Służba na zapleczu dwóch agresji. Harcerze i harcerki województwa stanisławowskiego w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku / Piotr

Teza: Udział młodzieży harcerskiej województwa stanisławowskiego we wrześniu 1939 r. miał przede wszystkim charakter pomocniczy, lokalny i improwizowany: był przygotowany przez przedwojenne Pogotowie Harcerek i Pogotowie Wojenne Harcerzy, lecz po przerwaniu łączności z władzami chorągwi realizowany w dużej mierze z inicjatywy hufców, drużyn i pojedynczych instruktorów. Udział z bronią w ręku jest uchwytny źródłowo głównie w biografiach jednostkowych, nie zaś jako masowa, odrębna formacja „harcerska” na terenie województwa.

Abstrakt

Artykuł przedstawia udział harcerzy i harcerek z województwa stanisławowskiego w polskiej wojnie obronnej 1939 r. Ustalenia oparto na krytycznej analizie informacji znalezionych w Internecie oraz na opublikowanych opracowaniach Ireny Kozimali, Jerzego Węgierskiego i Marka Popiela, materiałach ZHP, bazach biograficznych i literaturze dotyczącej kampanii wrześniowej. Skorygowano błędne założenie o istnieniu samodzielnej „Stanisławowskiej Chorągwi ZHP”: miejscowe hufce męskie i żeńskie podlegały chorągwiom lwowskim, których zasięg obejmował województwa lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie. Analiza obejmuje przygotowania Pogotowia Harcerek i Pogotowia Wojennego Harcerzy, służbę sanitarną, łącznościową, opiekuńczą i przeciwlotniczą, problem udziału w walce zbrojnej, przypadki Stanisławowa i Stryja oraz przejście do konspiracji po agresji ZSRR. Szczególnie dokładnie odtworzono kierownictwo Hufca Stryj i biografie Edmunda Wilkosza, Wacława Muszyńskiego oraz Romana Wiszniowskiego. Jednocześnie wskazano granice wiedzy: brak pełnych raportów terenowych nie pozwala podać wiarygodnej liczby uczestników ani przypisać konkretnym środowiskom wszystkich działań znanych z innych miast Chorągwi Lwowskiej.

Słowa kluczowe: Związek Harcerstwa Polskiego; województwo stanisławowskie; wrzesień 1939; Pogotowie Harcerek; Pogotowie Wojenne Harcerzy; Stryj; Stanisławów; okupacja sowiecka.

Wprowadzenie: temat, zakres i pułapki źródłowe

Historia harcerskiej służby we wrześniu 1939 r. była przez dziesięciolecia opowiadana przede wszystkim przez pryzmat Warszawy, Gdyni, Katowic i Lwowa. Ziemie południowo-wschodnie II Rzeczypospolitej pojawiały się zwykle jako zaplecze mobilizacji, obszar napływu uchodźców albo przestrzeń pierwszej okupacji sowieckiej. Taki układ narracji utrudnia dostrzeżenie tego, co działo się w Stanisławowie, Kołomyi, Stryju, Kałuszu, Nadwórnej, Horodence, Dolinie i miejscowościach Pokucia oraz Huculszczyzny. Utrudnienie nie oznacza jednak, że działalności nie było. Oznacza, że jej rekonstrukcja wymaga rozdzielenia trzech poziomów: przedwojennej gotowości organizacyjnej, udokumentowanych działań konkretnych osób oraz czynności wysoce prawdopodobnych, lecz dotąd niepoświadczonych imiennym raportem terenowym.

Przekazane notatki trafnie wskazują główne pola służby: pomoc rannym i uchodźcom, łączność, obronę przeciwlotniczą, zabezpieczanie obiektów, informowanie ludności, opiekę nad dziećmi i udział części starszych harcerzy w wojsku. Zawierają jednak również powtórzenia, warianty personalne i twierdzenia wzajemnie sprzeczne. Najpoważniejsze z nich to przypisywanie regionowi samodzielnej chorągwi oraz tworzenie niepotwierdzonych list komendantów i komendantek. W artykule nazwisko uznano za ustalone dopiero wtedy, gdy można je było połączyć z publikowanym rozkazem, opracowaniem opartym na archiwaliach, wiarygodną relacją albo instytucjonalną bazą biograficzną. Brak potwierdzenia nie przesądza, że dana osoba nie istniała lub nie służyła; oznacza jedynie, że nie powinna być przedstawiana jako fakt naukowo zweryfikowany.

Zakres chronologiczny obejmuje zasadniczo 1–30 września 1939 r. Granicę tę przekroczono tylko tam, gdzie pierwsze tygodnie okupacji wyjaśniają ciągłość kadr i przejście od jawnej służby do konspiracji. Termin „wojna obronna” odnosi się tu do walki państwa polskiego przeciw agresji niemieckiej od 1 września oraz agresji sowieckiej od 17 września. Wschodnie położenie województwa sprawiło, że oba doświadczenia następowały po sobie w odmienny sposób: najpierw jako mobilizacja i napór uchodźczy na tyłach, następnie jako nagłe wkroczenie Armii Czerwonej, rozpad dotychczasowego systemu dowodzenia i ewakuacja ku granicy rumuńskiej i węgierskiej.

1. Województwo jako przestrzeń harcerskiej mobilizacji

1.1. Nie „chorągiew stanisławowska”, lecz teren Chorągwi Lwowskich

Podstawową korektą jest właściwe umieszczenie miejscowych drużyn w strukturze ZHP. Lwowska Chorągiew Harcerek obejmowała województwo tarnopolskie, stanisławowskie i większą część województwa lwowskiego; analogiczny ponadwojewódzki zasięg miała Lwowska Chorągiew Harcerzy. Stanisławów był ważnym ośrodkiem hufcowym i miejscem odpraw, ale nie siedzibą odrębnej chorągwi. Ta różnica ma znaczenie praktyczne: polecenia, szkolenia i obsada funkcji centralnych przychodziły ze Lwowa, podczas gdy wykonanie zadań spoczywało na hufcach. W chwili zerwania łączności lokalne środowiska nie traciły umiejętności ani poczucia obowiązku, lecz traciły jednolite sprawozdawcze i dowódcze ramy działania [1; 2].

W męskiej organizacji przedwojenną odpowiedzialność centralną ponosił naczelnik harcerzy hm. Zbigniew Trylski, a prace nad Pogotowiem Wojennym Harcerzy koordynował hm. Józef Ratajczak. Komendantem Lwowskiej Chorągwi Harcerzy pozostawał hm. Aleksander Szczęścikiewicz. W organizacji żeńskiej Pogotowie Harcerek powołała 24 września 1938 r. naczelniczka hm. Maria Krynicka; jego komendantką została hm. Józefina Łapińska, natomiast na obszarze Chorągwi Lwowskiej służbą kierowała hm. Stefania „Luna” Stipalówna. Samą chorągwią żeńską w 1939 r. kierowała hm. Maria Bojanówna „Eska” [2; 3]. Wymienienie tych osób w jednym miejscu pozwala uniknąć typowego dla kompilacyjnych notatek wielokrotnego przypisywania im tych samych funkcji.

1.2. Gęsta sieć miejska, szkolna i powiatowa

Harcerstwo południowo-wschodnie wyrastało przede wszystkim ze środowiska szkół średnich. Irena Kozimala podkreśla rolę miejskich szkół i postępującą w latach trzydziestych akceptację ruchu przez władze oświatowe oraz państwowe [1]. Z punktu widzenia września 1939 r. dawało to trzy zasoby: młodzież zdyscyplinowaną przez pracę zastępów i drużyn; instruktorów związanych zawodowo ze szkołą, administracją, wojskiem i służbą zdrowia; wreszcie lokalną sieć kontaktów, przydatną wtedy, gdy zawodowa komunikacja państwowa ulegała przeciążeniu.

Źródła organizacyjne potwierdzają w województwie hufce m.in. w Stanisławowie, Kołomyi, Stryju, Nadwórnej, Kałuszu i Horodence, a w męskiej strukturze także środowisko huculskie. Nie zachował się jednak w łatwo dostępnej literaturze jednolity, wrześniowy wykaz liczebny wszystkich drużyn z tego województwa. Z tego powodu podawane niekiedy sumy rzędu 1500–2000 członków należy traktować jako niezweryfikowane szacunki. Znane liczby dotyczą całej Chorągwi Lwowskiej, czyli obszaru trzech województw, i nie mogą być mechanicznie przypisane Stanisławowskiemu.

2. Pogotowie wojenne: przygotowanie do służby, nie do samodzielnej wojny

2.1. Harcerki: sanitariat, łączność, OPL i opieka

Program Pogotowia Harcerek był przygotowywany niemal rok przed wojną. Szkoleniem obejmowano dziewczęta powyżej piętnastego roku życia, ucząc służby sanitarnej, łączności, gospodarowania zapasami, obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej oraz opieki społecznej. Na początku 1939 r. Organizacja Harcerek weszła też w system Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Szczególnie istotne dla badanego regionu jest wspomnienie Stefanii Stipalówny: odprawy i kursy terenowe odbywały się nie tylko we Lwowie, ale wprost w Stanisławowie i Stryju; szkolenia organizowano w siedzibach hufców i na obozach [2].

Przygotowanie miało charakter pozafrontowy. Zakładano, że Małopolska Wschodnia będzie zapleczem, na którym potrzebne okażą się pomocnicze służby cywilne. W tym sensie wrześniowe zadania harcerek nie były improwizacją od zera. Improwizacja dotyczyła skali i warunków wykonania. Już na początku wojny przerwała się łączność hufców z komendą chorągwi, do regionu napływały oddziały wojskowe i masy uchodźców, a po nich ranni. Jak pisał Jerzy Węgierski, hufce i drużyny zostały zdane na własną inicjatywę [2].

Nie wolno jednak automatycznie przenosić na Stanisławów wszystkich dobrze opisanych działań ze Lwowa, Jarosławia, Przemyśla czy Tarnopola. Z tych miast znamy konkretne punkty żywieniowe, szpitale, dyżury telefoniczne i służbę gońców. Dla województwa stanisławowskiego materiał dostępny online jest skromniejszy. Można z dużą pewnością mówić o zdolności miejscowych harcerek do analogicznej służby i o realnej potrzebie jej podjęcia, lecz bez raportu hufca nie należy dopisywać nazwisk do konkretnych szpitali, dworców czy kuchni polowych. Jest to różnica między rekonstrukcją historyczną a prawdopodobną ilustracją.

2.2. Harcerze: łączność, wartownictwo i obrona przeciwlotnicza

Pogotowie Wojenne Harcerzy organizowano w 1939 r. jako system wspierający państwo w obszarze łączności, obrony przeciwlotniczej, obserwacji, służby kurierskiej, wartownictwa i pomocy ludności. Model zakładał wykorzystanie umiejętności terenowych, sygnalizacyjnych, rowerowych i technicznych oraz zdolności szybkiego tworzenia małych zespołów zadaniowych [4]. Najpełniej zachowany przykład lwowski pokazuje rejestrację harcerzy od 1 września w komendzie przy ul. Kurkowej 12, przydziały do kompanii wartowniczej, a po 5 września także do Ochotniczej Kompanii Harcerskiej Obrony Lwowa [3].

Przykład Lwowa wyznacza możliwy repertuar zadań, ale nie jest dowodem, że identyczną kompanię sformowano w Stanisławowie czy Stryju. Na terenie województwa kluczowe były raczej rozproszone służby przy urzędach, dworcach, magazynach, drogach ewakuacyjnych i punktach pomocy. Starsi harcerze zdolni do służby wojskowej mogli trafić do regularnych jednostek jako poborowi, rezerwiści lub ochotnicy; w takim wypadku ich udział należy opisywać jako służbę żołnierską osoby o harcerskiej formacji, nie jako działanie odrębnego oddziału ZHP.

3. Wrzesień na zapleczu frontu

3.1. Pierwsza faza: naloty, mobilizacja i potok uchodźców

W pierwszej połowie września województwo stanisławowskie znajdowało się poza głównym obszarem walk lądowych z Wehrmachtem, ale nie poza wojną. Przez jego stacje i szosy przechodziły transporty mobilizacyjne, ewakuowane urzędy, ludność cywilna i żołnierze odrywający się od rozbitych związków taktycznych. Lotnictwo niemieckie atakowało węzły komunikacyjne, a pogłoski i brak pewnej informacji pogłębiały chaos. W tych warunkach sens miały małe, powtarzalne czynności: dyżur przy telefonie, przekazanie pisma, opatrunek, doprowadzenie uchodźców do noclegu, rozdział żywności, pomoc dziecku odłączonemu od rodziny, obserwacja przeciwlotnicza czy pilnowanie magazynu.

Harcerska wartość dodana polegała mniej na sile liczebnej, bardziej zaś na gotowości do podporządkowania się zadaniu i znajomości terenu. Drużyny były osadzone w szkołach i lokalnych społecznościach, instruktorzy znali urzędników, lekarzy, kolejarzy oraz wojskowych. Z chwilą utraty kontaktu z komendą chorągwi ta lokalność stawała się jednocześnie atutem i słabością: umożliwiała szybkie reagowanie, ale nie pozostawiała jednolitej dokumentacji. Dlatego właśnie źródła poświadczają lepiej strukturę przygotowań niż dzienny bilans wykonanych zadań.

3.2. Wsparcie regularnego wojska a pochodzenie regionalne

Województwo stanisławowskie było obszarem pokojowego stacjonowania jednostek 11 Karpackiej Dywizji Piechoty: 48 Pułku Piechoty w Stanisławowie, 49 Huculskiego Pułku Strzelców w Kołomyi i 53 Pułku Piechoty w Stryju, wspieranych przez 11 Karpacki Pułk Artylerii Lekkiej. Dywizja walczyła następnie na zachodzie, m.in. nad Sanem i pod Krzywczą [5]. Jest niemal pewne, że wśród zmobilizowanych i ochotników znajdowali się byli harcerze, jednak sam fakt pochodzenia pułku z miasta o silnym hufcu nie pozwala jeszcze identyfikować konkretnych żołnierzy jako harcerzy. W opracowaniu naukowym potrzebny jest biogram, ewidencja drużyny albo relacja.

Tak udokumentowanym przykładem jest Roman Wiszniowski, urodzony w Stanisławowie w 1920 r., przed wojną drużynowy VII Drużyny Harcerskiej im. Zawiszy Czarnego i uczestnik pracy szkoleniowej Hufca Stanisławów. Po wybuchu wojny zgłosił się ochotniczo do 75 Pułku Piechoty, następnie walczył w 6 Pułku Strzelców Podhalańskich. Dostał się do niewoli niemieckiej, uciekł i wrócił do rodzinnego miasta. Muzeum Armii Krajowej potwierdza udział Wiszniowskiego w wojnie obronnej jako ochotnika obu wymienionych pułków [6]. Jego przypadek pokazuje przejście od wychowania harcerskiego do regularnej służby zbrojnej; nie uzasadnia jednak wniosku o sformowaniu w Stanisławowie harcerskiego oddziału bojowego.

4. Studium przypadku: Hufiec Stryj

4.1. Odtworzona komenda i obszar działania

Najpełniejsze dane personalne dla województwa przynosi biografia Edmunda Wilkosza opracowana przez Marka Popiela na podstawie rozkazów i materiałów prywatnych. Wilkosz przybył do Stryja w 1938 r. jako pracownik administracji wojewódzkiej i Starostwa Powiatowego. Rozkazem Komendanta Chorągwi Harcerzy we Lwowie L. 1 z 2 stycznia 1939 r. został komendantem Hufca Stryj. Sekretarzem hufca był harcerz orli Stanisław Samborski, referentem drużyn harcerskich harcerz Rzeczypospolitej Kazimierz Sand, referentem drużyn skautowych harcerz orli Stanisław Tuźnik, referentem wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego por. Zygmunt Sobolta, lekarzem dr Jan Fałczyński, a kapelanem ks. prałat Aleksander Cisło [7].

Zasięg hufca wykraczał poza samo miasto. Obejmował Broszniów, Dolinę, Drohowyże, Mikołajów nad Dniestrem, Rozdół, Rypne, Skole, Stryj i Żydaczów. Działały tam gromady zuchowe, drużyny harcerskie i skautowe. Rozkaz z 20 maja 1939 r. powierzył Wilkoszowi przewodnictwo komisji próby na stopień harcerza Rzeczypospolitej [7]. Mamy zatem dowód istnienia przed wojną zdolnej do pracy struktury: komendy, referatu wojskowego, zabezpieczenia medycznego i zaplecza duszpasterskiego. Nie jest to jeszcze wykaz wrześniowych patroli, ale pokazuje kadry, które mogły uruchamiać służbę.

4.2. Miasto w kryzysie i granice dowodu

Stryj znalazł się we wrześniu w szczególnie napiętej sytuacji. Niemieckie naloty, odchodzenie części sił porządkowych, ruch wojsk i uchodźców oraz wystąpienia Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów stworzyły krótkotrwałą próżnię bezpieczeństwa. W literaturze kampanii opisuje się opanowanie części miasta przez ukraińskie grupy w nocy z 12 na 13 września i późniejsze odzyskanie kontroli przez stronę polską. W przekazanych notatkach pojawia się twierdzenie o zbrojnym udziale harcerzy stryjskich w tych walkach. W dostępnych publikowanych materiałach nie znaleziono jednak rozkazu, imiennej relacji ani listy uczestników potwierdzających taki udział.

Właściwy wniosek brzmi więc ostrożniej: kadra hufca była obecna w mieście i dysponowała przygotowaniem przydatnym w sytuacji alarmowej, ale nie można obecnie przypisać jej zbiorowo walki z bronią w ręku. Także biografia Wilkosza nie podaje, aby dowodził on obroną miasta. Wiadomo natomiast, że po 18 września został ewakuowany jako urzędnik do Rumunii, przedostał się na Węgry, a od listopada organizował polskie ośrodki harcerskie i szkolne w Somlószőlős oraz Szikszó [7]. O jego wrześniowej roli mówi to tyle, że podlegał ewakuacji administracji; nie pozwala tworzyć z niego dowódcy walk ulicznych.

5. Stanisławów, Pokucie i szlaki ewakuacyjne

5.1. Hufiec Stanisławów i indywidualne ścieżki służby

Dla stolicy województwa udało się ustalić dwie ważne postacie, reprezentujące odmienne pokolenia i rodzaje działania. Starszym instruktorem był hm. Wacław Muszyński, hufcowy ze Stanisławowa. Jego najpewniej poświadczona rola ujawnia się już w chwili organizowania konspiracji: przybył do Lwowa i utrzymywał łączność z hufcami na obszarze województwa stanisławowskiego. Jerzy Węgierski wymienia go w sztabie terenowych kontaktów tworzonej organizacji, podczas gdy łączność ze Stryjem powierzono hm. Tadeuszowi Obercowi [8]. Świadczy to, że sieć hufców nie zniknęła po zajęciu regionu; została wykorzystana jako infrastruktura kontaktowa pod okupacją.

Młodsze pokolenie reprezentuje Roman Wiszniowski. Jego biografia łączy trzy fazy: przedwojenną pracę drużynowego i szkolenie zastępowych, ochotniczą służbę wojskową we wrześniu oraz próbę zorganizowania po powrocie do Stanisławowa grupy konspiracyjnej opartej na dawnej drużynie. Ostatni element jest znany głównie z opracowań biograficznych i wymaga dalszej kwerendy archiwalnej, ale sam schemat jest typowy: więzi zastępu i drużyny stawały się gotowym kapitałem zaufania, którego brakowało w pierwszych dniach okupacji.

5.2. Kołomyja, Kuty, Horodenka, Nadwórna i Kałusz — obecność bez pełnej kroniki

W odniesieniu do Kołomyi, Kut, Horodenki, Nadwórnej, Kałusza i środowisk huculskich źródła potwierdzają przedwojenną obecność jednostek ZHP, ale ogólnodostępne publikacje nie dają porównywalnej ze Stryjem listy wrześniowych wykonawców. Pokucie stało się w drugiej połowie miesiąca obszarem koncentracji cofających się władz i wojsk. Kuty, położone przy granicy rumuńskiej, zapisały się jako punkt przejścia naczelnych władz państwowych w nocy z 17 na 18 września. W takim środowisku rosło zapotrzebowanie na przewodników, gońców, sanitariuszy, tłumaczy lokalnych realiów i osoby pomagające w zakwaterowaniu.

Możliwość harcerskiego udziału w tych zadaniach jest zgodna z programem pogotowia i logiką sieci terenowej, lecz szczegółową narrację należy budować dopiero po odnalezieniu kronik drużyn, rozkazów hufców, relacji mieszkańców, ksiąg szpitalnych, dokumentacji kolei i administracji powiatowej. Na obecnym etapie odpowiedzialniejsze jest nazwanie tej luki niż wypełnienie jej nazwiskami pochodzącymi z niesprawdzonych zestawień.

6. Druga agresja: 17 września i zmiana charakteru służby

6.1. Rozpad jawnych struktur

Wkroczenie Armii Czerwonej 17 września zasadniczo zmieniło sytuację. Zadania obliczone na niemieckie naloty i pomoc zapleczu polskiej armii zostały zderzone z wejściem drugiego agresora od strony, którą uważano za głębokie tyły. Rozkazy władz wojskowych, ewakuacja administracji, szybkie zajmowanie miast i ryzyko represji wymuszały decyzje podejmowane bez pełnej informacji. Mundur harcerski, dotąd znak służby publicznej, mógł stać się dowodem przynależności do polskiej organizacji państwowotwórczej.

Część instruktorów i starszej młodzieży ruszyła ku Rumunii lub Węgrom, część pozostała przy rodzinach, inni próbowali kontynuować pomoc w cywilnym przebraniu. Z perspektywy źródłowej ten moment powoduje dodatkowe zaciemnienie: jawne raportowanie było niebezpieczne, dokumenty niszczono lub ukrywano, a późniejsze relacje opisywały wrzesień z perspektywy konspiracji, więzień, łagrów i emigracji. Dlatego w biografiach często lepiej widać ciąg dalszy niż samą codzienność 17–22 września.

6.2. Od Pogotowia do konspiracji

We Lwowie 22 września, jeszcze przed ostatecznym wejściem wojsk sowieckich, grupa instruktorów podjęła decyzję o utworzeniu Harcerskiej Organizacji Niepodległościowo-Wojskowej. Planowano objąć nią także województwo stanisławowskie. W strukturze tej Aleksander Szczęścikiewicz zachował początkowo rolę komendanta chorągwi, a łączność terenową oparto na instruktorach znających hufce. Muszyński odpowiadał za kontakty z województwem stanisławowskim, Oberc — ze Stryjem [3; 8].

To przejście nie powinno przesłaniać różnicy między wrześniową służbą obronną a późniejszą konspiracją. Pierwsza działała, przynajmniej do rozpadu władz, w ramach legalnego ZHP i potrzeb państwa; druga była odpowiedzią na okupację. Łączyły je kadry, metody małych zespołów, dyscyplina, umiejętność łączności oraz sieć osobistego zaufania. Z tej perspektywy najważniejszym skutkiem wrześniowej próby nie było stworzenie spektakularnej formacji bojowej, lecz zachowanie zdolności do organizowania ludzi po upadku jawnych instytucji.

7. Formy udziału — bilans dowodów

Tabela 1. Formy służby i stopień ich potwierdzenia źródłowego. Opracowanie własne.

8. Aneks prosopograficzny: nazwiska skomasowane

Poniższe zestawienie gromadzi tylko osoby potrzebne do wyjaśnienia struktury, przygotowań, działań lub bezpośredniej ciągłości organizacyjnej. Funkcje centralne podano raz; w tekście nie tworzono kolejnych, powtarzających się list.

Tabela 2. Zweryfikowane osoby istotne dla tematu. Opracowanie własne.

9. Wnioski

Po pierwsze, udział harcerek i harcerzy województwa stanisławowskiego należy analizować w ramach Chorągwi Lwowskich. Poprawne przyporządkowanie organizacyjne usuwa znaczną część sprzeczności personalnych i pozwala zrozumieć, dlaczego przygotowania prowadzono ze Lwowa, a zarazem dlaczego po zerwaniu łączności miejscowe drużyny działały samodzielnie.

Po drugie, dominującą formą udziału była służba pomocnicza: sanitarna, opiekuńcza, łącznościowa, gospodarcza, przeciwlotnicza i wartownicza. Nie była ona „mniej wojskowa” w sensie użyteczności dla obrony państwa, choć najczęściej odbywała się bez broni. Wschodnie zaplecze wymagało obsługi uchodźców, transportów i instytucji w stanie przeciążenia; właśnie do takiej pracy przygotowywało pogotowie.

Po trzecie, zbrojny udział członków ZHP jest pewny w przypadkach indywidualnych, takich jak Roman Wiszniowski, ale nie ma podstaw do opisywania na terenie województwa masowej harcerskiej formacji bojowej. Podobnie nie można obecnie uznać za dowiedziony udział Hufca Stryj w walce z OUN. Naukowa ostrożność nie umniejsza odwagi młodzieży; chroni jej historię przed zastępowaniem źródeł legendą.

Po czwarte, najlepiej udokumentowane nazwiska skupiają się wokół kadr: komendy Chorągwi Lwowskich, komendy Hufca Stryj, hufcowego ze Stanisławowa i biografii pojedynczego ochotnika. To nie znaczy, że szeregowi harcerze i harcerki byli nieobecni. Przeciwnie — charakter służby sprawił, że wykonywali zadania zbiorowe i krótkotrwałe, po których często nie pozostawał formalny ślad. Dalsza kwerenda powinna zmierzać do odtworzenia ich nazwisk z kronik szkolnych, nekrologów, relacji rodzinnych, dokumentów szpitalnych i rozkazów hufców.

Po piąte, wrzesień 1939 r. był dla miejscowego harcerstwa nie tylko końcem okresu jawnego, lecz także próbą organizacyjnej trwałości. Więzi i umiejętności wytworzone przed wojną posłużyły po 17 września do ewakuacji, samopomocy i konspiracyjnej łączności. Najważniejszym historycznym rezultatem harcerskiej mobilizacji w regionie było zatem utrzymanie zdolności służby w chwili, gdy przestały działać normalne mechanizmy państwa.

Bibliografia i źródła

[1] Irena Kozimala, „Harcerstwo – szkoła – społeczeństwo w południowo-wschodniej Polsce w latach 1911–1939”, Studia Paedagogica Ignatiana 19 (2), 2016, s. 145–170, DOI: 10.12775/SPI.2016.2.007. [dostęp online]

[2] Jerzy Węgierski, „Lwowska harcerska konspiracja 1939–1949 (3). Szare Szeregi Żeńskie 1939–1945”, Skaut, nr 2 [60], 2020, s. 18–21. [dostęp online]

[3] Marek Popiel, „Aleksander Szczęścikiewicz (1897–1980) – ostatni komendant Lwowskiej Chorągwi Harcerzy ZHP”, Skaut, nr 3–4 [19–20], 2009, s. 3–9. [dostęp online]

[4] Patrycja Resel, „Dzieci Widzewa. Tragiczne losy członków Pogotowia Wojennego Harcerzy w Łodzi”, Przystanek Historia IPN, 2023 (dla organizacji i katalogu zadań Pogotowia). [dostęp online]

[5] Materiał rocznicowy oparty na relacji dowódcy 11 Karpackiej Dywizji Piechoty, Starostwo Powiatowe w Przemyślu, 2023. [dostęp online]

[6] „Roman Władysław Wiszniowski”, baza biograficzna Muzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa „Nila” w Krakowie. [dostęp online]

[7] Marek Popiel, „Edmund Wilkosz (1912–1944)”, Skaut, nr 3–4 [69–70], 2022, s. 14–20. [dostęp online]

[8] Jerzy Węgierski, „Lwowska harcerska konspiracja 1939–1949”, Skaut, nr 4 [58], 2019, s. 3–8. [dostęp online]

[9] „Roman Wiszniowski”, biogram; dane o harcerstwie i służbie wrześniowej zestawione z bazą Muzeum AK. [dostęp online]

Irena Kozimala, Lwowska Chorągiew Harcerek ZHP w latach 1911–1939, Przemyśl 2003.

Irena Kozimala, Lwowska Chorągiew Harcerzy ZHP w latach 1921–1939, Przemyśl 2007.

Krystyna Wyczańska (red.), Harcerki 1939–1945, Warszawa 1983.

Krystyna Wyczańska (red.), Harcerki 1939–1945. Relacje – pamiętniki, Warszawa 1985.

Janusz Wojtycza (wybór, wstęp i oprac.), Wspomnienia harcerzy – uczestników obrony Lwowa we wrześniu 1939 roku, Kraków 2002.

                      Piotr Kotlarz

Nota redakcyjna

W przygotowaniu artykułu wykorzystano system ChatGPT/Codex firmy OpenAI, który wsparł analizę i uporządkowanie zgromadzonych informacji, wyszukiwanie dodatkowych nazwisk i relacji, porównywanie rozbieżnych przekazów, opracowanie struktury artykułu, przygotowanie rejestru osobowego i bibliografii oraz redakcję językową tekstu.

Opracowanie stanowi część większego projektu, którego celem jest zebranie i uporządkowanie dostępnej obecnie wiedzy o udziale harcerzy i harcerek w wojnie obronnej Polski w 1939 r. we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej. Poszczególne artykuły mają służyć zarówno przedstawieniu aktualnego stanu rozpoznania tematu, jak i wskazaniu luk źródłowych, zagadnień spornych oraz kierunków dalszych poszukiwań. Całość należy traktować jako wstęp do pogłębionej pracy badawczej, obejmującej kwerendy archiwalne, analizę dokumentacji lokalnej i rodzinnej oraz weryfikację relacji zachowanych w pamięci uczestników i świadków wydarzeń.

Apel

Redakcja zwraca się z apelem do historyków, archiwistów, instruktorów harcerskich, regionalistów, muzealników, członków rodzin uczestników wydarzeń oraz wszystkich osób posiadających materiały związane ze służbą harcerzy i harcerek na Polesiu w 1939 r. Szczególnie cenne będą kroniki drużyn, szczepów i hufców, rozkazy, wykazy osobowe, dzienniki służby, korespondencja, pamiętniki, wspomnienia, fotografie z opisami, legitymacje, dokumenty wojskowe, nekrologi, wycinki prasowe, akta sądowe i okupacyjne, dokumentacja organizacji społecznych oraz relacje rodzinne — również te, które nie były dotychczas publikowane.

Pomocne będą zarówno nowe nazwiska, jak i sprostowania lub uzupełnienia dotyczące osób już wymienionych w artykule. Istotne są również informacje pozwalające potwierdzić miejsce i czas służby, przynależność organizacyjną, wykonywane zadania oraz dalsze losy poszczególnych harcerzy i harcerek. Przy przekazywaniu kopii materiałów prosimy — o ile jest to możliwe — o podanie ich pochodzenia, daty powstania, nazwiska autora lub właściciela, miejsca przechowywania oraz informacji o zgodzie na wykorzystanie w dalszych badaniach i publikacjach.

Wszelkie uzupełnienia, korekty oraz informacje o nieznanych materiałach źródłowych prosimy kierować na adres: redaktor.naczelny.wobec@gmail.com.

Każda wiadomość może przyczynić się do pełniejszego odtworzenia zbiorowego i indywidualnego wysiłku harcerzy oraz harcerek Polesia podczas wojny obronnej Polski w 1939 r., do zachowania ich historii dla następnych pokoleń, a także do stworzenia możliwie rzetelnego obrazu harcerskiej służby we wszystkich regionach II Rzeczypospolitej.