpływem starożytnych doktryn miazmatycznych, utrzymywali, że cholera, podobnie jak inne choroby, rozprzestrzenia się w powietrzu poprzez miazmaty pochodzące ze ścieków, stojącej wody oraz gnijących zwłok (Cipolla 1976 ; Gómez-Diaz 2008 ). Z kolei zwolennicy zakażania uważali, że rozprzestrzenianie się choroby następuje poprzez kontakt człowieka z człowiekiem za pomocą mikroskopijnych organizmów. Jednak w tamtym czasie koncepcja przenoszenia przez zarazki była mniej dominująca: zakaźnicy nie byli w stanie wykazać istnienia mikroskopijnych organizmów i dlatego nie przedstawili przekonujących dowodów na zaraźliwość cholery (Richmond 1954 ; Tognotti 2011 ). Obie teorie nie tylko spowodowały konflikty naukowe, ale miały także ważne implikacje polityczne i gospodarcze, wpływając na decyzje dotyczące polityki państwa mające na celu powstrzymanie wyniszczającej choroby. Na przykład Francja i Wielka Brytania, jako państwa „liberalne”, popierały idee antyzakaźne i sprzeciwiały się kordonom sanitarnym, kontrolom granicznym i praktykom kwarantanny, aby uniknąć ograniczeń w handlu i szkód dla przedsiębiorstw handlowych. Państwa te wolały skoncentrować się na ulepszaniu zdegradowanych obszarów miejskich, tworzeniu wydajnych systemów kanalizacyjnych, nowych akweduktów i burzeniu zniszczonych budynków. Z kolei państwa śródziemnomorskie i Imperium Habsburgów poparły pogląd zakażaczy, dlatego ustanowiły kwarantanny i kordony sanitarne (McNeill 1998 ; Huber 2006 ; Tognotti 2013 ).

Debata naukowa tylko częściowo wpłynęła na praktyczne wybory lekarzy i władz zdrowotnych walczących z chorobą. Generalnie traktowali wszystkie zwłoki jako potencjalnie zakaźne. Pod tym względem zachowanie Pietro Bettiego, konsultanta ds. zdrowia publicznego i superintendenta Wielkiego Księstwa Toskanii od czasu pierwszego stanu epidemii cholery w 1835 r., było wzorcowe. Na podstawie swoich obserwacji rozprzestrzeniania się choroby Betti nie tylko stał się zdecydowanym zwolennikiem zarażenia cholerą, ale także wdrożył szereg środków zapobiegawczych w kierunku rekultywacji środowiska i kontroli przemieszczania się zakażonych ludzie. Środki te obejmowały izolację chorych w domu lub w szpitalu; utworzenie szpitali wyłącznie dla chorych na cholerę, z wydzielonymi sektorami dla chorych i rekonwalescentów; dezynfekcja domów, mebli i przedmiotów należących do chorych; zakaz wyrobów masarskich i zakupu mięsa wieprzowego; dezynfekcja toalet i kanałów ściekowych; oraz, szczególnie interesujące z punktu widzenia archeologii pogrzebowej, regulacje dotyczące pochówków (Betti 1856 , 1857 , 1858 ).

Betti nałożył liczne środki, aby uregulować pochówki ofiar cholery, które uważał za niebezpieczne źródła infekcji, zwłaszcza gdy zwłoki gniły i istniało ryzyko, że w glebie pojawią się zaraźliwe „emanie zgnilizny”. Cmentarze musiały być daleko od miasta. Konieczność ta, rozwinięta już przez higienistów i iluministów w XVIII wieku, została uwzględniona w nowym kodeksie prawnym, który Napoleon uchwalił dla Włoch w 1806 roku. Prawa te były szczególnie starannie stosowane na obszarach miejskich Toskanii, gdzie często istniała niebezpieczna ciągłość między cmentarze i kościoły (Tomasi 2001 ). Przepisy obowiązujące w Wielkim Księstwie w czasie epidemii cholery po 1835 r., oprócz konieczności przewożenia zwłok w trumnach lub w doskonale zamkniętych wagonach, przewidywały składanie zwłok pojedynczo w każdym rowie mogiła; ułożenie ciała nago, bez trumny i całunu; i ułożenie co najmniej jednego staio (24,36 l) mocnego wapna na każdym korpusie. Wyjątek stanowili zagraniczni anglikanie, którzy mogli korzystać z trumny, ale bez przykrycia i z podwójną warstwą wapna między ciałem a trumną; ponadto rów był o połowę braccio (0,583 m) głębszy niż zwykle. Choć duchowieństwo i ludność świecka sprzeciwiały się chowaniu zwłok nago, co stanowiło obrazę przyzwoitości publicznej, władze w stosowaniu tej zasady były nieelastyczne (Betti 1856 ). Jednakże, jak zobaczymy, wykopaliska w Benabbio ukazują zaciekłe formy lokalnego oporu wobec stosowania zasad wydanych przez państwo.

Kiedy cholera dotarła do Benabbio w sierpniu 1855 roku, wieś liczyła 900 mieszkańców. Z ksiąg parafialnych wynika, że ​​w ciągu dwóch miesięcy na ogólną liczbę 71 zakażeń zmarło 46 osób (7,9% zachorowalności, 65% śmiertelności i 5,1% śmiertelności). Jak pokazuje wykres śmiertelności na ryc. 2 , ponad 90% zgonów miało miejsce pomiędzy 13 września a 11 października. W ciągu miesiąca płomień pandemii dogasał; cholera rozprzestrzenia się szybko, jednak choroba zakaża z intensywnością przez stosunkowo krótki okres (Speziale 2003 ). W 1855 roku cmentarz w Benabbio nadal znajdował się na cmentarzu przykościelnym Santa Maria Assunta, położonym w środku wioski, podobnie jak otoczone murem grobowce wykorzystywane do zbiorowych pochówków zarządzanych przez różne bractwa w oratoriach. W tych otoczonych murem grobowcach ciała chowano bez przykrycia ziemią. Grzebanie osób zakażonych cholerą wymagało miejsca z dala od wsi, a wybór padł na miejsce starożytnego średniowiecznego zamku Benabbio, w jego ruinach na szczycie wzgórza dominującego nad wsią (A. Fornaciari i Coschino 2012 ). Ustalono, że ofiary cholery będą chowane wokół starożytnego zamkowego kościoła pod wezwaniem San Michele (św. Michała), który w XIX wieku został zredukowany do prostego wiejskiego oratorium (Bini i in. 2010 ). Wybór nie był przypadkowy. Nie tylko zaspokajało narzucone przez władze potrzeby zdrowotne, usuwając zarażonych zmarłych z wioski, ale także zabezpieczało rzymskokatolicką potrzebę chowania zmarłych w świętej ziemi sąsiadującej z budynkiem sakralnym. Wykopaliska archeologiczne odsłoniły szczątki 43 osób i po raz pierwszy umożliwiły zbadanie cmentarza zaplanowanego pod presją epidemii cholery.

Ryc. 2

Zgony na cholerę w Benabbio między 26 sierpnia a 21 października 1855 r. Zwróć uwagę na trend krzywej śmiertelności, przy czym ponad 90% ofiar skoncentrowało się między 13 września a 11 października. (Rysunek autora, 2020.)

Obraz w pełnym rozmiarze

Topografia cmentarza przedstawia jego rozplanowanie (rys. uzupełniająca 1 ). Groby ułożone były w rzędy i zajmowały całą dostępną przestrzeń na cmentarzu oraz wzdłuż południowej strony kościoła. Przeciętna głębokość pochówków wahała się od 80 do 90 cm, szerokość natomiast nieczęsto przekraczała 50 cm. Jedynie pochówki znajdujące się na cmentarzu przykościelnym wykazały użycie wapna: w sześciu przypadkach pod i nad ciałem zmarłego znajdowały się warstwy wapna. Zmarłych, jak wykazały obserwacje tafonomiczne i ślad pozostawiony przez tkaninę w wapnie, chowano w całunach, czasem z ubraniami – na co wskazują guziki i resztki przędzy – a czasem z drewnianą podpórką używaną przez grabarzy. przewieźć zwłoki. W jednym z pochówków pod szczątkami szkieletu znaleziono ślady szeregu drewnianych elementów zawierających liczne gwoździe, które prawdopodobnie stanowiły część podpory do transportu zwłok – być może zaimprowizowane nosze wykorzystujące drewniane deski. Położenie ciał było często nietypowe (ryc. uzupełniająca 2 ): osiem pochówków z wapnem; sześć pochówków w pozycji leżącej; pięć pochówków w pozycji bocznej; siedem z nienaturalnie zgiętymi kończynami; i siedem podwójnych pochówków. W typowych XIX-wiecznych pochówkach ciała układane są w pozycji leżącej z rękami symetrycznie skrzyżowanymi na klatce piersiowej lub na brzuchu, zazwyczaj z różańcem w dłoniach. W Benabbio zmarli dotknięci cholerą wyglądają na przykucniętych, ze zgiętymi i asymetrycznymi kończynami, leżących na boku, czasem na brzuchu. Na nieprawidłowości te złożyły się prawdopodobnie dwa czynniki: pośpiech w interweniowaniu, w wyniku którego grabarze nie zadali sobie trudu prawidłowego ułożenia owiniętych w całun ciał oraz utrzymanie, ze względu na stężenie pośmiertne, pozycji, jaką ciała zajmowały w chwili śmierci. , z kończynami przykurczonymi z powodu skurczów i odwodnienia. W niektórych przypadkach w tym samym grobie chowano dwie osoby, prawdopodobnie zmarły tego samego dnia. Ostatecznie wykopaliska odsłoniły pochówek części dóbr grobowych, takich jak przedmioty kultu (różańce, krzyże z brązu, medaliony) i biżuterię (kolczyki, wisiorki, pierścionki). Niektóre przedmioty niosą oczywiste znaczenie apotropaiczne, takie jak srebrny wisiorek w kształcie delfina i cyfrowy pierścień z brązu z krzyżem lotaryńskim, zwykle używany jako amulet przeciwko chorobom zakaźnym (rysunek uzupełniający 3 ) (Signoli 2006 ). Pamięć o katastrofie zachowała się na miejscu w niektórych epigrafach przypominających pochówek ofiar cholery, umieszczonych w latach bezpośrednio po 1855 roku na fasadzie i południowej stronie kościoła.

W badaniach antropologicznych szczątków ludzkich określono płeć i wiek każdego szkieletu w chwili śmierci, a wyniki porównano z informacjami pochodzącymi ze źródeł archiwalnych. W archiwum parafialnym Benabbio zachowała się lista ofiar cholery, która zawiera imię i nazwisko (a co za tym idzie płeć), wiek i datę śmierci każdej ofiary (Archivio di Stato di Lucca 1855; Archivio Parrocchiale di Benabbio 1855 ). Dzięki zestawieniu danych antropologicznych z danymi archiwalnymi i stratygraficznymi możliwa jest identyfikacja niemal każdego osobnika oraz rekonstrukcja chronologii i następstwa przestrzennego osadów (Baldino 2011 ). Jednym z rezultatów tego podejścia kryminalistycznego jest mapowana sekwencja pochówków, rozciągająca się od cmentarza przykościelnego do przestrzeni wzdłuż południowej strony kościoła (ryc. 3 ).

Mapa cmentarza cholerycznego z kolejnością zajmowania terenu przez grupy pochówków, od cmentarza przykościelnego do przestrzeni wzdłuż południowej strony kościoła. (Rysunek: Francesco Coschino, 2015.)

Obraz w pełnym rozmiarze

Przestrzeń dostępna wokół kościoła została wykorzystana logicznie. Pierwsze rowy wykopano na cmentarzu przykościelnym, przed kościołem, i zamieszkiwały je osoby zmarłe przed 21 września 1855 r. Kolejne rowy wykopano później w dwóch rzędach wzdłuż południowej strony kościoła dla zmarłych w pozostałym czasie pandemii. Puste groby znalezione na końcu południowych rzędów pokazują, że wykopano je według dokładnego planu, ale było ich więcej, niż było to konieczne, i że pandemia zakończyła się, zanim wszystkie zostały wykorzystane. W Benabbio nie ma masowych grobów, ale istnieje siedem podwójnych pochówków. Jest to typowe dla małych społeczności, gdzie liczba osobników znajdujących się w tym samym pochówku odzwierciedla dzienną śmiertelność (A. Fornaciari 2017 ). Śmiertelność osiągnęła szczyt i wyniosła pięć zgonów jednego dnia 20 września, przy czym w trzech dniach od 18 do 25 września odnotowano trzy zgony dziennie, a dziewięć innych dni charakteryzowało się podwójnymi zgonami (ryc. 2 ). Planowanie rowów prawdopodobnie ograniczyło ich nadmierne użytkowanie do nie więcej niż dwóch osobników na rów, nawet w najbardziej dramatycznych momentach pandemii. W rzeczywistości zarządzanie pojedynczymi rowami było znacznie prostsze niż w przypadku masowego grobu, co również byłoby sprzeczne z zasadami ustanowionymi przez toskańskie władze ds. zdrowia.

Z materiału dowodowego pochodzącego z badań archeologicznych wynika, że ​​zarządzenia władz sanitarnych wykonano jedynie częściowo: rowy nie były szczególnie głębokie; ciała chowano z elementami drewnianymi, a nie nago, ale w całunach, czasem z ubraniami i wyposażeniem grobowym; wapno występowało jedynie w sześciu pochówkach i zazwyczaj w ilościach mniejszych niż przepisane; i wreszcie odnotowano siedem przypadków podwójnych pochówków, co stanowi być może najpoważniejsze odstępstwo od przepisów sanitarnych. Jeżeli nieprzestrzeganie przepisów uzasadnia się w niektórych przypadkach pośpiechem, z jakim odbywały się pochówki, co samo w sobie było zalecane przez władze sanitarne, to coraz częściej można zaobserwować, że typowe elementy współczesnego rytuału katolickiego (ubieranie zmarłego i grzebanie przedmiotów kultu , stąd obecność członków rodziny/żałobników) wykazują zaciekły opór wobec narzucania doraźnych zasad higieny. Rzeczywistość materialna tylko częściowo pokrywa się z zarządzeniami władzy, ujawniając formę autarkicznego i powszechnego oporu wobec stosowania zasad, który choć pozostawał pod wpływem wierzeń katolickich, nie był wolny od wpływów apotropaicznych i zabobonnych.

Badania szkieletów (39 dorosłych i 4 młodsze) z cmentarza cholerycznego pozwalają na obserwację próbki populacji zmarłej z powodu tej choroby.^Notatka1 Dotknięte grupy wiekowe różnią się od grup ogólnie reprezentowanych na cmentarzach nie objętych pandemią. Profil umieralności populacji poza okresami pandemii zwykle osiąga szczyt w okresie niemowlęcym – wczesnym dzieciństwie oraz w przypadku kobiet w wieku rozrodczym, ze względu na ryzyko zajścia w ciążę, i rośnie stopniowo dla obu płci wraz z wiekiem w dorosłości. Na cmentarzu w Benabbio rozkład śmiertelności według wieku jest wynikiem działań cholery na ludność wsi, z wysokim odsetkiem osób powyżej 50. roku życia – około 56% ogółu (osoby starsze były prawdopodobnie bardziej podatne na cholerę) – niedoborem młodszych dorosłych , ale spora liczba dorosłych w wieku poniżej 50 lat (ryc. 4 ). Ten wzór paleodemograficzny jest powiązany z cmentarzami ofiar epidemii i został odnotowany na europejskich cmentarzach zarazowych (Castex 2007, 2008; DeWitte 2010 , 2014; Castex i in. 2011 ).

Profil demograficzny cmentarza cholerycznego w Benabbio na podstawie danych archiwalnych. (Rysunek autora, 2015.)

Obraz w pełnym rozmiarze

Wydaje się, że mężczyźni są bardziej dotknięci chorobą niż kobiety, nawet jeśli różnica nie jest istotna statystycznie (ryc. 5 ). Wzrost osobników wykazuje zaskakujące wyniki, przy czym średni wzrost samców wynosi 171±4,3 cm (od 159 do 179 cm) i 161±4,5 cm (od 156 do 170 cm) w przypadku kobiet.^Notatka2 Różnica 10 cm między mężczyznami i kobietami jest porównywalna z obecną populacją (10–12 cm) (Martin i Saller 1956–1959 ), a ogólnie mieszkańcy Benabbio wydają się być wysocy w porównaniu do innych średniowiecznych i wczesnych nowożytnych Włochów (Arcaleni 2006 ;Giannecchini i Moggi-Cecchi 2008 ). Wzrost ma podłoże genetyczne, ale istotny wpływ na niego mają czynniki środowiskowe i społeczno-ekonomiczne (Steckel 1995 ; Larsen 2015 : 14–20). Wydawałoby się zatem, że populacja Benabbio poza tym cieszyła się dobrym zdrowiem i była dobrze odżywiona (G. Fornaciari 2016 ).

Demografia cmentarza cholerycznego w Benabbio z rozkładem mężczyzn i kobiet według wieku. (Rysunek autora, 2015.)

Obraz w pełnym rozmiarze

Szczątki szkieletu dostarczają również informacji na temat działalności człowieka. Badanie entez (miejsc przyczepienia się mięśni i więzadeł do kości) oraz entezopatii (zmian patologicznych tych miejsc) można wykorzystać do rekonstrukcji działalności człowieka w kontekstach archeologicznych (Mariotti i in. 2004 , 2007 ; Milella i in. 2012 ). Oznaczenia układu mięśniowo-szkieletowego mieszkańców Benabbio malują obraz społeczności chłopskiej, której członkowie byli przystosowani do ciężkiej pracy. Mężczyźni wykazują szczególnie niezwykłe markery układu mięśniowo-szkieletowego: triceps ramienia, najszerszy grzbietu, obły większy, biceps ramienia, pronator teres (kończyny górne), przywodziciele stawu biodrowego, więzadła rzepki i ścięgno Achillesa (kończyny dolne). Są to zazwyczaj znaczniki związane z ciężką pracą, taką jak uprawa nierównych gruntów i leśnictwo. U kobiet markery układu mięśniowo-szkieletowego są słabiej rozwinięte, a entezopatie rzadsze i poważniejsze, co sugeruje wyraźny podział pracy ze względu na płeć, w ramach której mężczyźni wykonują cięższe prace (rolnictwo i wycinanie drzew), a kobiety więcej pracy domowej.

Choroba zwyrodnieniowa stawów wydaje się potwierdzać obraz sugerowany przez markery układu mięśniowo-szkieletowego. Poważne uszkodzenie stawów występuje w kościach barkowych, kręgach, łokciach i dłoniach, a także biodrach, kolanach i stopach. Starzenie się przyczynia się do rozwoju choroby zwyrodnieniowej stawów (Loeser 2017 ), ale w próbkach Benabbio dotyczy to również młodszych osób. Odkrycia epidemiologiczne dotyczące współczesnych populacji dostarczają ważnych korelacji umożliwiających powiązanie stresu mechanicznego i choroby zwyrodnieniowej stawów, a dane bioarcheologiczne sugerują, że częstość występowania choroby zwyrodnieniowej stawów barkowych i kręgowych na obszarach wiejskich odzwierciedla narażenie na prace rolnicze (Larsen 2015 : 179–186).

Duża liczba zapaleń okostnej (specyficznych infekcji okostnej) jest wskaźnikiem bardzo zakaźnego środowiska i jest charakterystyczna dla wiejskiej społeczności rolniczej. Kończyny górne są narażone na zadrapania i drobne urazy w środowisku bogatym w czynniki zakaźne, o złej higienie i dużym zagęszczeniu ludzi (Larsen 2015 :86–96). Wreszcie, ludność Benabbio doświadczyła urazów (co najmniej 39% mężczyzn i 31% kobiet wykazuje złamania), które mogą być związane ze środowiskiem górskim oraz działalnością związaną z rolnictwem na stromym terenie i w lasach.

Archeologia minionych pandemii pozwala zrozumieć topografię cmentarzy, morfologię dołów, rozmieszczenie ciał w dołach oraz wyposażenie grobowe związane z różnymi rodzajami pochówków w wyniku różnych katastrof pandemicznych. Badania cech bioarcheologicznych dostarczają także informacji na temat demografii umieralności osób zdziesiątkowanych przez epidemie (A. Fornaciari 2017 ). Wykopaliska na cmentarzu Benabbio cholera są pierwszymi kompletnymi badaniami archeologicznymi na temat tej choroby. Badania bioarcheologiczne ofiar cholery obejmują przekrój społeczności wiejskiej Benabbio. Wskaźniki szkieletowe (choroba zwyrodnieniowa stawów, zapalenie okostnej i markery mięśniowo-szkieletowe) wykazują jednorodność w kierunku silnego zużycia stawów spowodowanego narażeniem na ciężką pracę. Ostatecznie przypadek Benabbio umożliwił obserwację osobliwych cech grobowych cmentarza, powstałych w wyniku wyjątkowej katastrofy, która dotknęła włoską społeczność wiejską w roku 1855. Stanowi przykład potencjału, jaki oferują badania archeologiczne cmentarz pandemiczny, który umożliwia penetrację kulturowego wpływu kryzysów śmiertelności na grupy ludzkie, o czym mało świadczą źródła niematerialne.

Jednym z najbardziej widocznych rezultatów jest merytoryczna weryfikacja zasad narzuconych przez władze sanitarne, które, jak widać, były stosowane jedynie częściowo. Prawdopodobnie na ten brak stosowania złożyły się dwa współistniejące czynniki: szybkość pochówku oraz poszanowanie norm religijnych i tradycyjnych. Cmentarz choleryczny w Benabbio jest zatem materialnym rezultatem kompromisu pomiędzy sprzecznymi motywacjami (ryc. 6 ). Podsumowując, przy interpretacji anomalii pogrzebowych nie można lekceważyć możliwości, że pandemia choroby zakaźnej mogła mieć wpływ na sposób pochówku. Historycznie rzecz biorąc, cholera doprowadziła do pewnego rodzaju przełomu w organizacji cmentarzy i zarządzaniu nimi, a po lekcji, jaką dała choroba w latach 1854–1855, cmentarze już nigdy nie były takie same. To, co często przypisuje się edyktowi Napoleona św. Chmury (1806 we Włoszech), a mianowicie obowiązek chowania zmarłych na odkopanych cmentarzach na terenach ogrodzonych i nadzorowanych z dala od ośrodków zamieszkałych, faktycznie miało miejsce we Włoszech, zwłaszcza na wsi, dopiero po kryzys śmiertelności wywołany cholerą w połowie XIX w. (Tognotti 2000 ; Tomasi 2001 ).

Cmentarz choleryczny w Benabbio jako materialny rezultat kompromisu sprzecznych motywacji. (Rysunek autora, 2021.)

Obraz w pełnym rozmiarze