Służba pod bombami. Harcerki i harcerze województwa kieleckiego w polskiej wojnie obronnej 1939 roku / Piotr Kotlarz

Streszczenie

Artykuł przedstawia udział harcerek i harcerzy zamieszkujących obszar województwa kieleckiego w granicach obowiązujących 1 września 1939 r. w polskiej wojnie obronnej. Analizą objęto zarówno zorganizowane formy Harcerskiego Pogotowia Wojennego, jak i indywidualną służbę instruktorów oraz starszej młodzieży w Wojsku Polskim. Podstawę opracowania stanowią przekazane notatki, opublikowany pamiętnik Józefa Dobskiego, materiały Instytutu Pamięci Narodowej, lokalnych muzeów i organizacji harcerskich, regionalne opracowania cyfrowe oraz źródła komemoratywne. Zastosowano krytykę krzyżową: informacje z późnych relacji i stron lokalnych włączano do narracji tylko z oznaczeniem ich statusu, a nazwisk osób związanych przede wszystkim z okupacyjną konspiracją nie przypisywano automatycznie do działań wrześniowych. Ustalono, że harcerska aktywność miała przede wszystkim charakter pomocniczy i obrony cywilnej: obejmowała łączność, służbę alarmową i obserwacyjno-meldunkową, pomoc sanitarną, opiekę nad uchodźcami i dziećmi, aprowizację, pracę na dworcach oraz przygotowanie schronów. W kilku miejscach starsi harcerze wykonywali zadania bezpośrednio bojowe. Szczególne znaczenie miały lepiej rozwinięte struktury Pogotowia Harcerek, tworzone od jesieni 1938 r. Artykuł porządkuje rozproszone dane, koryguje powtarzane błędy personalne i przedstawia skomasowany wykaz 31 osób, z rozróżnieniem między udziałem bezpośrednio poświadczonym a przynależnością organizacyjną, której szczegółowy wrześniowy przebieg nie został dotąd ustalony.

Słowa kluczowe: harcerstwo, ZHP, Pogotowie Wojenne Harcerek, Harcerskie Pogotowie Wojenne, województwo kieleckie, wojna obronna 1939 roku, obrona cywilna, wrzesień 1939.

1. Przedmiot, zakres i metoda

Udział harcerstwa w wojnie 1939 r. bywa opisywany przez pryzmat dwóch silnych obrazów: sanitariuszki pochylonej nad rannym oraz młodego obrońcy z bronią w ręku. Oba mają podstawę historyczną, lecz żaden nie wyczerpuje skali wykonywanej służby. Największa część pracy harcerek i harcerzy rozgrywała się między zapleczem wojska a przeciążonym miastem: przy telefonie, punkcie alarmowym, kuchni polowej, dworcu, szpitalnym łóżku, kolumnie uchodźców i rowie przeciwlotniczym. Właśnie ta codzienna, rozproszona służba jest najtrudniejsza do odtworzenia. Pozostawiała mniej dokumentów niż operacje jednostek wojskowych, a późniejsza działalność konspiracyjna wielu osób przesłoniła ich doświadczenia z pierwszych tygodni wojny.

W artykule przyjęto definicję terytorialną: badane są osoby i zespoły działające we wrześniu 1939 r. na obszarze ówczesnego województwa kieleckiego albo wywodzące się z tamtejszych jednostek Związku Harcerstwa Polskiego. Jest to istotne, ponieważ granice chorągwi harcerskich nie pokrywały się dokładnie z podziałem administracyjnym państwa. Województwo obejmowało wówczas nie tylko ziemię świętokrzyską, Kielce, Radom, Ostrowiec, Skarżysko i Starachowice, lecz również Częstochowę, Zawiercie oraz przemysłowe Zagłębie Dąbrowskie z Sosnowcem, Będzinem, Dąbrową Górniczą i Czeladzią. Reforma obowiązująca od 1 kwietnia 1939 r. wyłączyła natomiast powiaty konecki i opoczyński, włączając je do województwa łódzkiego. W ścisłym ujęciu przedmiotem analizy jest zatem piętnaście powiatów ziemskich i trzy miasta wydzielone: Częstochowa, Radom i Sosnowiec.^[1]

Takie kryterium eliminuje często spotykany anachronizm. Nie każdy harcerz z ziemi dziś kojarzonej z regionem świętokrzyskim należał we wrześniu 1939 r. do województwa kieleckiego, a postaci związanej z Tarnobrzegiem nie można włączyć do zestawienia wyłącznie dlatego, że późniejsza tradycja harcerska ujmuje ją w szerszym kręgu regionalnym. Z tego powodu poza imiennym bilansem pozostawiono m.in. por. Józefa Sarnę z Tarnobrzega. Podobnie nie uznano późniejszej przynależności do Szarych Szeregów za dowód udziału w jawnym Pogotowiu we wrześniu.

Przekazane notatki potraktowano jako mapę problemów i nazwisk wymagających sprawdzenia, nie zaś jako samoistną podstawę wszystkich twierdzeń.^[2] Informacje zestawiono z pamiętnikiem Józefa Dobskiego, źródłami instytucjonalnymi, regionalnymi opracowaniami i materiałami komemoratywnymi. W rezultacie skorygowano m.in. pomylenie funkcji Józefa Dobskiego i Edmunda Massalskiego oraz pisownię nazwiska Stefana Piotrowskiego. Tam, gdzie dostępne źródła cyfrowe potwierdzają jedynie funkcję organizacyjną, lecz nie pozwalają odtworzyć konkretnej czynności z września, fakt ten zaznaczono wprost.

2. Od wychowania obywatelskiego do pogotowia wojennego

2.1. Wcześniejsza mobilizacja harcerek

Kobieca część ZHP przystąpiła do przygotowań wojennych wcześniej i bardziej systematycznie niż organizacja męska. Bezpośrednim impulsem były wydarzenia jesieni 1938 r. i akcja związana z Zaolziem. Doświadczenie Pogotowia Harcerek wykorzystano następnie do stworzenia trwałej struktury. Rozkaz Naczelniczki Harcerek Marii Krynickiej z 10 stycznia 1939 r. formalizował Pogotowie, obejmując instruktorki, starsze harcerki i wędrowniczki; komendantką została dr hm. Józefina Łapińska, wcześniej kierująca szkołą instruktorską na Buczu.^[3]

Program odpowiadał przewidywanym potrzebom wojny totalnej. Obejmował pomoc sanitarną, łączność, obronę przeciwlotniczą, gospodarstwo wojenne oraz opiekę nad dziećmi, osobami starszymi i przesiedlonymi. Latem 1939 r. organizowano obozy służby, łącząc szkolenie harcerskie z przygotowaniem do pracy na zapleczu. Na terenie Kieleckiej Chorągwi Harcerek urządzono dwadzieścia takich obozów w pobliżu granicy niemieckiej, z udziałem około 560 dziewcząt. Komendantki obozów przeszły wcześniej specjalny kurs.^[4] Liczby te pokazują, że wrześniowa mobilizacja harcerek nie była jedynie spontaniczną reakcją na bombardowania. W znacznej części stanowiła uruchomienie wcześniej przećwiczonych zespołów.

W materiałach spotyka się równolegle nazwiska Józefiny Łapińskiej i Antoniny Gębicowej. Nie należy ich przedstawiać jako konkurencyjnych kandydatek do jednej niezmiennej funkcji. Łapińska kierowała Pogotowiem Harcerek w skali kraju i była związana z kierownictwem kieleckiej chorągwi, natomiast Gębicowa przez lata prowadziła hufiec kielecki, była zastępczynią komendantki chorągwi, a od końca września 1938 r. przejmowała jej bezpośrednie kierownictwo terenowe.^[4] Zmienność obowiązków i wojenny tryb pracy tłumaczą, dlaczego późniejsze relacje eksponują raz jedną, raz drugą instruktorkę.

2.2. Męskie Pogotowie i sieć kielecka

Męskie Harcerskie Pogotowie Wojenne powstawało później. Naczelnik Harcerzy zarządził jego organizację w maju 1939 r., a w czerwcu wyznaczano komisarzy chorągwianych.^[3] Mniejsza ilość czasu oraz mobilizowanie starszych instruktorów do Wojska Polskiego ograniczały możliwość stworzenia jednolitego systemu. Nie oznaczało to jednak braku przygotowań. Drużyny ćwiczyły alarmowanie, łączność rowerową, służbę obserwacyjną, pierwszą pomoc i ochronę obiektów; sprawdzały sieci telefoniczne i rozpoznawały miejsca przydatne jako posterunki.

Najważniejszym źródłem dla Kielc jest pamiętnik hm. Józefa Dobskiego. Autor zapisał, że Główna Kwatera Harcerzy poleciła uruchomić Pogotowie, a komisarzem w Kielcach mianowała hm. Edmunda Massalskiego. Dobski został jego zastępcą. Wspólnie stworzyli system alarmowy kieleckich drużyn; harcerze mieli służyć jako gońcy i dyżurni telefoniczni przy urzędach państwowych i samorządowych. Za współpracę z Polskim Czerwonym Krzyżem odpowiadał hm. Edward Meissner, wspierany przez phm. Ryszarda Ungera i hm. Stefana Krzemińskiego.^[5]

Ustalenie to ma znaczenie porządkujące. W części późniejszych zestawień Dobski występuje jako komendant lub komisarz kieleckiego Pogotowia. W rzeczywistości pełnił funkcję zastępcy Massalskiego, a wraz z mobilizacją jako podporucznik przeszedł do służby wojskowej. Powtarzanie obu nazwisk w każdej wzmiance o kierownictwie zacierało hierarchię. W dalszej części artykułu Massalski i Dobski występują więc jednokrotnie jako dwuosobowy rdzeń komendy, a nie jako wymienni zwierzchnicy.

3. Charakter wykonywanej służby

3.1. Łączność, alarmowanie i obserwacja

Wojna rozpoczęła się nalotami, zerwanymi połączeniami i ruchem wielkich mas ludności. W takich warunkach wartość miał nie tylko wyszkolony żołnierz, ale także osoba umiejąca szybko przenieść meldunek, obsłużyć telefon, rozpoznać samolot albo dotrzeć rowerem do odciętego posterunku. Harcerska sieć małych zespołów była do tych zadań szczególnie przydatna. System planowany przez Massalskiego i Dobskiego w Kielcach łączył alarmowanie drużyn z obsadą urzędów. W Sosnowcu i Niwce przygotowano sześć posterunków obserwacyjno-meldunkowych, a miejscowym Pogotowiem kierował hm. Edward Nowak.^[6]

Służba obserwacyjna nie polegała na samodzielnym zwalczaniu lotnictwa. Jej zadaniem było możliwie wczesne zauważenie zagrożenia, określenie kierunku przelotu i przekazanie meldunku. Harcerze wspierali również porządkowanie ruchu wokół dworców i obiektów przemysłowych. W źródłach wspomnieniowych działania te bywają określane ogólnym słowem „łączność”, które może oznaczać zarówno stały dyżur przy aparacie, jak i niebezpieczną trasę gońca przez bombardowane miasto. Brak dzienników służby uniemożliwia dziś precyzyjne policzenie wykonanych meldunków.

3.2. Służba sanitarna, ratownicza i opiekuńcza

Najpełniej przygotowaną dziedziną pracy harcerek była pomoc sanitarna. Kursy pierwszej pomocy odbywały się jeszcze przed wojną, a latem 1939 r. włączano je do obozów służby. Po 1 września zespoły przygotowywały prowizoryczne izby chorych, pomagały rannym po nalotach, transportowały opatrunki i żywność. Równocześnie obejmowały opieką dzieci odłączone od rodzin, osoby starsze i uchodźców. Granica między sanitariatem a pomocą społeczną była płynna: ta sama harcerka mogła rano opatrywać skaleczenia na dworcu, po południu wydawać posiłki, a wieczorem pełnić dyżur przy dzieciach.

Służba ta narażała młodzież na bezpośredni ogień. Symbolicznym przykładem jest Zofia Dziewięcka z Kielc. Według ustaleń Muzeum Historii Kielc 5 września 1939 r., podczas udzielania pomocy rannemu polskiemu oficerowi, zginęła od niemieckiego strzału.^[7] Jej śmierć nie była rezultatem udziału w walce z bronią, lecz konsekwencją świadomie podjętej pomocy rannemu w przestrzeni już opanowywanej przez nieprzyjaciela.

3.3. Aprowizacja, dworce i obrona cywilna

Węzły kolejowe stały się naturalnymi centrami harcerskiej służby. Przechodzili przez nie zmobilizowani żołnierze, ewakuowana ludność i transporty rannych, a bombardowania regularnie dezorganizowały pracę kolei. Harcerki prowadziły punkty z wodą, żywnością i opatrunkami, pomagały odnaleźć bliskich i kierowały potrzebujących do szpitali. W Ostrowcu Świętokrzyskim taki punkt działał przy stacji kolejowej; relacje Bogusławy Janusz i jej koleżanek wskazują, że służbę rozpoczęto jeszcze w nocy z 31 sierpnia na 1 września.^[8]

Do obrony cywilnej należało również kopanie rowów przeciwlotniczych, zaciemnianie, przygotowywanie schronów, gaszenie małych pożarów i usuwanie skutków bombardowań. Są to czynności słabo widoczne w narracji militarnej, choć realnie zmniejszały liczbę ofiar. Ich znaczenie rosło w ośrodkach przemysłowych, takich jak Starachowice, Skarżysko, Pionki czy Zagłębie, gdzie fabryki i linie kolejowe były naturalnymi celami nalotów.

3.4. Służba z bronią — wyjątek, nie model dominujący

Starsza młodzież i instruktorzy w kilku miejscach weszli do improwizowanych formacji obronnych. Należy jednak rozróżnić trzy zjawiska: służbę harcerską o charakterze pomocniczym, ochotniczą obronę miasta oraz regularną służbę wojskową dorosłych instruktorów. Biografia tej samej osoby mogła obejmować wszystkie trzy etapy, ale ich zlanie prowadzi do fałszywego obrazu powszechnego uzbrojenia nieletnich.

Najlepiej udokumentowanym przykładem z Zagłębia jest grupa trzynastu harcerzy z Dąbrowy Górniczej, dowodzona przez Piotra Rerońa. 2 września wyruszyła ona na rowerach do Katowic. Po zgłoszeniu się w Domu Powstańca została skierowana do obrony Teatru Śląskiego; w grupie znajdował się m.in. Stefan Balwierz.^[9] W tym samym mieście phm. Wincenty Bernasik organizował punkt pierwszej pomocy przy kopalni „Flora” i posterunek przeciwlotniczy na wieży kościoła w Gołonogu.^[9] Dwa przykłady z jednego ośrodka dobrze pokazują równoczesność służby bojowej i ratowniczej.

4. Kielce i północno-wschodnia część województwa

4.1. Stolica województwa

Kielce zostały zaatakowane z powietrza już 1 września. Bombardowano okolice koszar na Bukówce, lotnisko w Masłowie, wodociągi w Białogonie, a następnie elektrownię i urządzenia kolejowe.^[7] Komenda Pogotowia miała zatem do czynienia jednocześnie z mobilizacją, alarmami lotniczymi, zerwaną komunikacją i napływem rannych. Zaprojektowana przed wojną sieć gońców i telefonistów była próbą utrzymania zdolności działania instytucji publicznych w czasie szybkiego załamania regularnego zaplecza.

Edmund Massalski koordynował stronę organizacyjną, Józef Dobski pozostawał jego zastępcą, natomiast Edward Meissner, Ryszard Unger i Stefan Krzemiński tworzyli łącznik z PCK.^[5] Nie da się dziś ustalić pełnej listy dyżurujących młodych ludzi ani zrekonstruować każdej trasy meldunkowej. Pamiętnik Dobskiego poświadcza jednak, że zadania nie były improwizowane dopiero po pierwszym nalocie: istniał wcześniej opracowany schemat alarmowy i przydział do urzędów.

W żeńskiej organizacji centralną postacią terenu kieleckiego była Antonina Gębicowa. Przygotowanie dwudziestu obozów służby oznaczało istnienie szerokiej kadry instruktorskiej i setek przeszkolonych harcerek.^[4] We wrześniu pomagały one przy rowach przeciwlotniczych, punktach poborowych i szpitalach, rozprowadzały karty mobilizacyjne, gromadziły żywność i opiekowały się dziećmi. Los Zofii Dziewięckiej nadaje tej zbiorowej pracy wymiar indywidualny, ale nie powinien przesłaniać setek anonimowych dyżurów.

4.2. Ostrowiec Świętokrzyski

Ostrowiecka służba należy do najlepiej zachowanych kobiecych mikrohistorii regionu. Harcerki przygotowywały się do niej na kursach sanitarnych, a 31 sierpnia rozpoczęły dyżur przy dworcu. W punkcie żywnościowo-sanitarnym pomagały przemieszczającym się żołnierzom i ludności cywilnej; po nalotach uczestniczyły w niesieniu pomocy poszkodowanym.^[8]

Bogusława Janusz stała się główną narratorką tego epizodu. W relacjach pojawiają się także Klementyna Popiwniak-Gburek i Elżbieta Gargul. Pierwsza jest łączona z organizowaniem miejscowego Pogotowia Harcerek, druga wspominała przygotowania sanitarne poprzedzające wojnę. Ich doświadczenie potwierdza ciągłość między przedwrześniowym szkoleniem a realną służbą. Nie była to jednorazowa akcja po nalocie, lecz kilkudniowa praca wykonywana mimo rozpadu administracyjnego porządku.

4.3. Starachowice

Starachowice miały wyjątkowe znaczenie ze względu na zakłady zbrojeniowe. Lokalna tradycja pamięci mówi o około trzydziestu harcerzach uczestniczących w obronie miasta: obsługujących stanowiska broni przeciwlotniczej i maszynowej oraz pełniących funkcje gońców.^[10] Liczbę tę należy traktować jako przybliżenie komemoratywne, jednak zgadza się ona z przemysłowym charakterem ośrodka i profilem zadań Pogotowia.

Imiennie poświadczony jest Bolesław Horoszczuk, wychowanek II Drużyny Harcerzy im. Mariana Langiewicza, który jako członek Pogotowia brał udział w obronie Starachowic.^[11] W miejscowych zestawieniach jako organizator występuje również Zygmunt Lewiński. Dostępne materiały cyfrowe nie pozwalają jednak równie dokładnie odtworzyć jego czynności z poszczególnych dni września. Osobno należy traktować 63 uczniów Fabrycznej Szkoły Zawodowej, którzy weszli w skład Ochotniczej Kompanii Szturmowej „Starachowice” por. Kazimierza Starowicza. Ich marsz bojowy jest dobrze upamiętniony, lecz źródła nie uprawniają do uznania wszystkich tych ochotników za harcerzy.^[12]

4.4. Skarżysko-Kamienna i Pionki — granice rekonstrukcji

W Skarżysku-Kamiennej przedwojenną pracą hufca kierował hm. Józef Wacław Małowicz. W jego środowisku działał m.in. Władysław Wasilewski, drużynowy, a od 1939 r. podharcmistrz.^[13] Strategiczna fabryka amunicji i węzeł kolejowy tworzyły zapotrzebowanie na łączność, zabezpieczenie transportów i służbę przeciwlotniczą. Przekazane notatki przypisują miejscowym harcerzom takie zadania, lecz dostępne źródła internetowe koncentrują się przede wszystkim na późniejszej okupacji i nie podają dziennego wykazu wrześniowej służby. Dlatego Małowicz i Wasilewski zostali ujęci w bilansie jako poświadczona kadra organizacyjna, nie jako osoby o w pełni odtworzonym czynie bojowym.

Jeszcze większa luka dotyczy Pionek. Położenie Państwowej Wytwórni Prochu oraz rozwinięte życie harcerskie czynią udział Pogotowia wysoce prawdopodobnym. Nie odnaleziono jednak w dostępnej kwerendzie cyfrowej wiarygodnego imiennego wykazu osób ani relacji pozwalającej opisać konkretne dyżury z września 1939 r. W artykule naukowym brak danych powinien zostać nazwany, a nie wypełniony analogią do sąsiednich miast. Pionki pozostają jednym z najważniejszych postulatów dalszej kwerendy w kronikach drużyn, prasie lokalnej i zbiorach rodzinnych.

5. Busko-Zdrój: ratunek po nalocie i bitwie pod Broniną

Przypadek Buska-Zdroju wnosi do regionalnego obrazu cztery nazwiska harcerek, których zabrakło w przekazanych notatkach. Już 1 września niemieckie bomby spadły na część uzdrowiskową; zniszczony został budynek sanatorium Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W akcji ratowniczej uczestniczyły harcerki drużyny im. Emilii Plater, prowadzone przez Barbarę „Basię” Liberę.^[14]

Po bitwie pod Broniną rannych przewożono m.in. do dziecięcego sanatorium „Górka”. Opiekę nad nimi sprawowały Barbara Libera, Danuta Siwecka, Irena Siwczyńska i Danuta Teretuta.^[14] Ich służba łączyła kompetencje sanitarne z organizacją doraźnego zaplecza dla żołnierzy. W tym przypadku źródło pozwala przejść od ogólnej informacji o „harcerkach pomagających rannym” do imiennego zespołu i dwóch kolejnych faz działania: ratunku po bombardowaniu oraz opieki nad rannymi po starciu lądowym.

Busko pokazuje również, że zasięg działań nie ograniczał się do największych ośrodków przemysłowych. Uzdrowisko, w którym znajdowały się budynki sanatoryjne i medyczne, mogło w krótkim czasie stać się elementem wojennej sieci ratunkowej. Przeszkolone uczennice i instruktorki były wówczas natychmiast dostępnym personelem pomocniczym.

6. Radom i Częstochowa

6.1. Radom: organizacja kobiecej służby

W Radomiu kluczową rolę w przygotowaniu Pogotowia Harcerek i służby sanitarnej przypisuje się hm. Halinie Bretsznajder. Regionalne opracowania wskazują ją jako komendantkę odpowiedzialną za uruchomienie zespołów w chwili wybuchu wojny.^[15] Przekazane notatki wiążą radomskie harcerki z punktem pierwszej pomocy przy dworcu. Jest to scenariusz zgodny z profilem działań w innych miastach, lecz w otwartych źródłach cyfrowych nie udało się potwierdzić lokalizacji punktu z taką samą dokładnością jak w Ostrowcu.

Radomski przypadek unaocznia problem terminologii. W źródłach występują określenia „chorągiew”, „okręg” i „komenda”, odnoszone do struktur zmieniających się w czasie. Dla oceny wrześniowej aktywności ważniejsze od rekonstrukcji każdego tytułu służbowego jest ustalenie, że Bretsznajder należała do kadry organizującej kobiece Pogotowie i przygotowanie sanitarne. Irena Hoffman-Marszałkowa, znana z późniejszego kierowania harcerkami w konspiracji, nie została natomiast wpisana do wykazu bezpośrednich uczestniczek działań wrześniowych bez osobnego dowodu dotyczącego tego miesiąca.

6.2. Częstochowa: od Pogotowia do regularnego wojska

Częstochowa dostarcza czytelnego przykładu przejścia instruktora z pracy harcerskiej do armii. Hm. Eugeniusz Czarnołęski, wcześniej komendant hufca i obszaru częstochowskiego, pracował w Harcerskim Pogotowiu Wojennym do końca sierpnia 1939 r., po czym został zmobilizowany do 27 Pułku Piechoty. Brał udział w kampanii aż do walk pod Kockiem, Czarną i Wolą Gułowską; do niewoli dostał się 6 października.^[16] Jego biografia łączy zatem przygotowanie cywilnej sieci służby z pełnym udziałem żołnierskim.

W działalność Pogotowia w chwili wybuchu wojny był zaangażowany również Jan Dziwiński.^[16] Źródła opisują szczegółowo jego późniejszą konspirację, lecz oszczędniej traktują same dni wrześniowe. W bilansie został ujęty jako poświadczony członek Pogotowia, bez przypisywania mu nieudokumentowanych epizodów bojowych.

7. Zagłębie Dąbrowskie i powiat zawierciański

7.1. Sosnowiec i Niwka

W przemysłowej części województwa przygotowania łączyły ochronę ludności z zabezpieczeniem infrastruktury. W Sosnowcu-Niwce funkcjonowało sześć posterunków obserwacyjno-meldunkowych.^[6] Komendantem miejscowego Pogotowia był hm. Edward Nowak, zarazem ważny instruktor Chorągwi Zagłębiowskiej. We wrześniu zgłosił się ochotniczo do Wojska Polskiego; został ranny pod Tomaszowem Lubelskim, trafił do niewoli, z której zdołał uciec.^[17]

Nowak bywa wymieniany osobno jako hufcowy, komendant Pogotowia, instruktor chorągwi i żołnierz. W skomasowanym ujęciu są to kolejne role jednej osoby: przed wojną organizował sieć terenową, po rozpoczęciu walk przeszedł do służby wojskowej. Taki zapis zapobiega sztucznemu mnożeniu nazwisk oraz pokazuje dynamikę mobilizacji starszej kadry.

7.2. Będzin i Dąbrowa Górnicza

W Będzinie Harcerskie Pogotowie Wojenne organizował hm. Stefan Piotrowski.^[18] W części notatek i wtórnych zestawień pojawia się forma „Piotrkowski”, lecz źródła biograficzne konsekwentnie podają nazwisko Piotrowski. Zachowany materiał potwierdza jego funkcję organizacyjną, nie daje natomiast równie gęstego opisu codziennych dyżurów jak relacje ostrowieckie czy buskie.

Dąbrowa Górnicza ukazuje bardziej zróżnicowany repertuar działań. Piotr Reroń poprowadził do Katowic trzynastoosobową grupę rowerową, w której znajdował się Stefan Balwierz; po przydziale grupa broniła rejonu Teatru Śląskiego. Wincenty Bernasik pozostał związany z zadaniami ratowniczymi i przeciwlotniczymi.^[9] Istotna jest ostrożność interpretacyjna: udział dąbrowskich harcerzy w obronie centrum Katowic nie stanowi dowodu na wszystkie elementy późniejszej legendy o uzbrojonych harcerzach, zwłaszcza spornej opowieści o wieży spadochronowej. Te dwa wątki trzeba rozdzielać.^[19]

7.3. Zawiercie i Czeladź

W Zawierciu przedwojenne struktury reprezentowali hm. Stanisław Sus oraz komendantka żeńskiego hufca Urszula Leszczyńska. W Czeladzi lokalne zestawienia wymieniają m.in. Zdzisława Czarnomskiego i Mieczysława Trząskiego. Dostępne źródła internetowe pozwalają potwierdzić ich miejsce w środowisku harcerskim, ale nie dają wystarczająco szczegółowego obrazu czynności wykonywanych od 1 do końca września. Z tego względu osoby te znalazły się w części wykazu oznaczonej jako „kadra i kontekst organizacyjny”.

Ten rygor jest szczególnie ważny dla Zagłębia, gdzie niemal natychmiast po wkroczeniu Niemców rozpoczęły się działania konspiracyjne. Biografia okupacyjna nie może być mechanicznie cofana do pierwszych dni wojny. Artykuł zatrzymuje się na tym, co można powiązać z Pogotowiem, obroną cywilną, ochotniczą obroną albo regularną kampanią 1939 r.

8. Instruktorzy w mundurach Wojska Polskiego

Dla starszej kadry rozkaz mobilizacyjny często kończył jawną służbę w Pogotowiu. Józef Dobski walczył jako podporucznik; po wkroczeniu Armii Czerwonej dostał się do niewoli sowieckiej, z której zbiegł.^[5] Eugeniusz Czarnołęski przeszedł z częstochowskiego Pogotowia do 27 Pułku Piechoty i walczył do kapitulacji Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”.^[16] Edward Nowak, po wcześniejszym zorganizowaniu służby w Niwce, jako ochotnik walczył pod Tomaszowem Lubelskim.^[17]

Włączenie tych biografii jest uzasadnione, ponieważ pokazują one, gdzie podziała się część doświadczonej męskiej kadry. Nie należy jednak przedstawiać każdej czynności żołnierskiej jako działania ZHP. W wojsku instruktorzy podlegali rozkazom swoich jednostek, a ich wcześniejsze wyszkolenie harcerskie było kapitałem osobistym, nie odrębną strukturą dowodzenia. Rozróżnienie to pozwala jednocześnie docenić ich udział i zachować precyzję instytucjonalną.

9. Płeć, wiek i nierównomierność źródeł

Materiał wskazuje na wyraźną, choć nie absolutną różnicę między kobiecą i męską służbą. Pogotowie Harcerek powstało wcześniej, dysponowało sprecyzowanym programem i objęło szeroką grupę starszych dziewcząt. W efekcie we wrześniu kobiece zespoły częściej zachowywały ciągłość organizacyjną. Męskie Pogotowie miało mniej czasu na przygotowanie, a jego starsi instruktorzy podlegali mobilizacji wojskowej. Dlatego w źródłach męskie biografie częściej przechodzą od alarmu harcerskiego do regularnego oddziału, kobiece zaś — od kursu sanitarnego do długotrwałego dyżuru przy rannych i uchodźcach.

Nie oznacza to prostego podziału: kobiety — sanitariat, mężczyźni — walka. Harcerki pełniły służbę łącznościową i przeciwlotniczą, rozprowadzały karty mobilizacyjne oraz działały w strefie ostrzału. Harcerze przygotowywali schrony, nosili żywność, byli gońcami i sanitariuszami. Różnica dotyczyła przede wszystkim skali przygotowania, wieku i decyzji mobilizacyjnych państwa.

Źródła są nierównomierne także geograficznie. Ostrowiec i Busko mają relacje pozwalające wskazać konkretne kobiece zespoły. Kielce dysponują pamiętnikiem zastępcy komisarza, a Częstochowa — opracowaniami biograficznymi hufca. Dla Pionek, Skarżyska, Czeladzi czy Zawiercia dostępne w sieci materiały częściej opisują okupację niż sam wrzesień. Dysproporcja liczby nazwisk nie musi więc odpowiadać rzeczywistej intensywności służby; może odzwierciedlać stan zachowania i cyfryzacji dokumentacji.

10. Od jawnej służby do konspiracji — epilog

Pod koniec września 1939 r. jawne Pogotowie utraciło możliwość legalnego działania. 27 września w Warszawie podjęto decyzje prowadzące do utworzenia konspiracyjnej organizacji harcerskiej, później znanej jako Szare Szeregi. Na ziemiach województwa kieleckiego wielu uczestników wrześniowej służby weszło następnie do podziemia, tajnego nauczania, PCK i struktur pomocy.^[20]

Nie należy jednak sprowadzać Pogotowia do „pierwszej fazy Szarych Szeregów”. We wrześniu jego zadaniem było wspieranie państwa prowadzącego otwartą wojnę: urzędów, wojska, szpitali i ludności cywilnej. Dopiero okupacja zmieniła warunki, cele i formy działania. Zachowanie tego rozróżnienia pozwala zobaczyć wrześniową służbę jako osobny fenomen, a nie tylko prolog do konspiracji.

11. Wnioski

Udział harcerek i harcerzy województwa kieleckiego w wojnie obronnej 1939 r. miał charakter powszechny w sensie sieciowym, lecz nierówny w sensie dokumentacyjnym. Nie była to jedna formacja ani jednolita akcja. Był to system lokalnych komend, drużyn i doraźnych zespołów, które uruchamiały podobny repertuar umiejętności w odmiennych warunkach: w bombardowanej stolicy województwa, przy dworcu w Ostrowcu, w sanatorium w Busku, przy zakładach Starachowic, na posterunkach Niwki i w ochotniczej obronie Katowic.

Największą część aktywności stanowiły łączność, ratownictwo, aprowizacja i opieka. Działania z bronią były realne, ale dotyczyły przede wszystkim starszych harcerzy i instruktorów, ochotników oraz osób zmobilizowanych do wojska. Na szczególne podkreślenie zasługuje przygotowanie Pogotowia Harcerek: dwadzieścia obozów służby i około 560 przeszkolonych uczestniczek na terenie chorągwi tworzyło zaplecze, którego użyteczność ujawniła się natychmiast po 1 września.

Weryfikacja personalna przyniosła trzy rodzaje rezultatów. Po pierwsze, pozwoliła uporządkować funkcje centralne: Edmund Massalski był komisarzem męskiego Pogotowia w Kielcach, a Józef Dobski jego zastępcą; Józefina Łapińska kierowała Pogotowiem Harcerek w skali kraju, podczas gdy Antonina Gębicowa odpowiadała za teren kielecki w zmieniającym się układzie organizacyjnym. Po drugie, przyniosła dodatkowe nazwiska, zwłaszcza czteroosobowego zespołu z Buska oraz Stefana Balwierza i Wincentego Bernasika z Dąbrowy Górniczej. Po trzecie, ujawniła miejsca, w których trzeba powstrzymać się od nadmiernie szczegółowej narracji. Najważniejszym zadaniem dalszych badań pozostaje kwerenda kronik drużyn, akt PCK, dokumentacji obrony przeciwlotniczej i rodzinnych spuścizn z Pionek, Skarżyska, Zawiercia i Czeladzi.

Harcerski wkład we wrześniową obronę nie polegał wyłącznie na spektakularnym bohaterstwie. Jego istotą była zdolność do szybkiego przełożenia wychowania obywatelskiego na praktykę służby. W momencie rozpadu codziennych instytucji młodzi ludzie tworzyli niewielkie, elastyczne ogniwa łączące rannych ze szpitalem, żołnierzy z meldunkiem, uchodźców z posiłkiem, a ludność z ostrzeżeniem. To właśnie ta funkcja — podtrzymywanie społecznej zdolności działania pod bombami — stanowi najpełniejszą miarę ich udziału.

Aneks. Skomasowany wykaz osób

W tabeli każda osoba występuje tylko raz. Kategoria A oznacza udział lub funkcję wrześniową poświadczoną źródłem wskazującym konkretną czynność bądź rolę. Kategoria B oznacza potwierdzoną przynależność do kadry lub lokalnego środowiska, przy braku wystarczających danych o szczegółowym przebiegu służby we wrześniu.

Tabela 1. Skomasowany wykaz osób i status dokumentacji

Przypisy i źródła internetowe

1. Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej — Okręg Kielce, „Województwo kieleckie przed 1939 r.”, https://akokregkielce.pl/wojewodztwo-kieleckie-przed-1939-r.html (dostęp: 1 IX 2026).

2. „Harcerze i harcerki województwa kieleckiego w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku” — materiał roboczy przekazany autorowi opracowania, mps.

3. „Harcerstwo u progu II wojny światowej”, Azymut ZHR, https://azymut.zhr.pl/2024/12/23/harcerstwo-u-progu-ii-wojny-swiatowej/; Sebastian Piątkowski, „Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945”, materiał edukacyjny IPN, https://www.polska1918-89.pl/pdf/harcerstwo-polskie-w-okresie-okupacji-1939-1945,3977.pdf (dostęp: 1 IX 2026).

4. Janusz Wojtycza, biogram Antoniny Gębicowej i omówienie przygotowań Kieleckiej Chorągwi Harcerek, materiał zdigitalizowany w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej, https://kpbc.umk.pl/Content/182380 (dostęp: 1 IX 2026).

5. Józef Dobski, „Pamiętnik z 1939 roku”, „Studia Muzealno-Historyczne” 2013, t. 5, s. 249–266, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-muzealno-historyczne/2013-tom-5/studia_muzealno_historyczne-r2013-t5-s249-266.pdf (dostęp: 1 IX 2026).

6. „Historia harcerstwa w Sosnowcu i Niwce”, materiały edukacyjne Gra Edu, https://graedu.pl/content/2308.html (dostęp: 1 IX 2026).

7. Muzeum Historii Kielc, „Początek II wojny światowej — 1 września 1939 r.”, https://mhki.kielce.eu/aktualnosci/poczatek-ii-wojny-swiatowej-1-wrzesnia-1939-r (dostęp: 1 IX 2026).

8. „Harcerki w obronie Ostrowca. Mniej znany epizod września 1939 roku”, „Echo Dnia”, https://echodnia.eu/swietokrzyskie/harcerki-w-obronie-ostrowca-mniej-znany-epizod-wrzesnia-1939-roku-zobacz-zdjecia/ar/c1-17860851; Delegatura IPN w Kielcach, „Kuryer Kielecki”, numer rocznicowy 2019, https://kielce.ipn.gov.pl/download/82/324310/80rocznicawybuchuIIwojnyswiatowejKuryerKielecki17wrzesnia2019PDF.pdf (dostęp: 1 IX 2026).

9. „Znane osoby — Stefan Balwierz; Wincenty Bernasik”, Dąbrowa Górnicza — historia miasta, https://www.dabrowa.pl/dg_historia_znane-osoby_b.htm (dostęp: 1 IX 2026).

10. „Miejsca pamięci narodowej”, Starachowice.travel, https://starachowice.travel/artykuly/miejsca_pamieci_narodowej (dostęp: 1 IX 2026).

11. „Bolesław Horoszczuk”, „Przegląd Pruszkowski” 2000, nr 2, s. 21–30, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/przeglad-pruszkowski/2000-numer-2/przeglad_pruszkowski-r2000-t-n2-s21-30.pdf (dostęp: 1 IX 2026).

12. Urząd Miejski w Starachowicach, „Tablice pamiątkowe”, https://www.starachowice.eu/index.php/dla-mieszkanca/historia-miasta/tablice-pamiatkowe (dostęp: 1 IX 2026).

13. Zespół Szkół Samochodowo-Usługowych w Skarżysku-Kamiennej, „Nasz patron — Władysław Wasilewski”, https://www.zssuskarzysko.pl/o-szkole/nasz-patron/; „1 Drużyna Harcerzy w Skarżysku-Kamiennej”, Skarżyskie Kroniki, https://skarzyskie-kroniki.pl/jednostki.php?id=1 (dostęp: 1 IX 2026).

14. Karolina Trzeskowska-Kubasik, „Wrzesień 1939 roku w Busku-Zdroju”, Instytut Pamięci Narodowej, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/170087,Karolina-Trzeskowska-Kubasik-Wrzesien-1939-roku-w-Busku-Zdroju.html (dostęp: 1 IX 2026).

15. „Ocalić od zapomnienia — Halina Bretsznajder”, regionalny materiał biograficzny, https://polskaniezwykla.pl/im/2.pdf (dostęp: 1 IX 2026).

16. Hufiec ZHP Częstochowa, „Ocalić od zapomnienia”, z. 47: biogramy Eugeniusza Czarnołęskiego i Jana Dziwińskiego, https://pobieralnia.czestochowa.zhp.pl/Ocalic_od_zapomnienia/Ocalic_od_zapomnienia_47.pdf (dostęp: 1 IX 2026).

17. „Edward Nowak — komendant Pogotowia Harcerskiego w Niwce”, opracowanie naukowe w Repozytorium Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego, https://repozytorium.uafm.edu.pl/bitstreams/65107cab-9645-454c-b16d-50c26c3f0431/download (dostęp: 1 IX 2026).

18. „Stefan Piotrowski”, Zagłębie 1905, https://zaglebie1905.pl/uncategorized/stefan-piotrowski/ (dostęp: 1 IX 2026).

19. Grzegorz Bębnik, „Legenda katowickiej wieży”, Przystanek Historia IPN, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/harcerstwo/75207,Legenda-katowickiej-wiezy.html (dostęp: 1 IX 2026).

20. Sebastian Piątkowski, dz. cyt.; por. także ZHR, „Pogotowie Harcerek i Harcerzy”, https://zhr.pl/pogotowie-harcerek-harcerzy/ (dostęp: 1 IX 2026).

Bibliografia selektywna

Źródła opublikowane

Dobski, Józef. „Pamiętnik z 1939 roku”. „Studia Muzealno-Historyczne” 5 (2013): 249–266.

Opracowania i materiały instytucjonalne

Bębnik, Grzegorz. „Legenda katowickiej wieży”. Przystanek Historia IPN.

Piątkowski, Sebastian. „Harcerstwo polskie w okresie okupacji 1939–1945”. Materiał edukacyjny IPN.

Trzeskowska-Kubasik, Karolina. „Wrzesień 1939 roku w Busku-Zdroju”. Instytut Pamięci Narodowej.

Wojtycza, Janusz. Biogram Antoniny Gębicowej i omówienie przygotowań Kieleckiej Chorągwi Harcerek. Materiał zdigitalizowany w KPBC.

Materiały regionalne i komemoratywne

Delegatura IPN w Kielcach. „Kuryer Kielecki”. Numer rocznicowy, 2019.

Hufiec ZHP Częstochowa. „Ocalić od zapomnienia”, z. 47.

Muzeum Historii Kielc. „Początek II wojny światowej — 1 września 1939 r.”

Starachowice.travel. „Miejsca pamięci narodowej”.

Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej — Okręg Kielce. „Województwo kieleckie przed 1939 r.”