Journée du 13 Vendémiaire, ostrzał artyleryjski przed kościołem Saint-Roch, Paryż, Rue Saint-Honoré. Domena publiczna.
Narodziny ambitnego generała
Zdobycie Tulonu w grudniu 1793 roku stało się punktem zwrotnym w życiu dwudziestoczteroletniego Napoleona Bonapartego. Sukces odniesiony dzięki umiejętnemu wykorzystaniu artylerii przyniósł mu awans na generała brygady i zwrócił uwagę wpływowych polityków rewolucyjnej Francji. Młody Korsykanin stał się symbolem nowego pokolenia oficerów, którzy zawdzięczali swoją pozycję nie urodzeniu, lecz talentowi, energii i ambicji.
Tulon był jednak czymś więcej niż zwycięstwem wojskowym. Napoleon po raz pierwszy znalazł się w kręgu ludzi posiadających realny wpływ na losy Republiki, między innymi Augustina Robespierre’a i Paula Barrasa. Wokół niego zaczęło się również formować grono oficerów, którzy w przyszłości staną się filarami jego armii.
Już w 1794 roku interesował się frontem włoskim. Jako inspektor artylerii Armii Włoch opracowywał projekty ofensywy przeciw Austrii i Sardynii-Piemontowi. W jego planach pojawiły się idee, które później przyniosą mu sławę: szybkie manewry, koncentracja sił oraz rozbijanie przeciwnika częściami.
Upadek Robespierre’a i lekcja polityki
Kariera Napoleona została nagle przerwana po upadku Robespierre’a w lipcu 1794 roku. Ze względu na związki z jego młodszym bratem Augustinem został aresztowany i osadzony w Forcie Carré.
Po kilkunastu dniach odzyskał wolność, lecz doświadczenie to okazało się dla niego ważną lekcją. Zrozumiał, że w rewolucyjnej Francji talent wojskowy nie gwarantuje bezpieczeństwa, a polityczne sojusze bywają równie ważne jak zwycięstwa na polu bitwy. Przez pewien czas pozostawał bez przydziału i nawet rozważał służbę wojskową poza Francją.
Lata 1794–1795 były dla niego okresem dojrzewania politycznego. Obserwował upadek dawnych przywódców rewolucji i narodziny nowej elity władzy opartej bardziej na interesach niż ideologii. Ta obserwacja ukształtowała jego późniejszy polityczny realizm.
Rodzina i ambicje społeczne
W tym samym czasie Bonapartowie starali się wykorzystać przemiany rewolucyjne do poprawy swojej pozycji materialnej. Szczególną rolę odgrywał starszy brat Napoleona, Józef Bonaparte, zajmujący się handlem i inwestycjami.
Korespondencja między braćmi pokazuje, że kwestie finansowe zajmowały często równie ważne miejsce jak polityka czy wojna. Napoleon już wtedy myślał o społecznym awansie całego rodu. Rodzina była dla niego jednocześnie zobowiązaniem i narzędziem budowania przyszłej pozycji.
Szkoła strategii i władzy
Przełom nastąpił latem 1795 roku, gdy Bonaparte został skierowany do Biura Topograficznego Komitetu Ocalenia Publicznego. Uzyskał tam dostęp do map, raportów wywiadowczych i planów operacyjnych ze wszystkich frontów wojny.
Istotną rolę odegrał Louis-Gustave Doulcet de Pontécoulant, który pomógł usunąć ciążące na nim podejrzenia polityczne i wspierał przedstawiane przez niego projekty strategiczne.
To właśnie wtedy Napoleon zaczął patrzeć na wojnę z perspektywy całego państwa. Studiował logistykę, finanse wojenne i organizację armii. Coraz wyraźniej dochodził do przekonania, że o zwycięstwie decydują nie tylko bitwy, lecz także sprawna administracja, informacja i polityka.
Francja Dyrektoriatu i wojna
Jesienią 1795 roku Francja była krajem zmęczonym sześcioma latami rewolucji. Terror należał już do przeszłości, lecz nie przyniósł upragnionej stabilizacji. Państwo zmagało się z inflacją, kryzysem finansów publicznych i narastającym zmęczeniem społeczeństwa niekończącymi się konfliktami politycznymi. Władze obawiały się zarówno powrotu monarchii, jak i odrodzenia radykalnego jakobinizmu.
Nowy ustrój – Dyrektoriat – miał być kompromisem między rewolucją a porządkiem. W praktyce oznaczał jednak rządy stosunkowo wąskiej grupy polityków i ludzi majątku. Coraz większą rolę odgrywała armia, która nie tylko broniła granic państwa, lecz także gwarantowała stabilność wewnętrzną.
Sytuacja międzynarodowa zaczynała się poprawiać. Pokoje zawarte z Prusami i Hiszpanią doprowadziły do rozpadu pierwszej koalicji antyfrancuskiej. Głównymi przeciwnikami Republiki pozostawały Austria i Wielka Brytania. Zarówno w Paryżu, jak i w Wiedniu za najważniejszy teatr działań wojennych uznawano jednak front nad Renem. Kampania włoska miała odgrywać rolę pomocniczą i wiązać część sił austriackich.
Napoleon należał do nielicznych oficerów przekonanych, że właśnie we Włoszech znajduje się najsłabszy punkt monarchii habsburskiej. Pogląd ten miał wkrótce przynieść mu ogromne korzyści.
13 vendémiaire – narodziny politycznego generała
5 października 1795 roku monarchiści podjęli próbę obalenia władz republikańskich w Paryżu. Dla Dyrektoriatu był to moment krytyczny. Utrata kontroli nad stolicą mogła oznaczać koniec republikańskiego eksperymentu.
Paul Barras, odpowiedzialny za obronę władz, zwrócił się o pomoc do Napoleona. Bonaparte działał szybko i bez wahania. Dzięki energicznej akcji Joachima Murata zdobyto działa potrzebne do obrony centrum miasta. Gdy powstańcy ruszyli do ataku, Napoleon nakazał użycie kartaczy.
Warto zaznaczyć, że Bonaparte użył artylerii przeciw obywatelom własnego kraju świadomie, wiedząc, że doprowadzi to do znacznych strat. Według najczęściej przyjmowanych szacunków zginęło lub zostało rannych około trzystu osób. Wydarzenie to po raz pierwszy na taką skalę ukazało jego gotowość do zastosowania zdecydowanej siły w celu osiągnięcia politycznej stabilizacji.
Dla zwolenników Republiki 13 vendémiaire było koniecznym aktem obrony państwa. Dla przeciwników – krwawym stłumieniem politycznego sprzeciwu. W sensie prawnym trudno mówić o zbrodni, ponieważ Napoleon działał w imieniu legalnej władzy przeciw zbrojnemu powstaniu. W sensie moralnym pytanie pozostaje jednak otwarte. Bonaparte świadomie użył artylerii przeciw obywatelom własnego kraju, wiedząc, że doprowadzi to do znacznych strat. Według różnych szacunków zginęło lub zostało ciężko rannych około trzystu osób. Wydarzenie to po raz pierwszy na taką skalę ukazało jego gotowość do zastosowania zdecydowanej siły w celu osiągnięcia politycznej stabilizacji (moim zdaniem, również własnych politycznych celów).
Powstanie zostało rozbite w ciągu kilku godzin. Dla jednych był bohaterem, który uratował Republikę, dla innych człowiekiem gotowym strzelać do własnych rodaków. Niezależnie od ocen polityczny efekt był jednoznaczny – nazwisko Bonapartego stało się znane w całej Francji.
Otrzymał stopień generała dywizji oraz dowództwo Armii Wewnętrznej. Jeszcze ważniejsze było jednak to, że po raz pierwszy stał się postacią polityczną. Władza dostrzegła w nim człowieka zdolnego do działania tam, gdzie inni wahali się podjąć odpowiedzialność.
Barras, Józefina i droga do elit
Po wydarzeniach 13 vendémiaire’a Napoleon wkroczył do świata paryskich salonów i politycznych gabinetów. Szczególną rolę odgrywał w nim Paul Barras – jeden z najpotężniejszych ludzi Dyrektoriatu i zarazem najważniejszy patron młodego generała.
Relacja obu mężczyzn miała charakter pragmatyczny. Barras potrzebował energicznego i lojalnego dowódcy, Napoleon zaś politycznego wsparcia. Obaj doskonale rozumieli zasady nowego systemu, w którym wojskowe sukcesy i polityczne wpływy wzajemnie się uzupełniały.
W tym samym środowisku Bonaparte poznał Józefinę de Beauharnais. Wdowa po ofierze Terroru należała do najlepiej usytuowanych kobiet paryskiego świata towarzyskiego. Dzięki rozległym znajomościom potrafiła poruszać się zarówno w kręgach dawnej arystokracji, jak i nowych elit rewolucyjnej Francji.
Małżeństwo z Józefiną, zawarte 9 marca 1796 roku, było nie tylko związkiem uczuciowym. Oznaczało również ważny krok w społecznym awansie młodego Korsykanina. Napoleon coraz wyraźniej opuszczał świat prowincjonalnego oficera i wkraczał do grona ludzi współdecydujących o losach państwa.
Propaganda i narodziny legendy Napoleona
Lata 1794–1796 były okresem, w którym Napoleon nauczył się jednej z najważniejszych zasad nowoczesnej polityki: zwycięstwo musi zostać opowiedziane.
Dyrektoriat funkcjonował w świecie gazet, broszur, pamfletów i salonowych opinii. Władza coraz silniej zależała od umiejętności kształtowania nastrojów społecznych. Bonaparte bardzo szybko dostrzegł znaczenie tej nowej rzeczywistości.
Po stłumieniu powstania rojalistycznego rozpoczęło się świadome kreowanie jego wizerunku jako młodego obrońcy Republiki. W prasie podkreślano energię, zdecydowanie i talent wojskowy generała. Jego nazwisko coraz częściej pojawiało się obok nazwisk najważniejszych polityków Francji.
Napoleon obserwował ten proces z wielką uwagą. Zrozumiał, że opinia publiczna może stać się narzędziem równie skutecznym jak armia. Odtąd coraz częściej będzie dbał nie tylko o przebieg wydarzeń, ale również o sposób ich przedstawiania.
Nie był to jeszcze system propagandowy epoki cesarstwa, lecz właśnie wtedy powstawały jego fundamenty. W przyszłości Napoleon doprowadzi tę sztukę do perfekcji, tworząc jeden z pierwszych nowoczesnych kultów jednostki w dziejach Europy. Sukces militarny, kontrola przekazu i starannie budowany wizerunek staną się nierozłącznymi elementami jego polityki.
Narodziny projektu włoskiego
Na przełomie 1795 i 1796 roku Bonaparte coraz intensywniej zabiegał o dowództwo Armii Włoch. W licznych memoriałach i rozmowach z politykami Dyrektoriatu przekonywał, że kampania włoska może przynieść Francji znacznie większe korzyści, niż powszechnie sądzono.
Równocześnie rozwijał własną wizję prowadzenia wojny. Odrzucał powolne działania charakterystyczne dla armii ancien régime’u, stawiając na szybkość manewru, koncentrację sił i inicjatywę dowódców. Coraz wyraźniej kształtował się styl dowodzenia, który już wkrótce miał przynieść mu sławę.
Dzięki poparciu Barrasa oraz własnej reputacji zdobytej w Paryżu Bonaparte uzyskał zgodę Dyrektoriatu. 2 marca 1796 roku został mianowany dowódcą Armii Włoch.
Był to moment przełomowy. W ciągu niespełna trzech lat przeszedł drogę od mało znanego oficera artylerii do jednego z najmłodszych i najbardziej obiecujących generałów Republiki. Zdobył doświadczenie wojskowe, poznał mechanizmy polityki, nauczył się znaczenia propagandy i zbudował sieć wpływowych kontaktów.
Otrzymał teraz szansę, która mogła uczynić go jednym z wielu francuskich generałów albo wynieść ponad wszystkich rywali. Wiosną 1796 roku Napoleon Bonaparte był już człowiekiem, który potrafił łączyć ambicję wojskowego, instynkt polityka i talent do kreowania własnej legendy. Kampania włoska miała pokazać, jak niebezpieczne może być takie połączenie.
Piotr Kotlarz
