Służba na pograniczu. Harcerze i harcerki województwa śląskiego w polskiej wojnie obronnej 1939 roku / Piotr Kotlarz

1. Obszar działania i podstawa źródłowa

Pierwsze zadania wojenne śląskiego harcerstwa wyznaczało położenie województwa. Na Górnym Śląsku posterunki alarmowe i wartownicze powstawały w sąsiedztwie kopalń, hut i węzłów kolejowych, niekiedy w miejscowościach, których zabudowa sięgała granicy państwowej. Na Śląsku Cieszyńskim organizacja obejmowała także ziemie przyłączone do Polski jesienią 1938 r. Służba w pierwszych dniach września przybrała różne formy. Harcerze i harcerki przekazywali meldunki, udzielali pomocy rannym i ewakuowanym, zabezpieczali ruch na drogach i dworcach, pełnili warty oraz włączali się do samoobrony. Mobilizacja wojskowa starszych instruktorów sprawiła zarazem, że część z nich odbyła kampanię w jednostkach Wojska Polskiego, także daleko od macierzystych hufców.¹

Za punkt odniesienia przyjęto granice województwa śląskiego z lata 1939 r. Biała Krakowska należała do województwa krakowskiego. Jej środowisko uwzględniono w zakresie wspólnej służby z Bielskiem oraz na szlaku odwrotu obydwu hufców. O przynależności do badanego środowiska decyduje związek z miejscową drużyną, hufcem, chorągwią lub ośrodkiem ZHP w okresie poprzedzającym wojnę. Stąd obecność instruktorów z Górek Wielkich w opisie obrony Warszawy oraz harcerzy z Cieszyna w opisie walk na Wybrzeżu i pod Lwowem. Zagłębie Dąbrowskie pozostaje odrębnym obszarem, choć w latach okupacji związały je ze Śląskiem wspólne sieci konspiracyjne i choć obydwa środowiska występują w tych samych powojennych wydawnictwach martyrologicznych.²

Przedwojenny biuletyn ZHP dokumentuje strukturę organizacyjną i zadania szkoleniowe. O przebiegu służby informują rozkazy, akta wojskowe i śledcze, relacje zebrane przez Andrzeja Szefera, kroniki hufców i biogramy instruktorów. Te ostatnie zachowują nazwiska pomijane w dokumentach operacyjnych, ale często powtarzają jedną relację pod kilkoma hasłami. W rozdziale rozróżniono funkcję organizacyjną, przydział do konkretnego posterunku, udział w walce i okoliczności śmierci. Każde z tych ustaleń wymaga odrębnej podstawy źródłowej. Wykazy powojenne służą także do identyfikowania nazwisk wymagających sprawdzenia. W miejscach, w których biogram zachował jedyny przekaz o zdarzeniu, wskazano go wprost.³

2. Przygotowania i mobilizacja

Jesienią 1938 r. w związku z zajęciem Zaolzia przez Polskę uruchomiono pogotowie w południowych chorągwiach. Aleksander Jamrozek kierował Pogotowiem Harcerzy na Pograniczu Śląska Cieszyńskiego. Potwierdza to list z 17 stycznia 1939 r., odnotowany w jego biogramie. Funkcja ta odnosiła się do mobilizacji pogranicznej z 1938 r. i pozwala uchwycić jej związek z doświadczeniem organizacyjnym wykorzystanym w 1939 r. W żeńskich strukturach zaolziańskich opiekę nad dziećmi rozwijano w hufcach w Boguminie, Orłowej, Karwinie, Frysztacie, Jabłonkowie i Trzyńcu. Pierwszymi czterema kierowały odpowiednio Irena Handkówna, Czesława Dudkówna, Anna Makulanka i Janina Kopycińska. W Cieszynie hufcową była Genowefa Nowakowska, w Wiśle Władysława Pawłowska. Wykazy organizacyjne określają obszar odpowiedzialności instruktorek. Obsada poszczególnych wrześniowych placówek pozostaje rozpoznana tylko miejscami.⁴

Pogotowie Harcerek, kierowane w skali ZHP przez Józefinę Łapińską, szkoliło starsze dziewczęta i instruktorki w ratownictwie, obronie przeciwlotniczej i przeciwgazowej, łączności, aprowizacji i opiece nad dziećmi. W chorągwi śląskiej za przygotowanie pogotowia odpowiadała Irena Kuśnierzewska, której zastępczynią była Władysława Frączkówna. Komendą Chorągwi Harcerek kierowała Zofia Tworkowska. Dopiero w warunkach wojennych, we wrześniu, kierownictwo chorągwi przejęła Kuśnierzewska. Rozdzielenie tych funkcji ma znaczenie dla odtworzenia sieci placówek. Hufcowa, kierowniczka pogotowia i komendantka chorągwi działały na różnych szczeblach, nawet gdy zakres ich zadań nakładał się w konkretnej miejscowości.⁵

W okręgowym wykazie specjalności Kwiryna Plutówna-Matternowa odpowiadała za obronę przeciwgazową, Elżbieta Blachnicka za wyszkolenie sanitarne, Mildona Szafranówna za łączność, Józefa Kantorówna za gospodarkę, a Lucja Kubacka za wychowanie fizyczne. Biuletyn wskazywał także obwody Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, do których instruktorki zgłaszały się w sprawie kursów. Wykaz obejmował m.in. Bielsko, Chorzów, Cieszyn, Katowice, Lubliniec, Pszczynę, Rybnik, Świętochłowice i Tarnowskie Góry. Powiązanie kursów z siecią LOPP pozwalało prowadzić szkolenie poza centralnym ośrodkiem na Buczu. W Nowym Bytomiu od jesieni 1938 r. przygotowania prowadziła hufcowa Łucja Zawada, wcześniej drużynowa w Orzegowie. Odprawy na Buczu oraz szkolenie w hufcu hajduckim łączyły jej pracę miejscową z przygotowaniami chorągwi.⁶

Przysposobienie Wojskowe Kobiet miało własną strukturę. Rejonem śląskim kierowała Elżbieta Zawacka. W marcu 1939 r. na odprawie w Katowicach uzgadniano współpracę organizacji kobiecych w ramach Pogotowia Społecznego. Z miejscową administracją i organizacjami pracowały m.in. Maria Kaczorowska w Katowicach, Janina Kowalska w Świętochłowicach, Maria Zerzoń we Frysztacie, Janina Lewicka w Pszczynie, Janina Sadowska w Rybniku, Jadwiga Zatorska w Tarnowskich Górach i Bronisława Rzeszowska w Lublińcu. Ich przydziały dotyczyły PWK. Współdziałanie obu środowisk pokazują biografie Jadwigi Sołtysowej, dawnej kierowniczki sekcji żeńskiej górnośląskiego Inspektoratu Harcerskiego i organizatorki pogotowia społecznego kobiet w DOK V, oraz Anny Wiktorii Rayske, harcerki z Chorzowa i instruktorki PWK. Rayske, wcześniej związana ze Szkołą Pracy Społecznej w Boguminie, we wrześniu organizowała placówki Pogotowia Harcerek z ramienia PWK.⁷

W męskiej organizacji decyzję o powołaniu Pogotowia Harcerzy podjęto 10 maja 1939 r. W śląskiej komendzie zmiany następowały tuż przed rozpoczęciem wojny. Józefa Bielca zastąpił w marcu Ludwik Klama, a po mobilizacji Klamy oraz komisarza pogotowia kierownictwo chorągwi i pogotowia objął 26 sierpnia Józef Pukowiec. Przed objęciem komendy Pukowiec był hufcowym w Rybniku, kierował szkoleniem starszyzny i prowadził m.in. kursy w Suminie. W 1938 r. omawiał przygotowania wojenne z Janem Grzbielą, Ludwikiem Wacławkiem i Antonim Sylwestrem. Biogram Leona Fusa, członka komisji rewizyjnej śląskiego okręgu ZHP, odnotowuje jego powołanie do kierowania pogotowiem w sierpniu. Następstwo personalne w ostatnich dniach pokoju należy wiązać z odchodzeniem instruktorów do służby wojskowej.⁸

Dnia 27 sierpnia Pukowiec zorganizował sieć łączności, wyznaczył kurierów i zespoły sanitarne oraz rozdzielił zadania związane z pomocą uchodźcom. Z końcem miesiąca wysłał kartotekę personalną do Kielc. Po rozpoczęciu wojny współdziałał z dowództwem wojskowym przy organizowaniu wart starszych harcerzy.⁹ W sierpniu do uruchamianych placówek kierowano patrole obserwacyjne i meldunkowe. Sieć obejmowała telefony stacjonarne oraz gońców pieszych i rowerowych. Dla starszych harcerzy przygotowywano także zadania wartownicze. W Lipinach Wojciech Niederliński, kierownik Wydziału Starszego Harcerstwa chorągwi i były hufcowy w Świętochłowicach, wszedł do zespołu przewidzianego do pracy na wypadek wojny. W Knurowie Józef Pakura, przyboczny II Drużyny im. Józefa Poniatowskiego, rozpoczął służbę łączności 15 sierpnia w urzędzie pocztowym w Katowicach, a 1 września pełnił ją już w Knurowie. W Lublińcu sierpniowy alarm skierował harcerki do kopania rowów przeciwlotniczych. Wśród nich były Janka Pilarska, J. Jagusiówna, Barbara Jurczyk, Julka Morawiec, Felicja Szymała, Róża Kopaczówna, Ludka Krzemień i Anna Langosiówna. Przygotowania do służby obejmowały także samą ochronę ludności przed nalotami.¹⁰

3. Górny Śląsk w pierwszych dniach wojny

W pierwszych dniach kampanii krzyżowały się zadania Pogotowia Harcerzy, regularnych jednostek Wojska Polskiego, Obrony Narodowej i ochotniczej samoobrony powstańczej. Obrona Narodowa była częścią sił zbrojnych. Grupy samoobrony, choć współdziałały z wojskiem, miały miejscową organizację. Harcerz przydzielony do punktu alarmowego pozostawał w służbie pomocniczej. Udział w uzbrojonym patrolu, w drużynie łączności batalionu powstańczego lub w regularnej kompanii wymaga osobnego ustalenia. Wraz z odwrotem wojska zmieniał się zakres obowiązków i część przydziałów przestawała obowiązywać.¹¹

Katowice i zaplecze miejskie

Katowickie placówki pogotowia pracowały od końca sierpnia. Na wieży spadochronowej w parku Kościuszki obserwację prowadziła V Męska Drużyna Harcerska. Drugi posterunek działał na „Drapaczu Chmur” przy ul. Żwirki i Wigury. Z tym stanowiskiem wiąże się przekaz Aleksandra Drapelli o dostrzeżeniu rankiem 1 września samolotów kierujących się ku Muchowcowi i przekazaniu alarmu. Służył tam także Antoni Szulc, przyboczny drużyny im. Adama Mickiewicza. Romana Wilczyńskiego z II Drużyny im. Tadeusza Kościuszki przydzielono do obrony przeciwlotniczej w Domu Powstańca. W Bogucicach Henryk Wiechuła, przyboczny VIII Drużyny im. Henryka Sienkiewicza, wykonywał przed mobilizacją zadania łącznościowe i przeciwlotnicze. Po powołaniu do wojska trafił do służby sanitarnej.¹²

Za katowickie placówki Pogotowia Harcerek odpowiadała Adela Korczyńska, wcześniej hufcowa w Katowicach. Organizowała obsadę punktów dla ewakuowanych. Między 3 a 14 września przebywała poza miastem, wywożąc do Krakowa sztandar hufca i pieczęcie. Inną drogę odbyła Wanda Jordan-Łowińska, dawna komendantka obu górnośląskich chorągwi i członkini zarządu okręgu. W miesiącach poprzedzających wojnę wizytowała placówki opieki nad dziećmi, punkty sanitarne i ewakuacyjne. Katowice opuściła 1 września z pracownikami Urzędu Wojewódzkiego i ich rodzinami. Wróciła w październiku. Rozdzielenie ewakuacji instruktorów od ich wcześniejszych przydziałów pozwala ustalić, do kiedy poszczególne osoby uczestniczyły w pracy placówek.¹³

Po odwrocie zasadniczych sił Armii „Kraków” w nocy z 2 na 3 września w mieście pozostały grupy samoobrony i rozproszone pododdziały wojskowe. Dnia 4 września 239 Dywizja Piechoty Wehrmachtu gen. Ferdinanda Neulinga wkraczała do Katowic w warunkach trwających starć. Jedną z grup polskich dowodził kpt. Marian Tułak z 73 Pułku Piechoty. Do jego żołnierzy przebijających się przez miasto w stronę Mysłowic przyłączali się harcerze i powstańcy. Osobne punkty oporu znajdowały się w rejonie Domu Powstańca, dworca, hali targowej i parku Kościuszki. W gmachu teatru walczyła grupa ppor. Bolesława Jana Warcholika. Działania podejmowały różne grupy o zmiennym składzie. Powojenna identyfikacja członków jednego patrolu lub placówki daje więc podstawę do opisania ich własnej służby.¹⁴

Wieża spadochronowa i egzekucje

Rozkaz ewakuacji posterunku V Drużyny na wieży wydano 3 września. Rankiem następnego dnia oddziały niemieckie zostały ostrzelane w rejonie parku i odpowiedziały ogniem działka przeciwpancernego kalibru 37 mm. Komunikat prokuratorów IPN z 2005 r. przytacza zeznania dotyczące ostrzału z wieży i ciał widzianych u jej podstawy. Grzegorz Bębnik zestawił zeznania o ostrzale i jego skutkach z dokumentacją niemiecką oraz z przekazami o opuszczeniu platformy. Komunikat śledczy i rekonstrukcja historyka różnią się w ocenie dalszych losów obsady. Materiał ustala ostrzał wieży, ale nie pozwala odtworzyć imiennego składu walczących 4 września ani sporządzić listy poległych na platformie. Opowieść utrwalona przez Kazimierza Gołbę w powieści Wieża spadochronowa połączyła w jedną historię harcerski posterunek, walkę i egzekucje. Powieść stanowi źródło do dziejów pamięci o wydarzeniach.¹⁵

Aresztowanych przez Niemców kierowano m.in. do konsulatu przy ul. Sokolskiej, skąd część prowadzono na podwórze przy ul. Zamkowej i rozstrzeliwano. Kolejnym miejscem przesłuchań i egzekucji był hotel „Christlicher Hospiz”. Ofiary grzebano na cmentarzach i w lasach panewnickich. Drużynowy Rafał Kocik z Chorzowa-Batorego przeżył egzekucję przy Zamkowej. W zeznaniu złożonym 25 kwietnia 1967 r. opisał drogę od miejsca pierwszego zatrzymania przez konsulat na podwórze egzekucji oraz obecność harcerek i harcerzy wśród zatrzymanych. Wykazy harcerskie wiążą z katowickimi rozstrzelaniami Aleksandra Rzeszótkę, Jana Bytomskiego, Leona Łukomskiego, Władysława Pierończyka, Pawła Mikę oraz Ernesta Onderkę, przybocznego II Drużyny w Orzegowie. Występują w nich również Wilhelm Szajcht i Jerzy Scheidt, zapisywany także jako Szeidt. W przypadku Szajchta martyrologium podaje 10 września jako datę śmierci, dlatego nie można przypisać go imiennie do egzekucji przy Zamkowej z 4 września. Podobnie samo wystąpienie nazwiska w wykazie katowickim nie przesądza o miejscu walki danej osoby.¹⁶

Śledztwo IPN oszacowało liczbę zabitych w walkach i później rozstrzelanych w Katowicach na około 150. Szacunek obejmuje ogół ofiar w obu grupach. Relacje Janiny Koczy i lekarza Mieczysława Grabowskiego, opublikowane przez Szefera, mają odrębną wartość dla ustalenia obecności młodych ludzi, w tym dziewcząt, wśród zabitych. Szacunki dotyczące ciał widzianych w kostnicach przy ul. Raciborskiej i Francuskiej nie dają się przeliczyć na liczbę harcerek. Brak identyfikacji zwłok oraz możliwości wykluczenia powtórzeń uniemożliwia sumowanie tych relacji. Za imienne poświadczenie śmierci w konkretnym miejscu można uznać dopiero dokument lub przekaz dający się przypisać do danej osoby.¹⁷

Michałkowice, Chorzów i Ruda

Rankiem 1 września oddział dywersyjny dowodzony przez Wilhelma Pisarskiego zaatakował kopalnię „Michał” w Michałkowicach. Zakładu bronili miejscowi powstańcy, policjanci i członkowie służb pomocniczych. Do walki włączyły się również regularne oddziały Wojska Polskiego. Wśród uczestników obrony harcerskie relacje wymieniają Wincentego Zdechlikiewicza oraz Ryszarda Kota, ćwika z VII Drużyny w Michałkowicach. Kot zmarł wskutek odniesionych ran. Jego nazwisko znajduje się w miejscowym upamiętnieniu obrońców zakładu. Obrona kopalni ukazuje współdziałanie formacji podporządkowanych różnym władzom, skupionych w pierwszych godzinach wojny wokół ochrony tego samego obiektu.¹⁸

W Chorzowie do pogotowia i samoobrony należeli m.in. Antoni Blaut z I Drużyny im. Bolesława Chrobrego, Walter Urbanek, przyboczny miejscowej drużyny, oraz Eryk Zyska, drużynowy i pracownik magistratu. Martyrologium wymienia także członków rodziny Nowaków, Feliksa i Jerzego, oraz Jana, Kurta i Pawła Oswaldów. Podczas ostrzelania patrolu 3 września u zbiegu ul. Wolności i Żeromskiego zginęli Jerzy Marzec i Marian Mój, a Henryk Pięta odniósł ranę śmiertelną. Tablica upamiętnia trzech poległych pod datą zasadzki, a część przekazów oddziela dzień zranienia Pięty od jego śmierci. Czwarta osoba w patrolu, Irena Salamon, harcerka IV Drużyny im. Emilii Plater i kierowniczka szkolnego PWK, pełniła służbę sanitarną. Ranna 3 września, przeżyła i w czasie okupacji pracowała w szpitalu w Olkuszu.¹⁹

W Lipinach Niederliński dowodził drużyną łączności w miejscowym batalionie Ochotniczej Powstańczej Samoobrony. Po odwrocie wojska opuścił Lipiny, a w Katowicach uczestniczył z Pukowcem w niszczeniu dokumentów chorągwi. W Wirku, noszącym wówczas nazwę Nowa Wieś, Brunon Nowak służył w drużynie obserwacyjno-meldunkowej na wieży „Lech”. Joachim Broda organizował łączność i warty pogotowia, a Józef Wróblewski przed wybuchem wojny pomagał w patrolowaniu granicy. Jego biogram odnotowuje wrześniowe starcia w Rudzie i Nowej Wsi. Środowisko Nowego Bytomia straciło wraz z mobilizacją hufcowego Ludwika Klakusa, który dostał się do niewoli sowieckiej. Jego dalszy los wymaga oddzielnej identyfikacji w wykazach ofiar, ponieważ biogram harcerski nie dokumentuje daty ani miejsca śmierci.²⁰

Tarnowskie Góry, Lubliniec oraz rejon Pszczyny i Mikołowa

W Tarnowskich Górach Jan Grzbiela, burmistrz i były komendant Śląskiej Chorągwi Harcerzy, 1 września przejął kierowanie miejscową samoobroną, a wieczorem opuścił miasto z wycofującymi się oddziałami. Harcerstwo tarnogórskie reprezentował w wojsku m.in. Franciszek Blachnicki, przed wojną przyboczny I Męskiej Drużyny w hufcu, w którym działali Ryszard Kalyta, Alojzy Pakosz i kapelan Emil Skudrzyk. Blachnicki odbył kampanię jako podchorąży 11 Pułku Piechoty, dostał się do niewoli niemieckiej i zbiegł. W Lublińcu Jan Psiuk z IV Męskiej Drużyny im. Konstantego Damrota stawił się rano 1 września w placówce LOPP. Wysłany z meldunkiem na dworzec, zginął po drodze. Józef Kowol z I Drużyny im. Tadeusza Kościuszki otrzymał przydział do oddziału karabinów maszynowych 74 Górnośląskiego Pułku Piechoty. Po zranieniu 1 września w walce w rejonie Górki Kochcickiej zmarł tego samego dnia w Jawornicy. W Lisowie Franciszka Motaka z I Drużyny zatrzymano 27 września pod zarzutem współudziału w wysadzeniu mostu. Data zatrzymania jest poświadczona w opracowaniu hufca, a sam zarzut pochodził od okupanta. Jan Lukas, harcerz z Miasteczka Śląskiego, według martyrologium walczył w samoobronie i został rozstrzelany w Lasowicach pod Tarnowskimi Górami.²¹

Na południe od Katowic przydziały obserwacyjno-meldunkowe sięgały miejscowości położonych pomiędzy Mikołowem, Tychami i Mysłowicami. W Imielinie wykazy wymieniają Konrada Mikundę, Ludwika Jendroskę, Józefa Turczyńskiego, Piotra Orła i Józefa Kudalę, zastępowego w I Drużynie im. Karola Miarki. Alojzy Hermek, w innym zapisie Hemryt, występuje w przekazach pod tym samym pseudonimem „Koń” i z tą samą metryką rodzinną. Opisy dotyczą pomocy uchodźcom i służby na punktach w Hołdunowie oraz w Wesołej. W Paprocanach Teofil Gołosz, przyboczny drużyny i zastępca komendanta Oddziału Młodzieży Powstańczej, patrolował umocnienia nad Gostynią. Ryszard Walter, dowódca miejscowego oddziału młodzieży powstańczej, należał do grupy operacyjno-meldunkowej. W Mikołowie podobną służbę pełnił Stanisław Kurpiesz, który włączył się również do walki z dywersantami.²²

Pod Pszczyną w przygotowaniach brał udział także Franciszek Baraniuk, instruktor z krakowskiej „Piątki” i były drużynowy XIX Krakowskiej Drużyny Harcerzy. Latem pomagał przy budowie umocnień, a we wrześniu walczył w Obronie Narodowej na Śląsku. Jego przypadek pokazuje przepływ ludzi także w kierunku odwrotnym do wrześniowych dróg śląskich harcerzy. W Pszczynie źródła harcerskie wymieniają wśród obrońców drużynowego Antoniego Żelazę, zabitego 3 września. Podczas represji w rejonie Pszczyny zginęli według wykazów martyrologicznych również Jan i Józef Folwarczykowie oraz Andrzej Cienciała z Suchej Górnej, uczeń pszczyńskiego liceum pedagogicznego. Są to odrębne przypadki od śmierci uczestników walk polowych pod Pszczyną.²³

4. Radlin i Warszowice. Zatrzymani jako żywe tarcze

W Radlinie 1 września 1939 r. harcerze i byli powstańcy pełnili dyżur przy urzędzie gminnym. Jednym z zadań grupy była obsługa centrali telefonicznej. W opracowaniu Komisji Historycznej Chorągwi Śląskiej jako zabitego na miejscu wymieniono harcerza Józefa Wziętka. Pozostałych zatrzymanych przewieziono samochodami w rejon Warszowic koło Żor. Tam żołnierze niemieccy skierowali ich przed własne oddziały atakujące polskie pozycje. Z relacji wynika, że zatrzymani szli przed żołnierzami, którzy osłaniali się w ten sposób przed polskim ogniem. Przymusowe prowadzenie zatrzymanych przed oddziałem w strefie ostrzału stanowiło odrębny akt przemocy od wcześniejszego zatrzymania w Radlinie i późniejszego więzienia.²⁴

Materiały imienne pozwalają przyporządkować część zatrzymanych do drużyn. Z drużyną im. Władysława Jagiełły w Biertułtowach związani byli jej drużynowy w 1939 r. Stanisław Smołka oraz Konrad Antończyk, Antoni Gruszczyk, Antoni i Stanisław Konieczni, Franciszek Materzok, Władysław Pluta i Paweł Wencel. W drużynie im. Tadeusza Kościuszki w Radlinie-Obszarach działali zastępowy Joachim Achtelik, Wiktor Adamczyk, Roman Jarkulisz, Karol Ottawa i Franciszek Wawrzynek. Drużynę im. Józefa Poniatowskiego przy ówczesnej kopalni „Emma”, późniejszym „Marcelu”, reprezentowali Eryk Mitko i Tadeusz Zalewski. Wymienione nazwiska pochodzą z imiennych zapisów związanych z relacjami o zajściu. Nie tworzą pełnej listy przewiezionych. Wspólny opis drogi i traktowania zatrzymanych powtarza się w wielu biogramach, dlatego liczba tych biogramów nie odpowiada liczbie niezależnych zeznań.²⁵

Relacje wiążą dalsze losy części grupy z miejscem internowania, publicznym biciem i oskarżaniem zatrzymanych w Raciborzu oraz z przesłuchaniami w więzieniu w Rybniku. Poszczególne drogi rozeszły się po zwolnieniach i dalszych transportach. Wiktor Adamczyk i Konrad Antończyk wrócili do domów. Tadeusz Zalewski po zwolnieniu włączył się w konspirację, a następnie został ponownie uwięziony. Joachima Achtelika przewieziono do Norymbergi. Po powrocie w listopadzie 1939 r. skierowano go do pracy przymusowej, z której zbiegł. Jego dalszy los pozostał nieustalony. W bilansie września użycie jako żywej tarczy, zatrzymanie, śmierć Wziętka oraz zaginięcie Achtelika stanowią oddzielne zdarzenia.²⁶

W powiecie rybnickim służba obejmowała też obsadę punktów alarmowych. Władysław Kłosok z drużyny w Marklowicach pełnił pod koniec sierpnia dyżur obserwacyjny na wieży kościelnej w Pszowie. Dnia 1 września w Marklowicach uczestniczył według relacji środowiskowej w zbrojnym oporze. Paweł Kłosok z drużyny w Radlinie-Obszarach odbył kampanię w szeregach wojska jako dowódca plutonu ciężkich karabinów maszynowych. Anna Stefek, późniejsza Tkocz, przyboczna drużyny żeńskiej im. Królowej Jadwigi w Chwałowicach, działała w Pogotowiu Harcerek. Te biografie odtwarzają różne związki drużyn z obroną regionu, od obsługi konkretnego posterunku przez mobilizację wojskową po służbę w żeńskim pogotowiu.²⁷

5. Śląsk Cieszyński, Zaolzie i odwrót z Bielska

W Stonawie Tadeusz Niemczyk, drużynowy związany z drużyną im. Piotra Skargi, otrzymał wraz ze starszymi harcerzami przydział do służby łączności miejscowego oddziału obrony. Dnia 1 września postrzelił go niemiecki patrol. W opublikowanych relacjach z rozpoznaniem w kierunku Suchej związani są także Tadeusz Marciniak i harcerz o nazwisku Hebda. Niemczyka przewieziono do szpitala w Bielsku. Źródła zaolziańskie wskazują 4 września jako dzień śmierci, a kartoteka biograficzna podaje 3 września. Pewne pozostają dzień zranienia, miejsce śmierci i jej związek z wydarzeniami pierwszego dnia wojny.²⁸

Na Zaolziu wśród ofiar pierwszych dni kampanii źródła regionalne wymieniają również Jana Błachę, dawnego harcerza z Trzyńca, zabitego 1 września w Lesznej Dolnej. Z tym samym obszarem związany był Eryk Bajger, drużynowy z Suchej Górnej i kapral 4 Pułku Strzelców Podhalańskich, odnotowany jako poległy w kampanii. W Cieszynie służbę w Pogotowiu Harcerek pełniła Zofia Kmiotek. Śmierć Jana Macury z I Drużyny i miejscowego Pogotowia Wojennego, ujęta w wykazie Tadeusza Kopoczka, nastąpiła wskutek ran odniesionych podczas bombardowania pociągu ewakuacyjnego w pierwszych dniach września. Przekaz ustala typ zdarzenia, lecz nie identyfikuje miejsca nalotu.²⁹

W Czechowicach i Dziedzicach komendantką Pogotowia Harcerek została Wanda Mrózek. Siedzibą pogotowia była szkoła na Lipowcu, gdzie Mrózek prowadziła drużynę i gromadę zuchową, a przyboczną była Janina Szweda. W Dziedzicach chłopcy szkolili się w udzielaniu pierwszej pomocy i w obronie przeciwlotniczej. Z węzłem kolejowym był związany Marian Grzyb, drużynowy drużyny im. Bronisława Pierackiego przy Rodzinie Kolejowej. We wrześniu został zmobilizowany, wrócił po kampanii i zginął z rąk Niemców w listopadzie 1939 r. W tym przypadku znana data śmierci pozwala odróżnić represję okupacyjną od losów poniesionych w służbie wrześniowej.³⁰

W Bielsku i Białej Krakowskiej wspólnym pogotowiem kierował Józef Drożdż. Kalendarium hufca wiąże jego komendę z rozkazem datowanym na 10 czerwca, a relacje i biogramy podają różne daty sierpniowego objęcia dowództwa. Z końcem sierpnia pogotowie pod jego kierownictwem prowadziło wspólną służbę obydwu środowisk. Komenda hufca męskiego w Bielsku i dowództwo pogotowia stanowiły odrębne funkcje. W biogramie Stanisława Władysława Pacuta objęcie hufca datowano na czerwiec 1939 r., po czym Pacut został zmobilizowany. Jerzy Wieczorek występuje w wykazach kierownictwa bielskiego hufca w 1939 r. Mobilizacja kadry wyjaśnia potrzebę odrębnego ustalania tego, kto w danym dniu reprezentował komendę hufca, a kto rozdzielał zadania w pogotowiu. W Białej Krakowskiej jedną z przybocznych hufca żeńskiego była Zofia Władysława Pacut, wywodząca się z drużyn im. Emilii Plater i Królowej Jadwigi.³¹

Miejscem koncentracji pogotowia była Szkoła Przemysłowa w Bielsku. Liczbę około 150 uczestników podają relacje środowiskowe. W pierwszych dniach wojny harcerze pełnili warty, kierowali ruchem na skrzyżowaniach i wspierali obsługę dworców. W opracowaniu bielskim przydział zadań porządkowych i wartowniczych powiązano z rozkazami mjr. Józefa Płonki. Bronisław Wyrwicz dowodził IV Drużyną im. Zawiszy Czarnego, „Czarną Czwórką”, podporządkowaną komendzie pogotowia. Stanisław Goleniowski pełnił wartę w bielskim gimnazjum do 2 września. W służbie uczestniczyli również Władysław Ziaja, związany z „Czarną Czwórką” i drużyną pozaszkolną im. Jana Kilińskiego w Białej, Jan Łuszczek, przyboczny „Czarnej Szóstki” z Białej, i Kazimierz Sumper z bielskiego środowiska drużyn szkolnych i kolejowych. Informacje o likwidacji niemieckich punktów dywersyjnych, w tym radiostacji, zachowały przekazy uczestników. Brak równoległych zapisów operacyjnych ogranicza możliwość ustalenia przebiegu i wykonawców tych działań.³²

Dnia 3 września pogotowie wycofało się z obu miast. Marsz prowadził przez Kęty i Wadowice w kierunku Krakowa. W relacji o odwrocie występują również harcerze cieszyńscy. Podczas dalszej drogi grupa dzieliła się, a jej części docierały do różnych miejscowości. Przekaz o Bronisławie Wyrwiczu wiąże jego grupę z kierunkiem lubelskim. Józef Drożdż prowadził część harcerzy dalej na wschód, w stronę Zamościa i Lwowa. Losy poszczególnych uczestników różnicują ten obraz. Łuszczek dotarł do Chełma, gdzie według biogramu pomagał miejscowej ludności, Ziaja przeszedł przez Sandomierz do Biłgoraja, a Sumper dotarł do Lwowa. Zadania porządkowe i pomoc cywilom trwały w toku odwrotu. Wzmianki o zbrojnych potyczkach wymagają identyfikacji każdej grupy, miejsca i daty osobno.³³

Z odrębnym szlakiem wiązała się ewakuacja pracownic Bucza i Domu Zdrowia w Jaworzu. Aniela Libionka, hufcowa Hufca Buczańskiego i kierowniczka administracyjna Szkoły Instruktorskiej Harcerek na Buczu, wyjechała przez Bielsko i Białą do Krakowa. Pod koniec września znalazła się ponownie w Białej. Późniejsze odtworzenie przez nią punktu kontaktowego na Buczu i praca kurierska wykorzystały znajomość ludzi i terenu nabytą podczas prowadzenia hufca.³⁴

6. Poza województwem. Wojsko Polskie, pogotowie i ewakuacja

Ludwik Klama, przed objęciem chorągwi hufcowy w Lublińcu, służył w 74 Górnośląskim Pułku Piechoty. Brał udział w walkach pod Złotym Potokiem. Dnia 17 września został ranny, a następnie dostał się do niewoli niemieckiej. Z Bielska na front wyszedł Stanisław Pacut, absolwent Szkoły Podchorążych Rezerwy Saperów w Modlinie. Jego biogram wiąże go z wysadzeniem bielskiego tunelu kolejowego, a następnie z walkami pod Tomaszowem Lubelskim. Tam wzięto go do niewoli, z której zbiegł. Pod Tomaszowem dostał się do niewoli również Emil Niemiec z Jasienicy, nauczyciel w Syryni, zmobilizowany do 4 Pułku Strzelców Podhalańskich. W tym samym pułku walczył Wolfgang Wilhelm Paweł Krawczyk, instruktor związany z Hufcem Rybnik i kierownik Wydziału Wychowania Fizycznego śląskiej komendy. Z niewoli został zwolniony w październiku. Kazimierz Maroszek, były hufcowy w Bielsku, a następnie w Cieszynie, zbiegł z niemieckiego transportu jenieckiego i schronił się w Krakowie.³⁵

Instruktorzy z Górek Wielkich znaleźli się na różnych odcinkach kampanii. Józef Kret, kierownik Harcerskiego Uniwersytetu Wiejskiego, po mobilizacji dowodził kolumną V Dywizjonu Taborów Armii „Kraków”. Trafił do niewoli i zbiegł. Aleksander Kamiński ewakuował się z Górek i dotarł do oblężonej Warszawy, gdzie wszedł do Komendy Wojennego Pogotowia Harcerzy. W stolicy pracował także Stanisław Tytko z Pszowa, związany z harcerstwem rybnickim. Według własnych wspomnień pomagał kopać rowy przeciwczołgowe i wznosić barykady. Po opuszczeniu Warszawy zatrzymali go Niemcy w rejonie Chełma, lecz uciekł w drodze do obozu. Wśród uczestników obrony stolicy wykazy harcerskie wymieniają także Józefa Wiję z Wilchw i Józefa Markiela z Wyr, twórcę drużyny w Górze pod Pszczyną.³⁶

W wojskowych losach związanych z Cieszynem kapelan Harcerstwa Polskiego w Czechosłowacji ks. Karol Kołtuń pełnił służbę duszpasterską w szeregach WP. Kapelana Okręgu Śląskiego ZHP ks. Stanisława Cynara zmobilizowano 23 sierpnia do DOK X w Przemyślu. Po wkroczeniu Armii Czerwonej przeszedł na Węgry, gdzie został internowany i pracował wśród polskich żołnierzy. Wincenty Zając z Kostkowic, nauczyciel i działacz ZHP na Śląsku Cieszyńskim, trafił do Stalagu II A w Neubrandenburgu. Antoni Kontny, harcerz z Chropaczowa i żołnierz 20 Pułku Piechoty, dostał się do niewoli we wrześniu, a po zwolnieniu wrócił na Śląsk na początku października. Józef Porwit z Pszczyny uciekł z niewoli w Wadowicach. Alojzy Pukowiec z IX Drużyny im. Tadeusza Kościuszki w Chwałowicach także odzyskał wolność po ucieczce z niewoli niemieckiej.³⁷

Józef Stanisław Bielec, były komendant Hufca Harcerzy w Katowicach i Śląskiej Chorągwi Harcerzy, opuścił Katowice z ewakuowanymi pracownikami Państwowego Banku Rolnego. Wojskowy przydział odnotowany w jego ewidencji i relacje o obecności na wschodzie nie pozwalają odtworzyć przebiegu jego wrześniowej służby dzień po dniu. Wykaz katyński IPN identyfikuje go jako jeńca Starobielska zamordowanego w Charkowie w 1940 r. Ten sam los spotkał Mariana Antoniego Łowińskiego, dawnego hufcowego w Królewskiej Hucie, komendanta Śląskiej Chorągwi Harcerzy i członka komisji Pogotowia Harcerzy w Warszawie. Zbrodnia katyńska stanowi tu następstwo wrześniowej niewoli i należy do bilansu 1940 r.³⁸

Wśród ewakuowanych znaleźli się również instruktorzy bez wrześniowego przydziału bojowego w śląskim pogotowiu. Michał Grażyński, wojewoda śląski i przewodniczący ZHP, wszedł we wrześniu do rządu jako minister propagandy, przekroczył granicę rumuńską i dotarł do Francji. Miłosz Sołtys, dawny inspektor harcerski na Górnym Śląsku, ewakuował się z pracownikami Urzędu Wojewódzkiego do Krakowa. Z Tadeuszem J. Dobrowolskim i Janem Przybyłą zorganizował tam grupę „Silesia”, która już 19 września wydawała pismo konspiracyjne. Syn Miłosza i Jadwigi, Stanisław Sołtys, instruktor harcerski i absolwent liceum w Katowicach, we wrześniu dołączył jako ochotnik do wycofujących się żołnierzy, przeszedł do Rumunii i w listopadzie wstąpił do szkoły podchorążych we Francji. W 1944 r. wrócił do okupowanego kraju jako cichociemny. W obrębie jednej rodziny ewakuacja doprowadziła więc do pracy konspiracyjnej w Krakowie i do służby w odtwarzanym wojsku na Zachodzie.³⁹

7. Straty osobowe

Zgony we wrześniu 1939 r.

Wrześniowe zgony obejmują poległych w walce, zmarłych z ran jeszcze we wrześniu, osoby zabite w nalotach oraz zamordowane po zatrzymaniu lub podczas pacyfikacji. Przy każdej z tych kategorii konieczne jest ustalenie związku danej osoby z harcerstwem. Nawet tam, gdzie znana jest liczba wszystkich ofiar egzekucji, przynależność do ZHP wynika z biogramu, listy drużyny lub relacji dotyczącej konkretnej osoby. Zachowany materiał pozwala przedstawić bilans imienny w obrębie rozpoznanych miejscowości i zdarzeń. Ustalenie sumy strat obu śląskich chorągwi wymaga pełniejszych wykazów członkowskich i imiennego zestawienia danych o ofiarach.⁴⁰

W pasie od Łazisk do Orzesza liczne zgony spowodowały egzekucje przeprowadzone już po zajęciu miejscowości. W Łaziskach Średnich Maria Wardzyńska wymienia piętnastoletniego harcerza Jerzego Kieckę oraz członków rodziny Bajdołów, zapisanych w kartotece harcerskiej także jako Bojdołowie. Przynależność harcerską kartoteka podaje wprost w biogramie Bernarda, zabitego 2 września wraz z ojcem Brunonem i braćmi Robertem i Pawłem. W opracowaniach dotyczących tego rejonu występują również Rudolf Kołodziej i Teodor Pająk oraz bracia Ryszard i Wilhelm Moroniowie z Łazisk Dolnych. Dla Kołodzieja zapis o okolicznościach śmierci różni się od wersji martyrologium, dlatego najpewniejsze pozostają jego identyfikacja wśród ofiar i wrześniowa chronologia. W Orzeszu Alojzy i Józef Otrząskowie należą do imiennie rozpoznanych ofiar zbrodni z 4 września. Opis egzekucji w lesie Pasternik u Wardzyńskiej uzupełnia biogramy o miejsce śmierci. W Wyrach wśród zamordowanych znajdował się Albin Just. W Kobiórze zachował się grób wojenny harcerza Zdzisława Ołtuszewskiego, zabitego 3 września. Martyrologium zapisało jego nazwisko jako Ołtaszewski.⁴¹

Wykazy dotyczące Pszczyny wymagają rozdzielenia imiennego odtworzenia egzekucji od sumarycznego zapisu o liczbie ofiar. U Wardzyńskiej obok Andrzeja Cienciały oraz Jana i Józefa Folwarcznych występują m.in. Stanisław i Franciszek Folwarczni, Teofil Larysz, Emanuel Wrona, Jan Bratek, Stanisław Skupczyk, Paweł Dubiela, Karol Mzyk, Alojzy Mamoka i Jan Mazur. Kartoteka harcerska podaje nazwisko obu młodszych Folwarcznych w postaci „Folwarczyk”. W zestawieniu Mariana Małeckiego Stanisław i Franciszek Folwarczni, Andrzej Cienciała oraz Paweł Dubiel, u Wardzyńskiej Dubiela, figurują wprost jako harcerze, a Emanuel Wrona i Jan Mazur jako członkowie Związku Młodzieży Powstańczej. Dla Alojzego Mamoka Małecki podaje inne miejsce w wykazie i datę 3 września. Przekaz biograficzny o Erneście Grzywie, harcerzu i nauczycielu z Żwakowa, również wskazuje datę odmienną od daty egzekucji w parku. Rozbieżności dotyczą więc zarówno przynależności organizacyjnej, jak i przypisania pojedynczych osób do egzekucji. W Imielinie wykaz harcerski wymienia jedenastoletniego Jana Malcherka, członka gromady zuchowej, wśród ofiar niemieckiej przemocy z 3 września. Osobno źródła odnotowują rozstrzelanie w Katowicach Ernesta Kiela, działacza starszoharcerskiego z Mikołowa.⁴²

Wśród harcerek zabitych poza miejscowościami macierzystymi wykazy wymieniają Annę Majnusz z Tychów, Irenę Bosko i Alicję Bosek z Chorzowa oraz Felicję Twardoch ze Świętochłowic. Anna Majnusz pełniła służbę łączniczki Pogotowia Harcerek. Biogramy sytuują jej śmierć 2 września w rejonie Szopienic. Irena Bosko zginęła jako sanitariuszka podczas odwrotu na ziemi kieleckiej, a Felicja Twardoch podczas nalotu na Zamość. Alicja Bosek, dawna zastępowa III Drużyny im. Księżniczki Wandy, ewakuowała akta chorzowskiego urzędu stanu cywilnego. Według martyrologium zginęła 7 września w nalocie w Mostkach koło Wolbromia. Rozróżnienie między służbą sanitarną, łącznością i ewakuacją akt pozwala zachować rzeczywisty charakter ich zadań. Osobny przypadek stanowi Jadwiga Marek z domu Grycman, działaczka z Nowego Bytomia. Powojenny wykaz odnotowuje jej zamordowanie we wrześniu, bez podstaw do odtworzenia dokładnego dnia.⁴³

Do wrześniowego bilansu należą również opisani wcześniej Ryszard Kot, Jan Psiuk, Józef Kowol, Józef Wziętek i Tadeusz Niemczyk. W wykazach poległych poza Śląskiem powtarzają się nazwiska instruktorów oraz szeregowych harcerzy zmobilizowanych do wojska. Franciszek Skrzypek, hufcowy w Mysłowicach, oraz Henryk Hola z Chwałowic figurują w źródłach harcerskich jako polegli pod Janowem Lubelskim. Paweł Szromik z Orzegowa zginął według martyrologium pod Jarosławiem, Wilhelm Szymura z Knurowa pod Lwowem, Jerzy Hełm z Goduli pod Modlinem, a Wacław Niepokojczycki, drużynowy III Drużyny im. Dionizego Czachowskiego z Chorzowa, pod Kutnem. Bogusława Ziemnickiego z Rybnika wykaz wiąże z walkami pod Babicami koło Warszawy, a Józefa Markiela z Wyr z obroną stolicy. Dla Bolesława Karola Kukucza z Cieszyna wykaz wskazuje walki na Kępie Oksywskiej, dla Jana Kazimierza Kukucza walki pod Hołoskiem koło Lwowa, a dla Franciszka Fójcika, zapisywanego również jako Fujcik, z Cierlicka Górnego śmierć w Górnym Ujeździe. W tych przypadkach dane o przynależności do drużyn i o poległych pochodzą przede wszystkim z opracowań regionalnych.⁴⁴

Do ewidencji z mniejszą dokładnością należą Edward Bolas z V Drużyny w Katowicach, którego śmierć odnotowano w Piaskach koło Lublina, Jan Kudłacik z Bielska, wymieniany w związku z lotniskiem w Krośnie, oraz Jan Zimny z rybnickiego środowiska harcerskiego, dla którego brak miejsca i dnia śmierci. Drużynowy Stanisław Erbisz z Rudy Śląskiej i Brunon Grabiński, przyboczny I Drużyny w Orzegowie, figurują w wykazach jako polegli we wrześniu bez bliższych okoliczności. Dla Leona Cipy z Mikołowa kartoteka podaje dwa różne miejsca śmierci. Dla Stanisława Markiewicza z Rybnika, poległego według opracowań w rejonie Banach, przekaz zachował również wariant nazwiska Mazurkiewicz. W bilansie imiennym każda z tych ostatnich par oznacza jedną pozycję źródłową.⁴⁵

Ranni, zatrzymani, jeńcy i osoby o nieustalonym losie

Zranienie Ireny Salamon podczas zasadzki chorzowskiej należy do strat osobowych września zakończonych przeżyciem. Ludwik Klama odniósł ranę, po której trafił do niewoli. Podobnie biogram Antoniego Słupika, harcerza spoza regionu i żołnierza 73 Pułku Piechoty, odnotowuje ranę oraz niewolę po walkach na szlaku od Katowic po Tomaszów Lubelski. Dwa zapisy o tej samej osobie mogą dotyczyć kolejnych etapów jednego losu. Także zatrzymani z Radlina, którzy wrócili do domów albo trafili na roboty przymusowe, należą do bilansu represji, podobnie jak Rafał Kocik, który przeżył egzekucję w Katowicach. W ewidencji jenieckiej osobno występują żołnierze zwolnieni, zbiegli i przetrzymywani dłużej. Ich liczby nie można dodać do liczby rannych jako odrębnej sumy osób bez sprawdzenia powtórzeń.⁴⁶

Źródła różnie opisują kres służby Romana Wilczyńskiego. Jeden przekaz wiąże jego zaginięcie z patrolem wysłanym po ostrzelaniu transportu ewakuacyjnego na trasie Olkusz–Wolbrom–Tunel, drugi podaje śmierć w Katowicach. Walter Urbanek z Chorzowa został według biogramu aresztowany 6 września, lecz data jego śmierci w więzieniu pozostaje nieustalona. Dla Leona Fusa i Joachima Achtelika również brakuje metryki pozwalającej przypisać zgon do września. Rozróżnienie zaginięcia, uwięzienia i śmierci zachowuje różnicę między ostatnią potwierdzoną wiadomością a późniejszą kwalifikacją martyrologiczną.⁴⁷

Śmierć w późniejszych latach wojny

Represje po kampanii objęły zarówno uczestników służby wrześniowej, jak i osoby podjęte do konspiracji dopiero jesienią. Zofia Kmiotek z Cieszyna zginęła w KL Auschwitz 30 listopada 1942 r., Anna Wiktoria Rayske 8 lutego 1943 r., a Anna Stefek-Tkocz 25 października 1943 r. Podstawą identyfikacji są także numery więźniarskie i odpisy danych z ewidencji obozowej. W tych zapisach rubryka przyczyny śmierci oddaje treść dokumentacji sprawców. Związek uwięzienia z działalnością konspiracyjną wynika z pozostałych źródeł. Wśród zmarłych w następnych latach znajdowali się również katowicki harcerz Henryk Wiechuła oraz chorzowski uczestnik samoobrony Antoni Blaut.⁴⁸

Józef Pukowiec został stracony 14 sierpnia 1942 r. w więzieniu w Katowicach. Olga Kamińska-Prokop, harcerka i kurierka konspiracyjna, zginęła 9 marca 1943 r. w więzieniu Berlin-Plötzensee. Paweł Wójcik i Józef Skrzek zginęli w publicznych egzekucjach w 1941 r. Franciszka i Pawła Buchalików, harcerzy z Gotartowic, stracono w 1942 r. Byli członkami tej samej drużyny i nie łączyło ich pokrewieństwo. Śmierć Bielca i Łowińskiego w Charkowie stanowi odrębny zespół strat poniesionych w niewoli sowieckiej w 1940 r. Marian Grzyb, zabity w Dziedzicach w listopadzie 1939 r., należy chronologicznie do pierwszych ofiar okupacji.⁴⁹

Odrębnie trzeba ujmować śmierć w służbie wojskowej na Zachodzie. Jerzy Kurzak z drużyny im. Bolesława Chrobrego w Tychach, uczestnik kampanii 1939 r. według martyrologium, służył później w polskim lotnictwie w Wielkiej Brytanii. Ewidencja lotnicza odnotowuje służbę w 300 Dywizjonie i w 138 Dywizjonie RAF oraz śmierć w maju 1943 r. Henryk Sojka z Rybnika poległ według regionalnego opracowania pod Gazalą w 1941 r. Józef Siemek, drużynowy w Piotrowicach, zginął w kampanii włoskiej w 1944 r. Wspólny punkt wyjścia w postaci mobilizacji we wrześniu 1939 r. łączy te biografie, ale chronologia umieszcza zgony w bilansie kolejnych lat wojny.⁵⁰

Ewakuacja, emigracja i powroty

Rozproszenie powojenne stanowiło ubytek kadrowy śląskich środowisk. Trwałą emigrację można stwierdzić tam, gdzie znane są powojenne miejsce zamieszkania i dalsze losy. Stanisław Cynar, po internowaniu na Węgrzech i służbie w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich, osiadł w Wielkiej Brytanii, pracował w duszpasterstwie polonijnym i zmarł w Londynie w 1976 r. W Wielkiej Brytanii pozostał również Jerzy Malcher, przed wojną zastępowy drużyny żeglarskiej w Chwałowicach, następnie instruktor śląskiej komendy i uczestnik kampanii 1939 r. Po służbie wojskowej na Zachodzie mieszkał w Anglii i zmarł tam w 2001 r. Michał Grażyński pozostał na emigracji i kontynuował działalność w ZHP poza granicami kraju. Emil Niemiec, po kampanii, konspiracji, udziale w powstaniu warszawskim i niewoli, osiadł według przekazu rodzinnego w Australii.⁵¹

Odmienne były losy Józefa Pakury, który po służbie we francuskim ruchu oporu powrócił w 1945 r., Jana Łuszczka, który wrócił po służbie w lotnictwie, oraz Stanisława Tytki, który wrócił w 1947 r. Wyjazd Józefa Wróblewskiego i jego służbę w Polskich Siłach Zbrojnych potwierdza biogram regionalny, lecz dalszego miejsca zamieszkania w nim nie ustalono. Podobnie śmierć w służbie na obczyźnie, jak w przypadku Kurzaka, określa wojenny los danej osoby, a nie kategorię powojennej emigracji. Te rozróżnienia pozwalają opisać rzeczywisty odpływ ludzi bez dodawania emigrantów do liczby zabitych.⁵²

8. Od pogotowia do podziemia

Po ustaniu działań regularnych na Śląsku kontakty utrzymane w hufcach i w pogotowiu posłużyły do budowy struktur tajnych. Pukowiec kierował konspiracyjną komendą Śląskiej Chorągwi Harcerzy. Niederliński wrócił ze wschodu 27 września i organizował tajny hufiec w Świętochłowicach o kryptonimie „Ogień”. W 1942 r. stanął na czele śląskiego „Ula Huta”. W Bielsku konspiracyjne kierownictwo przejął Drożdż. W Radlinie część harcerzy weszła do lokalnych struktur oporu, które rozwinęły łączność, kolportaż i pomoc dla rodzin represjonowanych. Drogę od wart i łączności pogotowia do służby kurierskiej w strukturach wojskowych przeszedł Joachim Broda, działający na kierunku bielskim i cieszyńskim.⁵³

W żeńskiej organizacji po powrocie do Katowic Adela Korczyńska nawiązała kontakt m.in. z Wandą Jordan-Łowińską i Weroniką Cubert, a w październiku spotkała Emilię Węglarz, która przywiozła rozkazy komendy Pogotowia Harcerek. Formalne kierownictwo sprawowała przebywająca w Krakowie Irena Kuśnierzewska. Zespół na Śląsku współtworzyły Korczyńska, Janina Lewicka, Anna Morkisz, Jadwiga Nowarowa i Łucja Zawada. Wykorzystywano sieć łączniczek do pomocy rodzinom więźniów i do kontaktów z ośrodkami poza Śląskiem. Harcerki dostarczały środki opatrunkowe, żywność i leki oraz uczestniczyły w tajnym nauczaniu. W Czechowicach działalność oświatową organizowała od jesieni Wanda Mrózek. W 1942 r. Korczyńska wykorzystała wcześniejsze kontakty również przy odbudowie łączności Wojskowej Służby Kobiet na Śląsku.⁵⁴

We wrześniu o formie służby decydowały miejsce i przydział. Na wieży w Katowicach i na wieży kościelnej w Pszowie potrzebni byli obserwatorzy, w Radlinie obsada centrali, w Bielsku zespoły wartownicze i porządkowe, a w punktach ewakuacyjnych instruktorki i przeszkolone harcerki. Z chwilą odwrotu jedni kontynuowali te zadania na trasach ewakuacyjnych, inni dołączali do oddziałów lub wracali do domów. Konspiracja przejęła część wyszkolonych ludzi i więzi organizacyjnych. Ujęcie ich losów według kolejnych przydziałów pozwala opisać wrześniową służbę w całej jej rozpiętości, od przygotowania posterunku do walki, niewoli i powrotu do podziemia.

Przypisy